Joseph Conrad: Καρδιά του Σκότους. TA MEΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΑ

Έκτακτες ειδήσεις

Έτσι έγινε η απόπειρα φόνου - Μαχαίρωσε τον φίλο του μετά από καβγά

Joseph Conrad: Καρδιά του Σκότους. TA MEΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΑ

03.05.2024

Τίτος Χριστοδούλου

Joseph Conrad: Καρδιά του Σκότους. TA MEΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΑ

Ο 'ανώτερος εκφυλισμός', το μέλλον ως επιστροφή στο παρελθόν

Τίτος Χριστοδούλου

Βλέποντας τον Τάμεση να κυλά τα νερά του κάτω από τον ήλιο στην δύση του, στις βουκολικές παστάδες του Surrey, που πρόσφερε η εντυπωσιακή θέα, οδηγώντας στο Richmond Hill του Λονδίνου, δεν μπορούσα να μην ανακαλέσω τον αφορισμό ότι κάθε ποταμός ξεκινά από το παρελθόν του ανθρώπου και κυλά προς το μέλλον.

Κι έπαιρνε μια πιο σκοτεινή, αναπόφευκτα, ανταύγεια η σκέψη, αντηχώντας και τον απειλητικό λόγο του Marlow, στην Καρδιά του Σκότους: "Ανεβαίνοντας τον ποταμό, ήταν σαν να ταξίδευες πίσω στις πιο πρώτες αρχές του κόσμου... διεισδύαμε βαθύτερα και βαθύτερα στην Καρδιά του Σκότους." Αλλά δεν ήταν τόσο η ώχρα των μακρινών, σκοτεινών αρχών του πολιτισμού ό,τι τρόμαζε και συντάραζε, όσο η συνειδητοποίηση της ταυτότητάς του σκοτεινού τότε με το τώρα: "όλο το παρελθόν είναι ακόμα στον νου του ανθρώπου."

Η κουλτούρα και ο πολιτισμός είναι μονάχα η 'αλήθεια της επιφάνειας' που επιβάλλει την άρνηση των άλλων, πάντα παρουσών, αληθειών για τις μακρινές, αρχέγονες καταβολές μας, τις αρχές που απειλούν να διεκδικήσουν τα τέλη μας. H Καρδιά του Σκότους στο δάσος της αγριότητας όπου μας 'επιστρέφει' ο ποταμός ανεβαίνοντάς τον.

Μια αλήθεια που αναδιφεί και το ‘ανάτυπο’του Kurtz, ο Μάρλον Μπράντο, στην μεταγραφή της Καρδιάς του Σκότους στις περιστάσεις της απόλυτης εξαγρίωσης στις ζούγκλες του Βιετνάμ, στο Αποκάλυψις Τώρα, του Κόππολα.

Υπάρχουν τέσσερα ταξίδια που συμπλέκονται στην νουβέλα του Joseph Conrad. Το πρώτο αφορά το πραγματικό ταξίδι του Marlow, του αφηγητού της ιστορίας, ανεβαίνοντας τον ποταμό του Κογκό, προς τον απομακρυσμένο, εσώτερο σταθμό του Kutrz. To δεύτερο, πιο ουσιαστικό στην αφήγηση, είναι το ταξίδι του Marlow από την πολιτισμένη Δύση στο βάθος της ζούγκλας και πίσω στις αρχέγονες καταβολές της δημιουργίας, στο σκοτεινό, αταβιστικό μας παρελθόν.

