Franz Κafka: Τα Αινίγματα μιας Κατσαρίδας
(Τίτος Χριστοδούλου: διάλεξη για τον Κάφκα, στην Φιλοσοφική Εταιρεία Κύπρου, Πέμπτη 9.3.17)

Κάφκα και Καφκικό

Ο Kafka είναι ο μόνος ίσως συγγραφέας στον 20ο αιώνα το όνομα του οποίου μπήκε σαν έννοια στην γλώσσα. .Γνωρίζουμε, ή έχουμε μια αίσθηση για το τί είναι 'καφκικό', επαρκή τουλάχιστον για να αποτολμούμε εφαρμογή της λέξης, χωρίς να γνωρίζουμε τόσο διεισδυτικά τα έργα του Kafka, ώστε να την συνδέσουμε κριτικά με αυτά. 

Πράγματι, το καφκικό, είνα όρος τόσο ετοίμος στην χρήση μπροστά σε δυσάρεστες καταστάσεις ώστε να διαφεύγουν οι ορίζουσες ειδοποιοί διαφορές κι η χρήση να μην είναι πάντα δόκιμη: όπως εξηγεί ο Frederick R. Karl, συγγραφεύς της πιο πρόσφατης και έγκριτα διερευνημένης κριτικής βιογραφίας του Kafka, 'όταν περιμένεις το λεωφορείο για να μάθεις αίφνης ότι τα λεωφορεία σταμάτησαν να κυκλοφορούν, αυτό δεν είναι καφκικό'.  

Καφκικό είναι, ορίζει ο Karl, όταν μπαίνεις σε ένα κόσμο σουρεαλιστικό,  στον οποίο όλοι οι μηχανισμοί ελέγχου σου, όλα τα σχέδια σου, ο τρόπος με τον οποίο καθορίζεις και διαρθρώνεις την συμπεριφορά σου αρχίζουν να ραγίζουν για να καταρρεύσουν γύρω σου σε κομμάτια, κι εσύ βρίσκεις τον εαυτό σου αντιμέτωπο με μια δύναμη αδιεκρίνιστη, που δεν δίνεται στις εξηγητικές του κόσμου παραστάσεις σου. Εσύ δεν παραδίνεσαι, δεν ξαπλώνεις για να πεθάνεις. Μαζεύεις όλα τα όπλα σου, αγωνίζεσαι με όλους τους μηχανισμούς αντίστασής σου. Αλλά δεν έχεις καμμία ελπίδα. Αυτό είναι το Καφκικό. Kafkaesque, αγγλιστί (καυκαλατίζω, κυπριακά;)

'Το Καφκικό μας ορίζει', συνεχίζει ο Frederick R. Karl. Είναι το αντιπροσωπευτικό επίθετο των καιρών μας. Μας λέει ποιοί είμαστε'. Η βιογραφία του Κafka από τον Frederick R. Karl, '"Franz Kafka: Representative Man" (Ticknor and Fields) and subtitled "Prague, Germans, Jews and the Crisis of Modernism' καταλήγει με ένα επίλογο επικεντρωμένο ολόκληρο στον ορισμό του 'Καφκικού'. 'Μας λέει τί να περιμένουμε, πώς λειτουργεί ο κόσμος. Αλλά, για να το εννοήσεις, πρέπει να διαβάσεις Kafka.

Χρειάζεσαι την 'Μεταμόρφωση' του Kafka, την πιο διάσημη νουβέλα του Kafka, την ιστορία ενός ανθρώπου, του Gregor Samsa, που ξύπνησε ένα πρωί για να διαπιστώσει ότι είχε μεταμορφωθεί σε έντομο. Σε μία κατσαρίδα. Ο Καφκικός όρος είναι 'ζωϋφιο', ίσως με νόημα σκόπιμο παραπέμποντας στο σιχαμερό τίποτα με το οποίο ταύτιζαν τους Εβραίους οι Γερμανοί των στρατοπέδων. Tότε θα καταλάβετε. Το αίσθημα του βιβλίου θα είναι ακόμη πιο παραστατικό αν το διαβάσετε, όπως ο Frederick R. Karl,  στο ημίφως ενός έρημου, στοιχειωμένου δωματίου. Τον κόσμο, άλλωστε, των ζωϋφίων.

