H ευτέλεια του κακού: ‘the banality of evil’

“Κι υπάρχει μια άλλη ντροπή, η ντροπή του κόσμου. Ειπώθηκε, με θαυμαστό τρόπο από τον John Donne, κι επαναλήφθηκε αμέτρητες φορές, ότι κανείς άνθρωπος δεν είναι νησί, κι ότι οι καμπάνες ηχούν για όλους. Κι ωστόσο, υπάρχουν εκείνοι που, αντιμέτωποι με τα εγκλήματα των άλλων, ή τα δικά τους, στρέφουν την πλάτη για να μην τα δουν και δεν νιώθουν να τους αγγίζουν καν.” – Primo Levi, The Drowned and the Saved

Όταν κανείς ανακαλέσει τα τρομερά γεγονότα των Ναζιστικών ή Σταλινικών, μαζικά φονικών, στρατοπέδων συγκέντρωσης μια σκοτεινή εικόνα σχηματίζεται. Ως ουσιαστικές, περίπου αναπόφευκτες εκφράσεις της πολιτικής ολοκληρωτικών συστημάτων δεν ήσαν μόνο το αποτέλεσμα των πιο απόλυτα κακών, θηριωδών ανθρώπινων σχεδίων. Δεν ήταν μονάχα εκφράσεις αυτού που ο φιλόσοφος Καντ ωνόμασε ως το ‘ριζικό κακό’ (radical evil). Nαι, ήσαν μια υπόδειξη τόσο αποτρόπαια κακή όσο το κακό που εξεικόνιζαν, ένα ‘καθαρό’, μεταφυσικό Κακό που, όσο διεστραμμένο, αντιπροσώπευε για τους εκτελεστές του ένα είδος ‘ηρωϊσμού: εκείνων που δεν σταματούν, δεν ορρωδούν μπροστά στις χειρότερες υπερβολές που η λογική του Kακού τους υποβάλλει.

Nαι, εξέφραζαν την απόλυτη κι ασυμβίβαστη ‘σκληρότητα’ που ο Νίτσε ζητούσε από τους Υπερανθρώπους του, καλώντας τους, μπροστά στην αλύγιστη Ορμή της Θέλησης, να γίνουν ‘αυτό που είναι’, να αυτοδημιουργηθούν, να μην μοιραστούν με τα θύματά τους την αδυναμία, την ασθενικότητα κι ευμεταβλητότητα που τα καταδικάζει, όπως πρέπει, σε αφανισμό. Να δείξουν ότι ανήκουν σε αυτή την ‘υγιά αριστοκρατία’ στην οποία πρέπει να θυσιαστούν οι αδύναμοι. Να γίνουν ‘αδίστακτοι γυπαετοί’ χωρίς δεύτερη σκέψη για την μοίρα των προβάτων, κρυμμένων πίσω από  την ‘ιουδαϊκή ηθική των αδυνάμων’. Κι απορρίπτοντας την εικόνα των δαμασμένων σαν κατοικίδια ζώα, ξεδοντιασμένων από την ουδαϊοχριστιανική ηθική της Ευρώπης αδυνάμων, ο Νίτσε ζητεί κάτι περισσότερο από την σκληρότητα, στον αγώνα για αυτοέλεγχο κι αυτοδημιουργία. Ζητεί την απόλυτη απόρριψη και περιφρόνηση στα αισθήματα ‘οίκτου’ ως μη ανδρικά, μη αρρενωπά. Ήταν αυτό το ‘ευγενές’, ‘ηρωϊκό’ σχέδιο απόλυτης κυριαρχίας στους αδυνάμους, επιβάλλοντας ‘τον πόνο και την οδύνη’, που ‘προηγείται της Εορτής’, ό,τι εξέφραζε η ανελέητη, αδίστακτη σκληρότητα, το Απόλυτο Κακό των στρατόπεδων Συγκεντρώσεως, όπως τα ανέλυσε η Χάννα Αρέντ, στο ‘Γένεση του Ολοκληρωτισμού’ της.

Αλλά, δεν αντίκρυσε έναν τέτοιο ‘γυπαετό’ η Εβραία φιλόσοφος, όταν παρευρέθη και κατέγραψε σαν φιλόσοφος και σαν δημοσιογράφος (για το New Yorker, και δημοσιευμένο σαν βιβλίο, το Eichmann in Jerusalem), την δίκη του αιμοσταγούς Ναζιστή Adolf Eichmann, στην δίκη του στην Ιερουσαλήμ, το 1963. Απροετοίμαστη γι’ αυτό, συγκλονίστηκε από την απόσταση ανάμεσα στην εικόνα του θηρίου, φονηά των Εβραίων Eichmann και του πραγματικού, υποταγμένου και συμβιβασμένου ατόμου, ενός ξεπλυμένου ανθρωπάκου χωρίς πνεύμα και χωρίς συναίσθημα, μιας απλής βίδας στην Ναζιστική μηχανή, με τόσο περιωρισμένη φαντασία ώστε να είναι ευχαριστημένος και συμβιβασμένος με το περιωρισμένο του στάτους. Η συμπεριφορά του Eichmann και το γεγονός ότι είχε με συνέπεια και μεθοδικότητα φροντίσει να σταλούν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης για αφανισμό εκατοντάδες χιλιάδες Εβραίοι, έδειξε στην φιλόσοφο ότι η γενοκτονική πολιτική των Ναζί επιτελέσθηκε στην βάση των πιο ευτελών, κοινότυπων, συστηματικών και γραφειοκρατικών κινήτρων, όπου, όπως και στο γραφειοκρατικό σήμερα του εργαλειακού λόγου, προέχει και κυριαρχεί η λογική της ‘αποτελεσματικότητας’.

Η ευτέλεια της άβουλης πολιτικής