Ο Shaftesbury και το sensus communis

Τρόπος του άστεως, του δοκίμου και όρος αναγνώρισης μιας άρτιας κοινωνικότητας, μιας επιδοκιμασίας που εορτάζεται με την ευθυμία και τον γέλωτα, το αστείο εγείρει το ερώτημα αν ορίζεται ως τέτοιο από κάποια στοιχεία λογικότητας. Υπάρχουν κριτήρια λογικότητας του αστείου, όταν αυτό λειτουργεί, ως αστείο, ανατρεπτικά ως προς την παραδεδεγμένη λογικότητα των πραγμάτων;

Ποιά λογικά χαρακτηριστικά μπορεί να έχει ο mundus inversus, ο ανεστραμμένος κόσμος του αστείου; Προφανώς δεν μπορεί να είναι η λογικότητα όπως αυτή που εννοεί για την εγκυρότητα στον «επικοινωνιακό λόγο» ο Jurgen Habermas, τον καλό γραμματικό σχηματισμό, την αλήθεια, την ορθότητα, την ειλικρίνεια και την επάρκεια των αξιακών κριτηρίων.

Αλλά το αστείο μπορεί να συνιστά άρνηση όλων των ανωτέρω. Μπορεί να είναι ανεικρινές, να ψεύδεται, να είναι εμπειρικά εσφαλμένο, να είναι γραμματικά κακώς σχηματισμένο. Τα αστεία μπορεί να εδράζονται σαν τέτοια στην δύστροπη σχέση τους, στην αντίστασή τους προς τα κριτήρια της λογικότητας που διαγιγνώσκει στα κεκτικά ενεργήματα ο Habermas.

Ωστόσο, η κοινή μας δυνατότητα να διακρίνουμε τα πετυχημένα ή καλά αστεία από τα αποτυχημένα, ή αυτά που δεν λειτουργούν καν σαν αστεία, παραπέμπουν στην ύπαρξη τέτοιων στοιχείων ή κριτηρίων. Έρρει τα εμά, όπως κλαυθμηρίζει ο Φίλιππος.  Κι ακόμη σημαντικότερο, δοκιμαζόμενα και δοκιμάζοντας μια εκφραστική της κοινωνικότητάς μας κατανόηση των αστείων, έστω σε διαφορετικά επίπεδα ευαισθησίας, το χιούμορ παραπέμπει σε μια κοινή ανθρώπινη αίσθηση και λογική αυτό που οι φιλόσοφοι αποκαλούν κοινή αίσθηση, ή «sensus communis», «common sense».

Η ίδια η ιδέα ότι το χιούμορ αποτείνεται κι επικαλείται την κατάφαση κι επιδοκιμασία των άλλων, έστω κι αρνητικά, αποφεύγοντας το «we are not amused» της όποιας βασίλισσας Βικτωρίας, υπογραμμίζει τον διυποκειμενικό χαρακτήρα του αστείου ως κοινωνικής πρακτικής. Όπως οι φαντασίες και τα όνειρα, εξήγησε ο Alfred Schutz (παρατιθέμενος στο On Humour του Simon Critchley, σελ. 80), τα αστεία είναι αφαιρέσεις από την συνηθισμένη ζωή, που ωστόσο αποκαλύπτουν την κοινή δομή του μοιρασμένου μας βιοκόσμου, ή, με την Χαμπερσιανή ορολογία, «life-world».

Αποδίδοντας τον όρο sensus communis στον όψιμο Ρωμαίο Στωϊκό αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο, όπως και στον Κικέρωνα, που εννοούν με αυτόν την «urbanitas» (ιδού πάλιν το έτυμον του αστείου), ως αστικό πνεύμα, όρος που επανέφερε στην όψιμη Αναγέννηση ο Giambatista Vico, ο Critchley παρατηρεί ότι o όρος απουσιάζει στους Έλληνες.

Σε μετάφρασή του ακριβή ίσως αναζητώντας τον, αφού υπάρχει το «αστείον» στην Ρητορική του Αριστοτέλους, όπως και η παραπλήσια έννοια της στωϊκής «οικειώσεως». Ενδιαφέρει όμως τον Simon Critchley o Anthony, Earl of Shaftesbury  (μεταγλωττισμένος παρ' ημίν ως Σαφτεσβουρής, από τον καθηγητή Λογοθέτη στα φιλοσοφικά του εγχειρίδια, στα 60s).

Έγραφεν λοιπόν το 1789 ο... Σαφτεσβουρής, στο Sensus Communis. An Essay on the Freedom of Wit and Humour (η τελευταία λέξη νεωστί εμφανισμένη, 27 μόλις χρόνια ενωρίτερον), ότι αυτό αφορά μια μορφή χαριτολογημάτων, αστεϊσμών ευθύμου ή ελαφρού πνεύματος, «true raillery», που δικαιολογείται, αφού διευκολύνει την χρήση του λόγου, ως ratio ή reason. Το εύθυμο πνεύμα αυτό και o περίγελως ή το σκώμμα (ridicule), διευκολύνουν την διδασκαλία δια του λόγου, σε μια «ελευθερία πνεύματος». Μέτρο της οποίας, γράφει ο Shaftesbury, είναι η κοινωνικότητα, ή sensus communis. Είναι, γράφει, «επιτομή της κοινωνικότητας να είναι κανείς φιλικός και επικοινωνιακός.

Αντιτιθέμενος στις αρνητικές κοινωνικές απόψεις του Χωββεσίου (κατά Λογοθέτη) ή Hobbes, κατά την μάνα του,  που βρίσκει στο χιούμορ το «πάθος που δεν έχει όνομα», ο Shaftesbury αποδίδει στο χιούμορ την επιτομή της λογικότητας κι έκφραση της ελευθερίας, που προφανώς απεχθάνεται ο Hobbes, στηλιτεύει τον εχθρό του χιούμορ και πάσης ελευθερίας, ή, προφανώς κι ελευθεριότητας,  στους λύκους που αποκαλεί ανθρώπους.

Βρίσκοντας στο χιούμορ αξιολογικές διακρίσεις που αντιστοιχούν στον βαθμό ελευθερίας στην κοινωνία ή την βίωσή της σε πνευματικά κι αξιολογικά αντίστοιχες τάξεις, ο Shaftesbury συνδέει προς υψηλούς βαθμούς ελευθερίας το χιούμορ. Σε κατώτερους βαθμούς ελευθερίας αντιστοιχούν χονδροειδέστεροι αστεϊσμοί όπως το buffoonery, τα καμώματα των γελωτοποιών και παλιάτσων, τα καραγκιοζιλίκια