Η βωμολόχος μούσα του Μαρτιάλη, είμαστε και φιλόλογοι

Έκτακτες ειδήσεις

«Μάγοι» διαρρήκτες αυτοκινήτων κλέβουν φακέλους βάπτισης στο Κάβο Γκρέκο

Η βωμολόχος μούσα του Μαρτιάλη, είμαστε και φιλόλογοι

16.04.2024

Τίτος Χριστοδούλου

Ο Βωμολόχος – πορνογράφος Μαρτιάλης. Aφιερωμένο στις φιλολόγους φίλες.

Πορνογράφο έχουν αποκαλέσει φιλόλογοι αναλυτές τον Μαρτιάλη, βάζοντάς τον στην ίδια κατηγορία με τον Κάτουλο. Άλλωστε συναγωνίζονται σε ποιόν εμφανίζεται πιο συχνά η «mentula», η ονομασία του επίμαχου ανδρικού οργάνου (οι..νοικοκυρές την ξέρουν και ως spatula), από το mentula moechatur στις mentulae ουρανομήκεις του Μαρτιάλη, το θαυμαζόμενο mentulam scito του Flaccus (IV 33) που επιμένει να εκθειάζει μεγέθη και αντοχές.

Αλλά από τα 1500 πόσα επιγράμματά του μόλις το ένα πέμπτο μπορούν να θεωρηθούν πικάντικα και το ένα δέκατο «πιπεράτα»: αλλά η ποσότης ωχριά μπροστά στο πόσο πιπεράτα καθ’ υπερβολήν ωμότητος είναι αυτά.

Την ίδια ώρα όμως, έγραψε και λυρικούς ή με δυνατό ποιητικό συναίσθημα στίχους, όπως ο θρήνος για την καταστροφή της Πομπηϊας και του Herculaneum από τον Βεζούβιο: «αυτά που επιτρέπουν οι θεοί, δεν το απορούν οι ίδιοι;» - nec superi vellent hoc licuisse sibi., ξεχωρίζει η ικανότητά του για την εύστοχη κατάληξη στα ευσύνοπτα – με τον αριστοτελικό όρο – επιγράμματά του, όχι μόνο στα σκωπτικά ως punchline ανεκδότου, αλλά και ως θυμόσοφη, περιεκτική, αφοριστική σοφία. Όπως το odisse quam donare villius, κατά της τσιγκουνιάς των πλουσίων, με προσωπικούς λόγους να την ψέγει, «τσιγκούνικη η τσαντίλα, σφραγίζει το πουγγί».

Έχοντας σκανδαλισθεί – χωρίς να τα αποδιώξω – με τα επιγράμματα του Κάτουλλου στο πρωτότυπο και την ανερυθρίαστη μετάφραση του καθηγητή Λεωνίδα Τρομάρα, απέκτησα μια έφεση στα λατινικά επιγράμματα, του Αυσόνιου, του Μαρτιάλη, του Κάτουλλου – και, βέβαια, εγκαίρως πρόφτασα να αποστηθίσω το ανυπέρβλητο στην ανθρώπινη νότα του επιθανάτιο του αυτοκράτορα Αδριανού: το «animula, vagula, blantula/ hospes comesque corporis,/ quae nunc abibis in loca / pallidula, rigida, nudula / nec ut dabis jocos?». To έγραψα εδώ από μνήμης, όχι ελπίζω λανθάνουσας, ως διολισθαίνουσας.

Χρόνια πολλά μετά, διάβαζα στις σπουδαστικές μνήμες του Isaiah Berlin πώς οι Οξόνιοι dons είχαν πρόβλημα – που δεν είχε ο καθ. Τρομάρας – να μεταφράσουν πιστώς το «pedigabo vos et irrumabo», και το άφηναν, ως έγινε έθος για τα πιπεράτα, στα λατινικά. Ομολογώ ότι σε ένα ποίημα του ασύδοτου ατσίδα Ματιάλη κόλλησα κι εγώ. Εκείνο στο οποίο σκώπτει την «καλή» του Γάλλα ότι έχει αναπτύξει ενεργητικές λσβιακές σχέσεις με παντρεμένη, κι είναι τόσο ασύστολα κλινικός στις περιγραφές του, ώστε να εξηγεί πώς κατορθώνει να είναι ως οι άνδρες, χωρίς άνδρα, μοιχός… Εδώ, ή να πώ «αιδώ», ακόμη κι ο αισχρός, αισχίων, αίσχιστος μεταφραστής σας δεν κατώρθωσε να γίνει τρισπαναίχιστος, έμεινε στο δισπαναίχιστος. Vita proba, έστω παρ’ ολίγον…