Kafka ο Έγκλειστος

Η μοναδικότητα του Kafka πηγάζει σε ένα μεγάλο βαθμό από τις υποδηλώσεις της επαλληλίας ή αλληλουχίας της ζωής, της βιωμένης εμπειρίας και του έργου του. Γεννήθηκε σε μια Εβραϊκή οικογένεια στην Πράγα το 1883, κι ήταν γιος ενός ευπόρου αυτοδημιούργητου επιχειρηματία. Παρ' ότι οι γονείς του μιλούσαν τσέχικα στο χωριό της καταγωγής τους, ο πατέρας του έκανε ό,τι ήταν δυνατόν ο Franz να έχει μια πολύ καλή παιδεία και οπωσδήποτε να μιλά και να γράφει πολύ καλά γερμανικά, όπως η προνομιούχος γερμανική μειονότητα στην Πράγα.

Ο πατέρας επέβαλε επιτακτικά ο Franz. Kafka να εκτιμήσει την εβραϊκή πλευρά της οικογενειακής ιστορίας, γεγονός που έφερνε πατέρα και γιο σε σύγκρουση, αφού ο Franz είχε μια διαφορετική ιδέα για τον Εβραϊσμό, όπως καταδεικνύεται στην περίφημη επιστολή του Kafka στον πατέρα του, γραμμένη τον Νοέμβριο του 1919

Από το 1893 ως το 1901, ο Kafka μαθήτευσε στο Γερμανικό Γυμνάσιο, μετά το οποίο σπούδασε δικονομία ή αρχές του Δικαίου (jurisprudence) στο Πανεπιστήμιο  Karl Ferdinand ενώ το 1906 πήρε το διδακτορικό του στο Δίκαιο. Το 1902 ήταν η χρονιά της κρίσιμης συνάντησής του με τον λογοτεχνικό κριτικό Max Brod, που τον εισήγαγε στους λογοτεχνικούς κύκλους της Πράγας. Εργάστηκε από το 1907 σε ιταλική ασφαλιστική εταιρεία, πριν το 1908 προσληφθεί μέχρι την πρόωρη αφυπηρέτησή του για λόγους υγιείας - η φθίση - στο Workers Accident Insurance - Bureau - αφυπηρέτηση που του έδωσε τον χρόνο να γράφει. Το 1913 γνώρισε την Felice Bauer με την οποία συνήψε δυό φορές δεσμό, και με την οποία διετήρησε μεγάλη σε όγκο αλληλογραφία, ενώ αλληλογραφία διετήρησε και με την Τσέχα μεταφράστριά του Milena Jesenka -  κάπου στα ράφια μου έχω τα Γράμματα στην Μιλένα. 

Έργα του είχαν πρωτοδημοσιευτεί από το 1910, το 1914 διάβασε στον Brod κεφάλαια από την Δίκη, ενώ το 1918, ένα χρόνο μετά την προσβολή του από φυματίωση νυμφεύθηκε την Julie Wobryzek. Τον χειμώνα του 1920-1, ενώ βρισκόταν έγκλειστος σε σανατόριο ζήτησε από τον Brod να κάψει ολα τα χειρόγραφά του, αίτημα που επισημοποίησε σε γραπτή βεβαίωση. Το εννοούσε;

Η Φιλολογική και φιλοσοφική κριτική θέλει να το αμφιβάλλει. Όπως το έργο του  Kafka είναι σκεπασμένο την αχλύ του μυστηρίου, το ίδιο και το αίτημά του για καταστροφή του έργου του. Γιατί ο Kafka, που ακόμη διόρθωνε κείμενά του στο νεκροκρέββατό του να κάμει τέτοιο αίτημα; Καθώς ο Max Brod αρνήθηκε να εκτελέσει το αίτημα αυτό, κι αντίθετα εργάστηκε με αφοσίωση να το εκδόσει σε πεντάτομη έκδοση,  ο Kafka πέρασε στην αθανασία. 

 Εζησε τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του στο Βερολίνο, έχοντας συνάψει δεσμό και συγκατοικώντας με την ΠολωνοΕβραία φοιτήτρια Dora Dymant, και πέθανε από φυματίωση το 1924. Κέρδισε, τελικά την αναγνώριση που αγωνιωδώς ζητούσε, αλλά τραγικά δεν έζησε να την δει.