Το τρίτο ταξίδι αφορά ακριβώς αυτή την καταβύθιση του Kurtz, πρωταγωνιστή του βιβλίου, μέσα από τα διάφορα επίπεδα του εαυτού του, για να συναντήσει τις πιο σκοτεινές κι άνομες, τις θηριώδεις όσο κι αν κρυμμένες ή καταπιεσμένες αμφισημίες του πολιτισμού, που ψυχανεμίζεται ο Κurtz όταν αντιλαμβάνεται ότι βρίσκει ένα δικό του νόημα στα άναρθρα, ζωώδη γρυλλίσματα του αγρίου, ότι ανταποκρίνεται στην 'άγρια αλήθεια του βρυχηθμού του... ότι δεν ήταν τόσο αποτρόπαιος ο ήχος που να μην αναγνωρίσεις κάποιο ίχνος νοήματος που εσύ, τόσο μακριά από την σκοτεινή αυγή των καιρών, ωστόσο κατανοείς, βρίσκεις να σχετίζεσαι'. Αυτό το 'nihil allenum', του Τερέντιου.

H εικόνα της Αφρικής ως ρατσιστικό στερεότυπο;

Αν η Καρδιά του Σκότους προσφέρεται και για μια αναπόφευκτη στην ιστορικότητά της πολιτική ανάγνωση, τούτο αφορά το ότι, ειρωνικά έστω και έμμεσα κι εκ του πλαγίου, εκθέτει την θηριώδη ιμπεριαλιστική εκμετάλλευση της Αφρικής, το 'απάνθρωπο' της αιμοδιψούς όσο κι αιμοσταγούς 'scrumble for Africa'.

Αλλά, αποκαθαίρεται έτσι το 'Heart of Darkness', από την κατηγορία του ρατσισμού υπονομεύοντας κι ανατρέποντας εν ταυτώ, τις προφάσεις για την πολιτισμική ανωτερότητα και διαφορά του πολιτισμένου από τον πρωτόγονο, στον βαθμό μάλιστα που οι δυό συμφύρονται και γίνονται ένα. Τα προικώα για τους Ευρωπαίους αποικιοκράτες στην νουβέλα του Conrad είναι το ελεφαντόδοντο, στο Κογκό, αν και η πραγματική ιστορία της σκοτεινής, θηριώδους παρουσίας των Ευρωπαίων στο Βελγικό Κογκό μάλλον αφορά την θήρα για το ελαστικό κόμμι, μετά την επινόηση των ελαστικών των τροχών, από τον Dunlop, το 1888. Ο Conrad χρησιμοποιεί την αποικιοκρατία, στις πιο στυγνές της πρακτικές για να αναδιφήσει το ερώτημα για το τί συμβαίνει όταν μια υποτιθέμενη πιο πολιτισμένη κι 'ανθρώπινη' ομάδα επιβάλλεται με την βία σε μια άλλη, 'κατώτερη' πολιτισμικά ομάδα, και μάλιστα με σκοπούς ωμής εκμετάλευσης, με επίφαση δικαίωσης αυτήν την πολιτισμική διαφορά. Στο πρόσωπο του Kurtz, το ερώτημα αφορά κατά πόσο, με ποιούς τρόπους και σε ποιά έκταση θα υπάρξει εκείνος που στην συνάντηση με το 'άγριο' Άλλο του θα αποτινάξει τα δεσμά της ηθικής τάξης της ανθρωπότητας, καταλύοντας όποια διαφορά με αυτό το άγριο Άλλο με το οποίο, όπως το είδε κι ο Habermas συνδέεται, αδήριτα κι αδιάλυτα, σιαμαία θά 'λεγες, κι απειλείται να μεταπέσει σ' αυτό ο Λόγος, στον Φιλοσοφικό Λόγο της Νεωτερικότητας.