Το έργο του: τα επιγράμματα

Ο Μαρτιάλης (41-104 μ.Χ.) έγραψε 1561 επιγράμματα - δεν φαντάζομαι ο αναγνώστης να με ελέγξει μετρώντας τα. Ήδη είχε γράψει τρία 'libellos', βιβλιαράκια - κι ο επιθετικός σκωπτικός του τόνος αποδίδεται στην ετυμολόγηση εδώ του λιβελλογραφήματος - τα οποία επέζησαν, πριν γράψει το Liber I, όπως το ωνόμασε, θεωρώντας τα προηγούμενα πρωτόλεια, juvenalia. Μια συλλογή με τον τίτλο Liber Spectaculorum, Βίβλος των (θαυμασίων) Θεαμάτων, είχε δημοσιευθεί το 81 μ.Χ., στην επέτειο των εγκανίων του Κολοσσαίου από τον Δομιτιανό. Το Xenia, βιβλίο με θέμα του τα δώρα που δίδονται από φιλοξενούμενους και το Apophereta, για τα δώρα που οι καλεσμένοι παίρνουν μαζί τους, ήταν τα άλλα δύο. Μολονότι δεν έχουν κάτι ιδιαίτερο να δείξουν, τα βιβλία αυτά φανερώνουν από πόσο νωρίς η θεματολογία κι ο ανθουσιασμός του Μαρτιάλη επικεντρώνονται στους θεσμούς και τα ήθη της φιλοξενίας, των δώρων και των ανθρωπίνων συναλλαγών. Σαν ενδιαφέρον, ή σαν καριέρα, θα πείτε οι πονηροί, ο εκφυλισμός της γενναιοδωρίας, από τον δέκτη κυρίως, σε εκμεταλλευτική πρακτική συγκέντρωνε την πιο αιχμηρή κριτική του.

Ήδη, όμως, τα πρώτα αυτά βιβλία του χάρισαν ακροατήριο και φήμη, ώστε στο I.i να κομπάζει πως είναι notus, με μεγάλη φήμη. Παρά την φανερή ειρωνεία της χρήσης του χαρακτηρισμού, ώστε να κρυβεί ο κομπασμός, το αστείο παίζει στο φόντο ενός παραδεκτού γεγονότος, του πόσο γνωστός ήταν ήδη ο Μαρτιάλης. Το έργο που συνδέεται με τον Μαρτιάλη, τα 12 βιβλία του, άρχισαν να εμφανίζονται από το 86 έως το 102 μ.Χ. Ποιητής της Ρώμης και της ζωής της, όπως υπεδείχθη ήδη, έζησε σε αυτήν στο πλείστο της ενεργού ζωής του. Χολωμένος για τις μικρές αμοιβές του ποιητή, τουλάχιστον στο πρόσωπό του, αφού γνωρίζει το ένα εκατομμύριο ευρώ (εννοούμε το αντίστοιχό του) που πήρε ο Βιργίλιος για να γράψει την Αινειάδα, έφυγε κάποια στιγμή για ό,τι σήμερα είναι η Imola, όπου εξέδωσε το Liber III.

