Η 'τραγική' Αρετή του πολεμιστή (Ιλιάς Μ 315sq)

τὼ νῦν χρὴ Λυκίοισι μέτα πρώτοισιν ἐόντας

ἑστάμεν ἠδὲ μάχης καυστείρης ἀντιβολῆσαι,

ὄφρά τις ὧδ᾽ εἴπῃ Λυκίων πύκα θωρηκτάων·

οὐ μὰν ἀκλεέες Λυκίην κάτα κοιρανέουσιν

ἡμέτεροι βασιλῆες, ἔδουσί τε πίονα μῆλα

οἶνόν τ᾽ ἔξαιτον μελιηδέα· ἀλλ᾽ ἄρα καὶ ἲς

ἐσθλή, ἐπεὶ Λυκίοισι μέτα πρώτοισι μάχονται. (Μ 315-321)

 

Γι᾿ αυτό πρεπό 'ναι να στεκόμαστε μέσα στους πρώτους τώρα

απ᾿ τους Λυκιώτες, και να πέφτουμε μες στη φωτιά της μάχης.

Τούτα να πει κάποιος χαλκόφραχτος Λυκιώτης βλέποντας μας:

,,Αλήθεια, ανάξια οι βασιλιάδες μας δε ρηγαδεύουν, όχι,

μες στη Λυκία, δεν τρώνε ανώφελα και τα παχιά τ᾿ αρνιά μας

και πίνουν και κρασί μελόγλυκο, τι έχουν αντρεία περίσσια,

και μες στους πρώτους πρώτους μάχουνται Λυκιώτες εδώ πέρα."

Ανάγκη πικρή ο πόλεμος, κι ο Όμηρος δεν φείδεται αρνητικών χαρακτηρισμών για τον 'βροτολοιγό', τον αφανίζοντα τους θνητούς πόλεμο, την 'πολύδακρυ' μάχη, και τον 'τανυλεγέα', κορμοτεντωτή, θάνατο που επιφυλάσσει στους ανθρώπους θύματά του, ήρωες ή μη, εξισώνοντας στην 'ισοπεδωτική' δημοκρατία του και τις δυο πλευρές των αντιμαχομένων. Την ίδια ώρα, ωστόσο, ο πόλεμος είναι και παραγωγός αξιών, και δεν είναι τυχαίο ότι στον αστερισμό των κυρίων αρετών στον ηθικό ορίζοντα των αρχαίων πρώτη αναφέρεται η αρετή του θάρρους, της ανδρείας που επιδεικνύεται στην μάχη, στην οποία άλλωστε τόσο συχνά εμπλέκονταν μεταξύ τους οι ελληνικές πόλεις.

Παράλληλα, λοιπόν, με την δυσάρεστη αναγκαιότητα του πολέμου και την ανάγκη που δημιουργεί για την πολιτεία να μεριμνήσει για την προστασία της, η τάξη των πολεμιστών που δημιουργεί συνιστά μία κάστα με κοινωνικά πλεονεκτήματα και απαιτήσεις για σεβασμό και προτεραιότητες απέναντι στις άλλες τάξεις της πόλης. Θυμίζουμε την κλασική διάκριση των τριών τάξεων στον Ορτάνη των Περσών, όπως καταθέτει ο Ηρόδοτος, εκείνη των ιερέων, των εμπόρων και των πολεμιστών. Ο πόλεμος είναι ο στίβος όπου μετριέται και διαφημίζεται η αρετή του πολεμιστή, εκείνη του ηρωισμού.

Κοινωνικό καθήκον ο ηρωισμός για τον πολεμιστή είναι ταυτόχρονα και το αμάλγαμα εκείνων των αρετών που συνδέονται με την επιτέλεση αυτού του καθήκοντος, και πιστοποιούν την κατοχή του από τον πολεμιστή που ξεχωρίζει. Δίνοντάς του και το δικαίωμα να απαιτήσει μια ιδιαίτερη κοινωνική θέση, όπως θυμίζει ο Έκτορας στην Ανδρομάχη, ριψοκινδυνεύοντας στη ζωή του όταν μένει έξω από τα τείχη για να αντιμετωπίσει τον Αχιλλέα, με σίγουρη έτσι την θανή του, ότι περιμένουν από αυτόν οι Τρώες καθώς του δίνουν την πρώτη θέση στα τραπέζια και τις τιμές της πόλης να είναι και πρώτος έξω στην μάχη και στους κινδύνους.

Όταν η πόλη απειλείται και κινδυνεύει, βρίσκεται σε άμυνα, ο ήρωας στέκει ανάμεσα στα τείχη της πόλης και τους εχθρούς. Όταν όμως δεν κινδυνεύει η πολιτεία, δεν προσφέρεται η πρόκληση ανάδειξης της πολεμικής αρετής στην υπεράσπιση της πόλης, των βωμών και εστιών, ο στρατιώτης πρέπει να διεκδικήσει την επίδειξη της αρετής του ηρωισμού σε επιθετικό πόλεμο, σε επιδρομές, όπως αυτές που καυχάται ο Πρίαμος θυμούμενος τα ηρωικά του νιάτα. Επιδρομές που αυξάνουν την δύναμη, τον πλούτο, διότι έχουν και το χαρακτήρα του πλιάτσικου αυτές οι επιδρομές, επιζητώντας να αυξήσουν, να αυγατίσουν και την δύναμη και πλούτο της πόλης.

