Ποίησις: Ήχος και Νόημα

Στον Όμηρο, το «σχολείον Ελλάδος» μαθήτευσαν με θαυμασμό την τεχνική του ευφωνικού στίχου οι Ελληνιστικοί «γραμματικοί» και «ρήτορες» για να φθάσουν μάλιστα μερικοί, οι «ευφωνικοί» καλούμενοι να ορίσουν ότι η ποίηση επιτυγχάνει το αισθητικό της αποτέλεσμα ως «ευφωνία», ανεξαρτήτως του περιεχομένου. Η καθαρή φωνητική θεωρία της ποίησης των «ευφωνικών» ήγειρε την αντίδραση των θιασωτών της «διδακτικής» ποίησης που έστρεψαν την χρηστική αξία της ως φιλοσοφικής αλήθειας και διδασκαλίας κατά της «γοητευτικής» μουσικής ή ευφωνικής λειτουργίας.

Στο «Περί Ποιημάτων» του Φιλοδήμου, παρατίθενται (στο πέμπτο βιβλίο του έργου) σειρά από ευφωνικούς με λίγο πολύ παραπλήσιες ιδέες πρόκρισης της «φωνητικής – μουσικής» φόρμας έναντι του περιεχομένου της ποίησης («πάντα επί τον ήχον αναλυόμενα ευρίσκηται»). Ο  Ηρακλειόδωρος, για παράδειγμα, πίστευε ότι «ίδιον» της ποίησης που την διακρίνει από τον πεζό λόγο είναι η «ευφωνία» και ότι αυτή εξαρτάται από την τάξι ή σειρά των λέξεων («συνήγησις») και τον ήχο που έτσι αποδίδεται.
 

Πιο ακραίος ευφωνικός ήταν ο Παυσίμαχος, που έκρινε την πλοκή του ποιήματος ως άσχετη προς την ποιότητα της καλής ποίησης, της οποίας ίδιον είναι η ευφωνία που παράγει η «συνήγηση». Ο Παυσίμαχος ωστόσο προχώρησε περαιτέρω, δίνοντας μια ανάλυση της ευφωνίας κατά τους ατομικούς ήχους και γράμματα, πρεσβεύοντας ότι η «συνήγηση» είναι πιο σημαντική από την «σύνθεση» κι οι καλοί ποιητές είναι καλύτεροι από τους κακούς απλά γιατί οι ήχοι τους είναι καλύτεροι.

Το υγρό «λ» είναι γλυκύτερος ήχος, οπωσδήποτε πιο ευφωνικός από το «σκληρό» λαρυγγικό «κ» κι οποιαδήποτε προσπάθεια «μετάγησης», αλλαγής της σειράς των φθόγγων, δεν πρόκειται να σώσει, κάνοντας ευφωνικό, ένα ποίημα που έχει κακόφωνα γράμματα. Ούτε και το μέτρο κάνει εδώ διαφορά, βελτιώνοντας ένα κακόφωνο ποίημα.

Ο Κράτης, με τη σειρά του, υιοθετούσε την ευφωνική αρχή ότι το πιο βασικό κριτήριο για την αρετή ενός ποιήματος είναι ο ήχος, αλλά άφηνε θέση και για το περιεχόμενο. Το αυτί κρίνει τον ήχο αλλά και τους κανόνες της λογικής που εμπεριέχονται στον ήχο και φέρνουν μαζί τους το περιεχόμενο που κρίνουμε όχι ανεξάρτητα από τον ήχο ούτε όμως και σαν κυριότερον ίδιον της ποιήσεως.

Φιλόσοφος όσο και ποιητής ο Φιλόδημος είναι κριτικός ως προς τους ευφωνικούς που παραθέτει έχοντας στόχο να διασώσει το περιεχόμενο και την αξία του λόγου στην ποίηση. Αυτό κρίνεται από τις λογικές μας δυνάμεις και το αποτέλεσμα της ποιήσεως παράγεται από ένα συνδυασμό περιεχομένου και μορφής, λόγου και ήχου, και τα δυό τους αξεχώριστα έτσι «ίδια» της ποιήσεως. Παρόλα αυτά δεν φαίνεται να πιστεύει στην διδακτική ποίηση, κρίνοντας τον πεζό λόγο πιο πρόσφορο για τα επιχειρήματα της φιλοσοφίας.