Η φυγή του, βέβαια, κυρία αιτία είχε τον φόνο του αυτοκράτορα Δομιτιανού, το 96μ.Χ., που τόσο υμνούσε στα ποιήματά του, «κερδίζοντας» τον ψόγο σήμερα ως αυλοκόλακας, ειδικά του Δομιτιανού. Γρήγορα επέστρεψε στην Ρώμη, από όπου έφυγε πάλι, το 98 μ.Χ. για την πατρίδα του την Bilbilis. Στο επίγραμμα ΧΙΙ, xxi, βεβαιώνει την Ισπανίδα φίλη του, και ίσως πάτρονά του, ότι δεν νοσταλγεί την Ρώμη. Το ποίημα καταλήγει με την φιλοφρόνηση «εσύ για μένα είσαι ολόκληρη η Ρώμη». Φανταζόμαστε να μην πολυπίστεψε την υπερβολή τής φιλοφρόνησης η Μαρκέλλα, όπως είναι συνετό να μην πιστεύουν τραβηγμένες φιλοφρονήσεις οι γυναίκες, αλλά δεδομένης της αγάπης του Μαρτιάλη για την Ρώμη, πρέπει να κολακεύτηκε.Θα επίστευε η βιβλιοπώλις μου ότι πηγαίνω στο βιβλιοπωλείο μόνο για εκείνη; Το μέγεθος του ψέμματος είναι φιλοφρόνηση το ίδιο.

Αντλώντας ιστορικά -κι ακόμη και το όνομά τους - από τα ελληνικά επιγράμματα, που ξεκίνησαν ως επιγραφές σε αναθηματικά κυρίως γλυπτά ή σε επιτύμβιες στήλες, τα επιγράμματα διακρίνονται για την επιτυχία της καίριας έκφρασης, για τον πλούτο του νοήματος σε οικονομικό μέτρο του λόγου. Έτσι, τα επιγράμματα είναι ιδανική μορφή ποιητικής δημιουργίας για να αναδειχθούν οι αρετές της ευστροφίας της λέξης με το χαρίεν ή την υπαινικτικότητα του λόγου. Εύστροφα και χαρίεντα μοιράζονται με τα ανέκδοτα το αστείον, τον αστικό κανόνα του πειρακτικού, του παίζοντος με τα όρια, αλλά δοκίμου χιούμορ, όπως και την εκπλήσσουσα κατακλείδα, το το κεντρί του επιγράμματος, fulmen in clausula λατινιστί, το οικείο σας στα εύστρφα ανέκδοτα «punchline». Έχοντας στην λακωνικότητα και το «ευσύνοπτό» τους ένα αριστοκρατικό αέρα, αγαπήθηκαν από τις αριστοκράτες του πνεύματος, από τους Αλεξανδρινούς γραμματικούς έως τους Παλατινούς λογίους που διασώζει η Παλατινή, κι από τους νεοκλασσικιστές δασκάλους dons έως τους Βικτωριανούς δανδήδες.

Τα πλούσια σχόλια του καθηγητού Λεωνίδα Τρομάρα είναι πολύ διαφωτιστικά για τις πηγές των εμπνεύσεων από ελληνικά επιγράμματα, που άλλωστε υπαινίσσεται και η ελληνική ονομασία του είδους των epigrammaton. Είτε έγραφαν τα δικά τους επιγράμματα, οι Johnson, Rochester και Herrick, είτε μεταφράζουν ελληνικά επιγράμματα και, εδώ, Μαρτιάλη, οι Ευρωπαίοι, ιδία Βρετανοί μεταφραστές συναγωνίζονται το αρχαίο πρωτότυπο και πρότυπο, στο ingenium, την ευφυΐα, ευστροφία και πνεύμα, με την μετάφραση να «προτιμά να είναι ωραία παρά πιστή», σαν τις παρωδούμενες Ρωμαίες κυρίες...

Και να ζητεί στην ελευθερία της μετάφρασης την ελευθεριότητα του λόγου και της έκφρασης που άριστα αποδίδει το παιγνιώδες, σκωπτικό ύφος του Μαρτιάλη. Όπως έπραξεν, παίζων πως, ο γράφων… Η ποίηση, η σάτιρα και το χιούμορ του Μαρτιάλη τον καθιστούν δικαίως τον μεγαλύτερο επιγραμματοποιό της Λατινικής. Ομοιάσωμεν, είθε!

Θα καταλήξουμε με τον εκθειασμό του Μαρτιάλη, στο IV.49, για την δημοτικότητα των ρεαλιστικών δηκτικών θεμάτων των επιγραμμάτων. Ίσως να μην είναι είδος υψηλό, όπως η τραγωδία κι η κωμωδία, αλλά αν θαυμάζονται εκείνα, είναι τα επιγράμματα αυτά που διαβάζονται. Confiteor: laudant illa, sed ista legunt.