Ο Γλαύκος και o Σαρπηδών που συζητούν και αναλύουν τον τρόπο αυτής της πρωτεύουσας και ένδοξης θέση του πολεμιστή στην πόλη τους δεν πολεμούν υπερασπιζόμενοι την κοινότητα τους, τους Λυκίους, που άλλωστε δεν βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, αλλά έχουν εκστρατεύσει μακριά ως σύμμαχοι των Τρώων, επιζητώντας να αναδείξουν το ηρωικό τους στάτους εκπροσωπώντας την κοινότητα τους σε ένα μακρινό πεδίο της μάχης. Όπως και ο Πρίαμος στο Σ, γηραιός τώρα, θυμάται τα ένδοξα νιάτα του και τις επιδρομές και εκστρατείες του, έτσι στο άλλο στρατόπεδο τον Αχιλλέα και ο 'γερήνιος' Νέστωρ θυμάται πώς είχε ταξιδέψει μακριά για να αναδείξει τον εαυτό του μεταξύ των ηρώων πολεμιστών του.

Έτσι, σε κάθε πόλη και κάθε φυλή η κοινότητα, Η ανάγκη για ασφάλεια και αμυντική ετοιμότητα που συνεπάγεται τις πολεμικές αρετές των αντρών της, δημιουργεί μια ηθική του πολεμιστή και τις σύμφυτες αρετές της ανδρείας και του θάρρους τον πόλεμο, Την αρετή ως πολεμική αριστεία. Έτσι, η 'κυδιάνειρα' μάχη, στην δική της όψη ως επιθετική εν ταυτώ και αμυντική προσπάθεια, συνδυάζει μια εγωιστική και μία αλτρουιστική έκφανση της πολεμικής Αρετής, ως αμύντορες τον πατρίων και ως επίφοβη απειλή για τον Άλλο, τους έξω.

Την ίδια ώρα, στον λόγο του ο Σαρπηδών δεν αγνοεί την διπλή οπτική και την τραγική διάσταση αυτής της ανάγκης επίδειξης της πολεμικής αρετής του ηρωισμού. Στην αναζήτηση του ηρωικού ιδεώδους, σημειώνει ο Σαρπηδών, ο άνθρωπος γίνεται σαν θεός, ο ηρωισμός δηλαδή επαινείται ως οιονεί υπέρβαση Του ανθρώπινου με του μέτρου. Στο δεύτερο μισό του λόγου του όμως ως ο Σαρπηδών αναδιπλώνεται σκεπτικιστικά, διαγιγνώσκει την τραγική διάσταση αυτού του άλματος προς την δόξα, παρατηρώντας ότι αυτά συνιστούν και μια κοινωνική αυταπάτη, μια ψευδαίσθηση αθανασίας και ισχύος του ανθρώπου ήρωα. Γιατί ο ήρωας είναι άνθρωπος, δεν είναι θεός. Είναι, και συχνά το ανακαλύπτει με το αίμα του, ένας απλός θνητός.
 

Στον ομηρικό κόσμο όμως του ηρωικού ιδεώδους, ο Σαρπηδών δίνει μία φιλοσοφική δικαίωση του ηρωικού ιδεώδους για τον θνητό σαν τα φύλλα, άνθρωπο. Στην φύση του, ο ήρωας είναι άνθρωπος και το γνωρίζει αυτό, δεν αυταπατάται, αλλά οι άνθρωποι είναι αξίες την ίδια ώρα υπέρτερες της θνητότητας τους, ο ανθρώπινος πολιτισμός εναποθέτει στον ήρωα το αξιολογικό αίτημα μέσα απ' τον ηρωισμό του να ξεπεράσει την μοίρα του θανάτου, όχι μη πεθαίνοντας, αλλά διατηρώντας, εκτείνοντας το ανθρώπινο μεγαλείο στην πέραν του θανάτου μνήμη.

Ο ήρωας έχει συνείδηση της θνητότητας και των ορίων που επιχειρεί να ξεπεράσει όχι ξεχνώντας την θνητότητά του 'ως τα φύλλα των δένδρων', αλλά διεκδικώντας την ηρωική αθανασία, το «εσσομένοισι πυθέσθαι». Πολεμώντας να αρπάξει μια ώρα δόξας μέσα από τα δόντια της άτεγκτης μοίρας. Μοίρας όχι μόνο γενικά ανθρώπινης, αλλά και προσωπικής, δικής του κι επικρεμάμενης, όπως τόσο τραγικά του θυμίζει, με αυτή την τραγική 'πρόρρηση' των εξελίξεων που δονεί την αφήγηση της Ιλιάδας, ο θνήσκων αντίπαλος, που πέφτοντας μπροστά του κάτω από το κτύπημα του ξίφους ή 'δουρί δαμείς', του δόρατος του, τού χαρίζει την ίδια στιγμή την ώρα της δόξας του και την πρόρρηση, δι' αυτής, του θανάτου του.