Η διαμάχη των αρχαίων και των νεωτέρων εκφράζει μια βαθιά πάλη ανάμεσα στο παλαιό και το νέο, στην αρχαία ελληνορωμαϊκή παράδοση και τις επιδιώξεις του Διαφωτισμού, στην παράδοση και τη νεωτερικότητα, η οποία, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, από τον 16ο αιώνα και εξής, συνεχίζεται αδιάλειπτα, φανερά ή κεκαλυμμένα, σε όλους τους τομείς του ευρωπαϊκού πολιτισμού και περνάει, κατά τον 19ο αιώνα, με τον B. Constant –ο οποίος μεταθέτει το κέντρο βάρους της διαμάχης στην έννοια της πολιτικής ελευθερίας–στο επίπεδο της πολιτικής και στον χώρο της κοινωνικής και της πολιτικής φιλοσοφίας.

Έκτοτε, η αντιπαράθεση αυτή ανάμεσα στο νεότερο και τον αρχαίο πολιτισμό συνεχίζεται μέχρι σήμερα ως πάλη ανάμεσα στη νεωτερικότητα και την παράδοση, βρίσκοντας έκφραση σε ποικίλες συζητήσεις κοινωνικής και πολιτικής φιλοσοφίας του 20ού και του 21ου αιώνα, όπως, για να αναφέρουμε μόνο μερικά παραδείγματα, στη διαμάχη ανάμεσα στους φιλελεύθερους και τους κοινοτιστές ή τους φιλελεύθερους και τους αστικούς ρεπουμπλικάνους, δηλ. ανάμεσα σε νεοκαντιανούς δεοντολόγους και νεοαριστοτελικούς ή νεοθωμιστές.

Οι νεοέλληνες στοχαστές του 19ου αιώνα επηρεάζονται ποικιλοτρόπως από τη θεωρία αυτή του Benjamin Constant για την ελευθερία, όπως βέβαια και από «παρόμοιες απόψεις άλλων γαλλόφωνων διανοητών, των Fr. Guizot, Victor de Broglie, Charles de Rémusat, Tocqueville· χωρίς υπερβολή, η γαλλική φιλελεύθερη σκέψη των Ιδεολόγων και των Γάλλων Εκλεκτικών βρίσκεται στο επίκεντρο της νεοελληνικής πολιτικής προβληματικής», όπως βέβαια και με εκείνη των Jeremy Bentham και John Stuart Mill.

Κατά τον Constant, είναι δυνατό να διακρίνουμε ανάμεσα σε δύο είδη ελευθερίας: «Η πρώτη είναι η ελευθερία, η άσκηση της οποίας ήταν τόσο πολύτιμη και αγαπητή στους αρχαίους λαούς. Η δεύτερη, είναι η ελευθερία, η απόλαυση της οποίας είναι ιδιαιτέρως πολύτιμη για τα σύγχρονα έθνη».

Η αρχαία ελευθερία ήταν η ενεργή και συνεχής συμμετοχή όλων των ελεύθερων πολιτών στην άσκηση της συνολικής εξουσίας, ενώ η ελευθερία των νεοτέρων συνίσταται στην επίγεια ευτυχία, την ειρηνική απόλαυση και την ιδιωτική ανεξαρτησία. Ο στόχος των αρχαίων, σύμφωνα με τον Constant, ήταν η διανομή της κοινωνικής εξουσίας ανάμεσα στους πολίτες της ιδίας πατρίδας: αυτό ονόμαζαν ελευθερία. Ο στόχος όμως των νεότερων είναι η απόλαυση της ασφάλειας στις ιδιωτικές απολαύσεις, η ελευθερία και οι εγγυήσεις που παρέχουν οι θεσμοί στους πολίτες για την ατομική ευτυχία.

Κάνοντας τη διάκριση αυτή, ο Constant ανακοινώνει τον θάνατο της αρχαίας ελευθερίας. Σύμφωνα με αυτή την ετυμηγορία, το άτομο δεν δύναται πλέον να απολαμβάνει την ελευθερία των αρχαίων, μια και η συμμετοχή των πολιτών στη διαχείριση των «κοινών» που τους εξασφάλιζε το δημοκρατικό πολίτευμα κατά την αρχαιότητα, ήταν, κατά τη γνώμη του, απλώς μία πλάνη, όπως πλάνη υπήρξε η ανάλογη συμμετοχή των πολιτών στην εξουσία και στις μέρες της Γαλλικής Επανάστασης.

Όπως παρατηρεί όμως ο Constant, σε αντίθεση με τη Γαλλική Επανάσταση, στην αρχαιότητα οι εξουσίες που είχε τη δυνατότητα να ασκεί ο πολίτης συμμετέχοντας στη διοίκηση, όπως και τα δικαιώματά του, είχαν ουσιαστική σημασία. Ο πολίτης στην αρχαία Αθήνα, τουλάχιστον, ασκούσε πραγματική επιρροή, γι’ αυτό και το άτομο ήταν διατεθειμένο να θυσιάζει την προσωπική του ελευθερία στο όνομα της πολιτικής εξουσίας που είχε τη δυνατότητα να ασκήσει.

Όπως παρατηρεί αυτός, «η Αθήνα υπήρξε η πλέον εμπορική από τις ελληνικές Πολιτείες, και παραχωρούσε στους πολίτες της απείρως μεγαλύτερη ατομική ελευθερία απ’ ό,τι η Ρώμη και η Σπάρτη». Υποστηρίζει επίσης ότι το εμπόριο υπήρξε η αφορμή στην αρχαία Αθήνα για την εξάλειψη πολλών διαφορών που διακρίνουν τους αρχαίους από τους σύγχρονους λαούς, αφού το πνεύμα των εμπόρων της Αθήνας ήταν όμοιο με εκείνο των συγχρόνων.

Οι Αθηναίοι έτρεφαν υπερβολική αγάπη για την ατομική ανεξαρτησία και «ενώ στη Λακεδαίμονα (…) οι πολίτες σπεύδουν σε κάθε κέλευσμα του άρχοντα», «ένας Αθηναίος θα απελπιζόταν, εάν σχημάτιζε την πεποίθηση ότι εξαρτάται από κάποιον άρχοντα». Όπως υποστηρίζει όμως, «δεν μπορούμε πλέον να απολαμβάνουμε την ελευθερία των αρχαίων, η οποία συνίστατο στην ενεργό και αδιάκοπη συμμετοχή στη συλλογική εξουσία».

Και συμπληρώνει: «Απαραίτητο συστατικό στοιχείο της δικής μας αντίληψης για την ελευθερία είναι η ειρηνική απόλαυση της ανεξαρτησίας του ιδιώτη. Το μερίδιο που είχε κανείς στην εθνική κυριαρχία κατά την αρχαιότητα δεν αποτελούσε, όπως στις μέρες μας, αφηρημένη υπόθεση.

Η βούληση του καθενός ασκούσε ουσιαστική επιρροή, και η έκφρασή της προκαλούσε έντονη και επαναλαμβανόμενη ευχαρίστηση. Κατά συνέπεια, οι αρχαίοι ήταν διατεθειμένοι να θυσιάσουν πολλά για τη διατήρηση των πολιτικών τους δικαιωμάτων, και για τη συμμετοχή τους στη διοίκηση της πόλεως. Ο καθένας, καθώς συνειδητοποιούσε με υπερηφάνεια την αξία της ψήφου του, αποζημιωνόταν αδρά από την αίσθηση της σημασίας που είχε».