H Βιρτζίνια Γουλφ στα μαγαζιά της Oxford Street

 

 

Ένα Δωμάτιο Ολόδικό της. Αλλά, στην Oxford Street; 'Α Room of Her Own' τιτλοφορείται το βιβλίο της δυναμικής φεμινίστριας, εκπροσώπου των literati του κύκλου του Bloomsbury και σκαπανέως του μοντερνισμού, Βιρτζίνια Γουλφ, απότοκο της ιστορικής της διάλεξης στο Cambridge για τα υλικά μέσα και προϋποθέσεις δημιουργικής αυτοσυγκέντρωσης -  το 'δικό τους δωμάτιο' - που θα επιτρέψουν την δικαιωματική παρουσία της γυναίκας στους χώρους και τα μέσα της πιο ποιοτικής πολιτισμικής έκφρασης, όπως η λογοτεχνία ή οι κλασσικές σπουδές. Αλλά, η μοντερνιστική της γραφή αυτή φαίνεται να 'συγκατοικεί' δύσκολα με τα μαζικά έντυπα του νεόκοπου εμπορικού καταναλωτισμού κι ακόμη λιγότερο με εκθειαστικά σχόλια για το λαμπερό γκλιτζ και το επιφανειακό, παροδικό λούστρο που επενδύει την λιβιδινική οικονομία της νεωτερικότητας.

 

Ερευνώντας για την συγγραφή του άρθρου της 'Η Εξημέρωση της Νεωτερικότητας: Γυναίκες Αγοράστριες κι ο Εξορθολογισμός της Κατανάλωσης στον Μεσοπόλεμο', συμβολή της στο βιβλίο 'All the World and Her Husband. Women in Twentieth-Century Consumer Culture' (Όλος ο Κόσμος κι ο Σύζυγός της. Οι Γυναίκες στην Κουλτούρα του Καταναλωτισμού στον 20ο Αιώνα', συλλογή περισπούδαστων άρθρων για τις γυναίκες ως καταλώτριες, την κουλτούρα του καταναλωτισμού και την φεμινιστική άποψη, από τις Maggie Andrews and Mary M. Talbot, eds, Λονδίνο: Cassell 2000), η Mica Nava (καθηγήτρια Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου) εξεπλάγη βρίσκοντας σε παλαιό τεύχος του περιοδικού Good Housekeeping, του 1923, άρθρο της Virginia Woolf, με τίτλο 'Oxford Street Tide' (Η Πλημμυρίδα της Όξφορντ Στρητ).

 

Αλλά, αν η συγγραφή του εν λόγω άρθρου μπορεί να εξηγηθεί ως ευκαιριακός βιοπορισμός της συγγραφέως, που ομολογεί η ίδια στο 'Α Room of Her Own' (1963, σ. 39) ότι προέκυπτε από την αλίευση μικρών αγγελιών εργασίας στις εφημερίδες, πιο ερεθιστικά προβληματική για την ερευνήτρια είναι η αμφιταλαντευόμενη, κρυπτική στις διπλές εγγραφές, υπαινιγμούς κι υποδηλώσεις της στάση της literaire φεμινίστριας για το σε φαντασμαγορικό φως και ψυχαγωγικό θόρυβο εκκολαπτόμενο φαινόμενο του 'γαλαξιακού αστερισμού' - πώς τα χαρακτήρισε ο Μπωντριγιάρ - των πολυκαταστημάτων μαζικού καταναλωτισμού. Κι ακόμα, για το πώς η δυναμική αυτή γραφίδα του μοντερνισμού δείχνει, προορατικά, να διαβάζει και μάλιστα να θαυμάζει στο απαστράπτον γκλιτζ της Όξφορντ Στρητ τεχνικές αισθητικής ή και αισθησιακής αποπλάνησης που σήμερα σηματοδοτούν τα σημειολογικά παιχνίδια του μεταμοντερνισμού.

 

 

Ο χρυσός ποταμός της Oxford Street

 

 

'Στας όχθας του κλεινού Ταμησού, Αμάλθειον κέρας' θαύμαζε ο Κάλβος την ευμάρεια των απανταχόθεν του κόσμου αγαθών στην πρωτεύουσα της παντοκράτειρας Βρετανίας. Με ποταμό ρεόντων αγαθών παρομοιάζει στο αναπάντεχο κείμενό της την φαντασμαγορική Oxford Street κι η Virginia Woolf. Από τους πλαισιώνοντες τον Παράδεισο Τίγρη και Ευφράτη έως τον χρυσοφόρο Πακτωλό, στις όχθες των ποταμών εκβράζονται, εναποτίθενται ή εκφορτώνονται εσαεί τα πλούτη του κόσμου. 'Μαιανδρίζει' λοιπόν, για να ανακαλέσουμε την μεταφορά του ομώνυμου ποταμού της Λυδίας, στις βουκολικές περιγραφές της πολύφερνης Oxford Street η Woolf, ζωγραφίζοντάς την σαν 'κοίτη βοτσαλόστρωτη ποταμού που οι πέτρες του ξεπλένονται στις όχθες από το πλούσιο ρεύμα του... [όπου] κονφετί από πολύχρωμα χαρτάκια απλώνονται σαν θεριεμένα δάση από ζωηρά χρωματισμένη χλωρίδα' (Woolf, 1989, σ. 138). Ένα αλληγορικό τοπίο, τόσο τραβηγμένο στις ποιμενικές του αναφορές όσο και στην αντίστιξη της σύγκρισης της παραδοσιακής αριστοκρατίας 'οι επαύλεις των οποίων περιστοίχιζαν το Strand στις παλιές ημέρες' με τους 'μεγάλους Λόρδους της Oxford Street' τα 'παροδικά, ζαχαρένια παλάτια' των οποίων είναι παραταγμένα στις 'όχθες αυτού του ποταμού των τροχών της τύχης'.