Aλλά, όσο κι άν στόχος του Conrad είναι να αναδείξει το αμφίσημο της Δυτικής Ψυχής στην 'εκπολιτιστική', αρπακτική ωστόσο αποστολή της στην Αφρική, πόσο το κείμενό του, εστιασμένο καθώς είναι στην αναδίφηση των ιστορικών, αταβιστικών ιζημάτων της ευρωπαϊκής ψυχής δεν ανακυκλώνει ακριβώς τα στερεότυπα του αποικιοκρατικού ρατσισμού; Ο Νιγηριανός συγγραφέας, κριτικός της Λογοτεχνίας, Chinua Achebe, καθηγητής στο Βard College της Νέας Υόρκης, στο σημαντικό του άρθρο "An Image of Africa: Racism in Conrad's Heart of Darkness", κατηγορεί τον Conrad ότι το Καρδιά του Σκότους χρησιμοποιεί την Αφρική και την απανθρωποποιημένη εικόνα των πρωτογόνων της σαν απλό προσκήνιο για τα Δυτικοκεντρικά ερωτήματα της περίπλοκης σχέσης της Δύσης με τον πολιτισμό και της ιστορία της. Καταγγέλλεται μια μεταφυσική εικόνα της Αφρικής σαν το άλλο του Πολιτισμού που της αρνείται κάθε ανθρώπινο περιεχόμενο... Κι αυτό, η υποτίμηση της ανθρώπινης υπόστασης των Αφρικανών για να ζυγίσει η Ευρώπη την ψυχή της, είναι ένα πολύ υψηλό αντίτιμο ακόμη κι αν ο Conrad επεδίωκε την όποια αποκήρυξη της αποικιοκρατίας.

Η θορυβώδης εισβολή της σιωπηλής ζωής

´Όλη η Ευρώπη συνέβαλε στην δημιουργία του', έτσι περιγράφεται ο Kurtz, επελεγμένος στην αποστολή του στο Κογκό να συντάξει μια έκθεση στην 'Διεθνή Επιτροπή για την Καταστολή των Πρωτόγονων Εθίμων'. Συνοψίζει στην φυσιογνωμία του ό,τι η Ευρώπη θα μπορούσε να καυχάται αλλά και να φοβάται για τον εαυτό της. Είναι ένα χαρακτηριστικό δείγμα αυτού που ο Max Nordau (όπως είδαμε ήδη στο κείμενο για τον Θάνατο στην Βενετία του Τόμας Μαν) χαρακτηρίζει ως τον 'ανώτερο εκφυλισμένο', προικισμένος καθώς είναι με μια ανώτερη ευφυΐα, εξελιγμένη τόσο υπερβολικά, όσο και εις βάρος των ηθικών του αρετών, που έχουν αντίθετα ατροφήσει. Είναι ο ίδιος ένα πεδίο συγκρούσεων και αντιφάσεων ανάμεσα στον ηθικό σκεπτικισμό, την οργισμένη εσωστρέφεια και, βέβαια, τον αταβισμό που αντανακλά τους φόβους ότι η εξέλιξη δεν εγγυάται την πρόοδο, κι ότι, αντίθετα, η διανοητική υπεροχή, ως υπέρβαση των παραδεδεγμένων, προχωρώντας κι υποχωρώντας ταυτόχρονα, είναι κοντά στο να μετακυλίσει στον πιο ωμό πρωτογονισμό της Λιθίνης Εποχής.

O Kurtz δεν είναι μόνο το πολιτισμένο υποκείμενο που ανακαλύπτει τον 'άγριο' μέσα του: πιο καταλυτικά ανακαλύπτει μια βαθύτερη κενότητα, το υποκειμενικό ισοδύναμο της καθολικής κενότητας που περιβάλλει και ορίζει όλους μας. Η υπαρξιακή του αγωνία δεν συνιστά θετική έκφραση και κατάφαση μιας αυθεντικής ταυτότητας. Αντίθετα, υποδηλώνει την ακόμα πιο αποτρόπαιη αναγνώριση μιας υποκειμενικότητας που ταυτόχρονα διαμορφώνεται και δείχνεται παντελώς ασήμαντη από ό,τι προηγήθηκε, την περιβάλλει και θα επιζήσει μετά από αυτή. Δεν αφορά μονάχα την απειλή της ιστορικής αφήγησης μιας οπισθοδρόμησης, αφού άλλωστε αυτή αφανίζεται. Είναι η ακόμη βαθύτερη οπισθοδρόμηση σε μια λήθη που ήταν πριν τον χρόνο και πριν την μνήμη. Αν υπάρχει μια αναλογία με την ορμή προς θάνατο του Freud, αυτή αφορά όχι το πισωγύρισμα στον χρόνο αλλά την λήθη που διαγράφει τον χρόνο σαν ιστορική αφήγηση, στο αρυτίδωτο τέλμα πριν τον χρόνο, πριν την μνήμη.

