Τόμας Μαν, Το Μαγικό Βουνό.ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΑ

Έκτακτες ειδήσεις

«Πολίτης έκανε ταυτοποίηση σε 1 ώρα και η Αστυνομία 2 μήνες δεν κατάφερε»

Τόμας Μαν, Το Μαγικό Βουνό.ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΑ

05.04.2024

Τίτος Χριστοδούλου

Τόμας Μαν. Το Μαγικό Βουνό: σύνδεση προς τον Θάνατο στην Βενετία

Το Μαγικό Βουνό, που συμπληρώθηκε το 1912, προβλέποντας όπως το δήλωσε ο ίδιος ο συγγραφέας την ευρωπαϊκή αποσύνθεση του 1914, αποπνέει την ίδια ατμόσφαιρα αρρώστειας και θανάτου όπως ο προηγηθείς Θάνατος στην Βενετία.

Εννοήθηκε αρχικά, στις προθέσεις του Τόμας Μαν, να αντιπροσωπεύει μια χιουμοριστική, ειρωνική, σατιρική και σατυρική συνέχεια του Θανάτου στην Βενετία, αντανακλώντας την περίεργη ατμόσφαιρα 'μείγματος θανάτου και διασκέδασης' που είχε αναγνωρίσει σε μια επίσκεψή του σε Ελβετικό σανατόριο.

Η ίδια συναρπαστική γοητεία του με τον θάνατο, τον θρίαμβο της 'εκστατικής αταξίας και διάλυσης εις βάρος της τάξης και της μορφής' που διερευνήθηκε στον Θάνατο στην Βενετία, επρόκειτο να μεταφερθεί σε ένα κωμικό επίπεδο.

Παραμένουν, ωστόσο, όχι μόνο παραλληλισμοί, αλλά και αντιθέσεις με τον Θάνατο στην Βενετία: ο επιτυχημένος συγγραφέας Gustav von Aschenbach, επιτομή της πειθαρχημένης συγκρότησης, αντιστοιχείται από ένα νεαρό, ρηχό μηχανικό στο ξεκίνημα μιας ταπεινής καριέρας.

Η ερωτική έλξη του νεαρού Tadsio σκιαγραφείται στο πορτραίτο της χυμώδους Ασιάτισας ("asiatisch-schlaff"), Ρωσσίδας Madame Chauchat. Το σκηνικό μετακινείται, τόσο γεωγραφικά, όσο και συμβολικά: από τα λάγνα υδαρή κι αρρωστημένα ιταλικά παράλια, στο Αλπικό θέρετρο, φημισμένο για τις ιαματικές του ιδιότητες, με την απειλή της ιταλικής χολέρας να αντιπαραβάλλεται προς την θεραπευτική υπόσχεση για ανακούφιση ή και απαλλαγή από την φυματίωση.

Αρρώστεια και Θάνατος

Οι ασθενείς του Berghof υποφέρουν από κάποια μορφή φυματίωσης, tuberculosis, που κυριαρχεί στην καθημερινή ζωή τους: την ρουτίνα τους, τις σκέψεις και συζητήσεις της. "Λέσχης του μισού πνεύμονα". Η ασθένεια έχει μοιραίο τέλος για πολλούς από τους ασθενείς, όπως το καθολικό κορίτσι, την Barbara Hujus, που ο φόβος της για τον θάνατο κορυφώνεται σε μια φρικτή σκηνη Viaticum, και τον εξάδελφο Ziemssen, που αφήνει τον κόσμο αυτό σαν αρχαίος ήρως.

Οι διάλογοι ανάμεσα στον Settembrini και τον Naphta περιστρέφονται γύρω από το θέμα της ζωής και του θανάτου, από μια μεταφυσική προοπτική. Πέρα από τους θανάτους από την ασθένεια, δυό χαρακτήρες πεθαίνουν αυτόχειρες, και τέλος ο κεντρικός ήρως Castorp φεύγει για να πάει να πολεμήσει στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, με αιωρούμενη την πρόβλεψη ότι θα πεθάνει εκεί, σκοτωμένος στο πεδίο της μάχης. Στο σχετικό του αυτό σχόλιο ο Τόμας Μαν γράφει:

Αυτό που μαθαίνει να στοχάζεται ο Castorp είναι ότι κάθε ανώτερη υγιεία, πρέπει να περάσει από την αρρώστεια και τον θάνατο. [...]. Καθώς ο Hans Castorp λέει κάπου στην Madame Chauchat, υπάρχουν δύο τρόποι της ζωής: ο ένας είναι κοινός, άμεσος και γενναίος. Ο άλλος είναι κακός, οδηγώντας μέσα από τον θάνατο, κι αυτός είναι ο ιδιοφυής τρόπος.

Είναι αυτή η έννοια της αρρώστειας και του θανάτου, ως αναγκαίου περάσματος στην γνώση, που κάνει ίσως το Μαγικό Βουνό ένα μυθιστόρημα μυσταγωγικό. Γιατί το Magic Mountain μπορεί να αναγνωσθεί ως ένα κλασσικό παράδειγμα ευρωπαϊκού bildugsroman', 'μυθιστόρημα διάπλασης' ή 'παιδαγωγικό βιβλίο', ή και ως μια διακριτική παρωδία του είδους.

Βρίσκει, για παράδειγμα, κανείς πολλά στοιχεία του είδους στο Μαγικό Βουνό: όπως κάθε τυπικός ήρωας των bildugsroman, o Hans Castorp αφήνει το σπίτι του για να μάθει τόσα για την τέχνη, τον πολιτισμό, την πολιτική, τις ρωγμές των ανθρώπων και τον έρωτα.

Την ίδια ώρα εγκολπώνονται στοχασμοί για την εμπειρία του χρόνου, την μουσική, τον εθνικισμό, κοινωνιολογικά θέματα και αλλαγές στον φυσικό κόσμο. Η διαμονή του Hans Castorp στον αποσταγμένο αέρα του Μαγικού Βουνού, του παρέχει λοιπόν μια πανοραμική άποψη του Ευρωπαϊκού πολιτισμού και των αμφισβητιών του.

Η περιγραφές του Thomas Mann για την υποκειμενική εμπειρία της σοβαρής ασθένειας και της διαδικασίας ιατρικού εγκλεισμού κι ιδρυματοποίησης έχουν το δικό τους ενδιαφέρον, όπως και στον χώρο και με αφορμή του, οι υπαινιγμοί για τις άλογες δυνάμεις μέσα στην ανθρώπινη ψυχή, σε μια εποχή όταν η Φροϋδική ψυχανάλυση αναδυόταν σε προφάνεια και βαρύτητα.

Πρόκειται για θεματικές που συνδέονται με την εξέλιξη του χαρακτήρα του Hans Catorp, στην περίοδο που καλύπτει το βιβλίο, με κυριώτερο σημείο, όπως εξήγησε ο ίδιος ο Thomas Mann, σε συνέντευξή του το 1953 στο περιοδικο New Atlantic, την θεματική της αναγκαίας σχέσης αρρώστειας και υγιείας:

Εξήγησε, στο γραμμένο στα αγγλικά αυτό άρθρο, ο Thomas Mann:

"Αυτό που πρέπει να καταλάβει ο [Hans] είναι ότι πρέπει κανείς να περάσει από μια βαθιά εμπειρία της αρρώστειας και του θανάτου, για να καταλήξει σε μια ανώτερη υγιεία και ισορροπία..."