 

Κείμενο ποιητικά και μάλλον ρηχά εκθειαστικό για την φαντασμαγορία της νέας, γαργαλιστικής των αισθήσεων καταναλωτικής πραγματικότητας, μια εμποροπανήγυρις που εννοούσε την 'φθήνεια' της όχι μόνο σαν ευτελισμένη του απλού προς τους απλούς σαγήνη αλλά και πρόσκληση στο προσιτό των τιμών: η 'έκπτωση' εννοείτο και στην κυριολεξία, όχι μόνο στην αισθητική της. Και σαν τέτοια προκαλεί μια high brow, αφ' υψηλού αντίδραση, κρυμμένη δηκτικά στην ειρωνεία των πανηγυρικών της Woolf, που ωστόσο δημιουργούν ερωτήσεις για την αμφιταλαντευόμενη στάση της στα νέα θέατρα και τις νέες σκηνοθετήσεις της μαζικής κατανάλωσης.

 

'Η Oxford Street... δεν είναι η πιο ξεχωριστή του Λονδίνου εμποροπανήγυρις. Οι ηθικολόγοι έχουν ήδη τείνει περιφρονητικό τον δάκτυλο σε όσους ψωνίζουν από εκεί... Στην Oxford Street προσφέρονται πολλές εκπτώσεις κι 'ευκαιρίες'. Οι αγοραπωλησίες είναι πολύ ωμές και θορυβώδεις... Αλλά... η χοντράδα και η πανηγυρίστικη ευτέλεια... έχουν την δική τους έλξη... Όλα αστράφτουν και λαμπυρίζουν.' (Woolf, 1989, σ. 138).

 

Κάποια ειρωνεία, οπωσδήποτε, κρύβεται στον εκθειασμό της Woolf για την 'γενναιοδωρία' και 'μεγαλοψυχία' των 'νέων Λόρδων του εμπορίου' που αντιπαραβάλλει προς τους δούκες και κόμητες, τόσο αφειδώλευτα καθώς οι πρώτοι διεγείρουν την φαντασία και εκστασιάζουν τις αισθήσεις των επισκεπτών - προσκυνητών στα καταστήματα της Oxford Street:

 

'η γενναιοδωρία [των νέων λόρδων] παίρνει... την μορφή έκστασης, επίδειξης, ψυχαγωγίας, βιτρινών φωτισμένων την νύκτα... Μας δίνουν τα πιο τελευταία νέα δωρεάν. Μουσική ξεχύνεται από τις αίθουσες των δεξιώσεών τους δωρεάν. Δεν χρειάζεται να ξοδέψεις... για να χαρείς... τις ψηλοτάβανες και ευάερες αίθουσες... τα παχειά και πλούσια ταπέτα, την πολυτέλεια των δώρων, την λάμψη των υφασμάτων, των χαλιών και του ασημιού. (ibid., σ. 139).

 

Ποιά είναι η στρατηγική του κειμένου της Woolf; Αμφιταλαντεύεται η ίδια ή σκόπιμα κι έξυπνα παίζει τον αναγνώστη ανάμεσα στις πολλαπλές αναγνώσεις και παραστάσεις που υπαινίσσεται η συνωμοτικά σύμφωνη με το εκθειαζόμενο υπερβολή των περιγραφών της;  Η ίδια η Nava παραχωρεί στην Woolf μια αβεβαιότητα στην αντίληψη κι αποδοχή, στην κυμαινόμενη φωνή της γι' αυτό που την εντυπωσιάζει και συνεπαίρνει ενώ ταυτόχρονα εννοεί ως χυδαίο, φτηνό και παροδικό. Μάλιστα, η Woolf φαίνεται να εξελίσσει το επιχείρημά της για τα 'εφήμερα' της Oxford Street προς μια πιο συγκαταβατική, πιο γενναιόδωρη ματιά, ως να έχει καταλήξει σε ένα αποφασιστικό συμπέρασμα για το τί, εν τέλει, αντιπροσωπεύει αυτό το καινούριο που την εφήμερη κι επιφανειακή υπερβολή του, με ανάλογα επιδεικτική υπερβολή, περιγράφει. Είναι ακριβώς σε αυτή την επιφανειακότητα και παροδικότητα, την 'ελαφρότητα του είναι' όσων λαμπερών προσφέρει ο κόσμος της βιτρίνας που διαβλέπει η Virginia Woolf τα παιγνιώδη νεύματα ενός νέου κόσμου που δεν εννοεί να διαβεβαιώσει μόνιμες και σταθερές αλήθειες αλλά ρέει και λαμπυρίζει  σαγηνεύοντας τόσο φευγαλέα και πειρακτικά όσο στιγμιαίες, άσκεφτες και παροδικές μπορεί να είναι - και καλούνται να είναι - οι επιθυμίες μας. Γράφει η Woolf:

 

'Οι ηθικολόγοι τείνουν τον δάκτυλο με περιφρόνηση... [στην] ελαφρότητα και την επίδειξη... της εποχής μας. Αλλά... η χάρις του σύγχρονου Λονδίνου είναι ότι δεν κτίστηκε για να διαρκέσει... Το υάλινο της σύστασής του, τα ανερχόμενα κύματα χρωματισμένου γύψου, δίνουν ένα διαφορετικό είδος απόλαυσης από αυτή με την οποία επιχειρούσε να πείσει... η ευγενής Αγγλία. Η υπερηφάνειά τους απαιτούσε την ψευδαίσθηση της μονιμότητας. Η δική μας, αντίθετα, φαίνεται να επαίρεται στην απόδειξη ότι μπορούμε να κάνουμε την πέτρα και το τούβλο τόσο παροδικά όσο οι επιθυμίες μας... Κτίζουμε και χαλούμε τόσο εύκολα όπως περιμένουμε κι εμείς να χαλάσουμε και να ξανακτιστούμε. Είναι αυτή η παρόρμηση που δημιουργεί την δημιουργικότητα και την γονιμότητα. Η ανακάλυψη παροτρύνεται και η επινόηση πάντα έτοιμη να ανταποκριθεί. (Woolf, 1989, σ. 139).

 

 

Μετανεωτερικός, καινούριος κόσμος

 

 

'Νεωτερικότητα των δρόμων' ωνόμασε τις διαδικασίες αυτές ο Μarshall Berman (στο 'Ό,τι είναι Στερεό Λιώνει στον Αέρα' του, 1983- τίτλος από τον γνωστό Μαρξικό αφορισμό του Μανιφέστου). Τις απολαύσεις αυτές που χαιρετίζει στο απρόσμενο κείμενό της η Woolf: το επιδεικτικό, το μαγικό, το φτηνό, το παροδικό.

 

Παροδικότητα, επιφανειακότητα, ψευδαίσθηση. Η σαγήνη κι αποπλάνηση του 'tromp d' oeil', κατά Μπωντριγιάρ - συγγραφέα του Consumer Society - του ψέμματος που δεν ψεύδεται γιατί δεν διεκδικεί αλήθειες, αλλά προσθέτει κι... επεκτείνει τις αισθήσεις. Η αισθητική του φτιαχτού, του πλαστικού, της απομίμησης διατρέχει τον νέο, παιγνιώδη κόσμο στην κουλτούρα του λαμπερού καταναλωτισμού. Μια εορτή στην οποία εορτάζεται η επίφαση και το φτιαχτό, το εύκολο πλαστικό που μιμείται μια απούσα, απωθημένη ή και απωθητική, δυσκίνητη πραγματικότητα.  Φτηνό και πιο προσιτό από το γνήσιο, απρόσιτο και γι' αυτό ανεπιθύμητο αγαθό, για μαζικούς καταναλωτές που χρησιμοποιούν ψεύτικο, πλαστικό κι αυτό χρήμα, για να αγοράσουν ιμιτασιόν προϊόντα από πωλητές ιμιτασιόν κι αυτούς μιας ιδεατής ανώτερης μέσης τάξης.

 

Το απρόσμενο και περιθωριακό κείμενο της Virginia Woolf συνιστά, ταυτόχρονα, και μια πρωτοπορία, αφού προπορεύεται από πιο σύγχρονα κείμενα πολιτισμικών μελετών στον κόσμο της μετανεωτερικής κουλτούρας της κατανάλωσης. Όπου κυριαρχεί η επιφανειακότητα, η παρωδία και το παιγνιώδες. Το κείμενο της Woolf στο Good Housekeeping όχι μόνο εκφράζει ένα συμβιβαστικό άνοιγμα στην οικονομική πραγματικότητα, την αισθητική.

Μια πλούσια, πολυσχιδής και θεατρική πανδαισία που διανοίγει την εμπειρία των καταναλωτών, της γυναίκας όχι λιγότερο, σε νέους τρόπους και δυνατότητες κοινωνικής έκφρασης και καταξίωσης μέσα από την επέκταση νέων καταναλωτικών εμπειριών, όπου η παραδοσιακή αγορά της ψυχαγωγίας συναντά κι έχει πια μετατοπιστεί στην ψυχαγωγία της αγοράς.