"Είχαμε αποκοπεί από την αντίληψη του περιβάλλοντός μας, γλυστρούσαμε δίπλα σαν φαντάσματα... Δεν καταλαβαίναμε, γιατί ήμασταν τόσο μακριά, και δεν μπορούσαμε να θυμηθούμε, γιατί ταξιδεύαμε στην νύκτα των πρώτων καιρών, των καιρών που είχαν κάποτε περάσει, χωρίς να αφήσουν ούτε ίχνος, και καθόλου μνήμες." (σελ. 51)

Όταν, στο κλείσιμο του βιβλίου, ο Marlow επιστρέφει στο Λονδίνο, ψεύδεται στην αρραβωνιαστικιά τού Kurtz, που ζητεί να μάθει για τις τελευταίες λέξεις του αγαπημένου της. Δεν τολμά, του είναι αδιανόητο να της μεταφέρει τις δυο λέξεις που συνοψίζουν το σκότος της δυτικής κτηνωδίας, πίσω από το χρυσό και βελουδένιο επίχρισμα της πλούσιας, αριστοκρατικής ζωής που αυτή εξασφάλιζε. Αντί του 'τρόμος, τρόμος', ('horror, horror'), διατηρεί τις προφάσεις του αβροδίαιτου πολιτισμού των σαλονιών: 'χρυσή μου', της λέγει, 'οι τελευταίες του λέξεις ήταν το όνομά σου...' Κρύβει το αβυσσαλέο σκότος μόλις κάτω από το επιφανειακό λούστρο του πολιτισμού, ένα σκότος που ήδη, καθώς έπεφτε το δειλινό, σωρευόταν απειλητικό έξω από το σαλόνι της. 'Το σκοτάδι ήταν εδώ εχθές', μας προετοιμάζουν άλλωστε οι πρώτες σελίδες της Καρδιάς του Σκότους. Αγκυροβολημένος στο Gravesend, στις εκβολές του Τάμεση, θυμάται ότι 'αυτή, κάποτε, ήταν μια από τις πιο σκοτεινές γωνιές της γης'. Έβλεπε, εκεί στο σαλόνι της πολιτισμένης αυτής γυναίκας τον ιστορικό παραλληλισμό ανάμεσα στους Ρωμαίους που, ανεβαίνοντας τον Τάμεση, αντιμετώπιζαν τον θάνατο, την αρρώστια κι ιθαγενείς παρόμοιους με την εμπειρία των Ευρωπαίων που ανέβαιναν τον ποταμό του σκοτεινού Κογκό: τους Ρωμαίους σαν μόλις 'εχθές'.

Αυτό που απασχολεί τον Marlow είναι ίσως όχι οι πρωτόγονες δυνάμεις που ξυπνούν και κάνουν την εμφάνισή τους στην φρενήρη αρπακτικότητα του πολιτισμένου Δυτικού , όσο οι δυνάμεις της λήθης μέσα και στους δυο: η θάλασσα αυτή του αδιαπέραστου χρόνου κι η απέραντη μοναξιά που σημαδεύουν όχι μόνο τον βούρκο στον οποίο βουλιάζουμε, αλλά που επίσης διαπερνούν το παρόν, πλημμυρίζοντάς το με ένα παρελθόν που ούτε αναγνωρίζουμε και στο οποίο δεν μπορούμε ωστόσο ούτε να διαφύγουμε στο μέλλον: αυτή είναι η Καρδιά του Σκότους.