Κάφκα και ο «Καφκικός» κόσμος

Ο Kafka είναι ο μόνος ίσως συγγραφέας στον 20ο αιώνα το όνομα του οποίου μπήκε σαν έννοια στην γλώσσα. Πράγματι, το καφκικό, είναι όρος τόσο ετοίμος στην χρήση μπροστά σε δυσάρεστες καταστάσεις ώστε να διαφεύγουν οι ορίζουσες ειδοποιοί διαφορές κι η χρήση να μην είναι πάντα δόκιμη: όπως εξηγεί ο Frederick R. Karl, συγγραφεύς της πιο πρόσφατης και έγκριτα διερευνημένης κριτικής βιογραφίας του Kafka, «όταν περιμένεις το λεωφορείο για να μάθεις αίφνης ότι τα λεωφορεία σταμάτησαν να κυκλοφορούν, αυτό δεν είναι καφκικό».

«Καφκικό» είναι όταν μπαίνεις σε ένα κόσμο σουρεαλιστικό,  στον οποίο όλοι οι μηχανισμοί ελέγχου σου, όλα τα σχέδια σου, ο τρόπος με τον οποίο καθορίζεις και διαρθρώνεις την συμπεριφορά σου αρχίζουν να ραγίζουν για να καταρρεύσουν γύρω σου σε κομμάτια, κι εσύ βρίσκεις τον εαυτό σου αντιμέτωπο με μια δύναμη αδιεκρίνιστη, που δεν δίνεται στις εξηγητικές του κόσμου παραστάσεις σου. Εσύ δεν παραδίνεσαι, δεν ξαπλώνεις για να πεθάνεις. Μαζεύεις όλα τα όπλα σου, αγωνίζεσαι με όλους τους μηχανισμούς αντίστασής σου. Αλλά δεν έχεις καμμία ελπίδα. Αυτό είναι το Καφκικό. Το Kafkaesque.

Ένας κόσμος αινιγματικός, σκελετικός, σκοτεινός χωρίς κάποια συγκεκριμένη απειλή, κακός χωρίς κάποιο γεγονός ή πράξη κακίας, ο κόσμος που δημιουργεί η πένα του Franz Kafka ακούμπησε ένα νεύρο για την ζωή όπως βιώνεται από τους αποξενωμένους, αλλοτριωμένους ανθρώπους της νεωτερικής, βιομηχανικής εποχής. Ο μηδενισμός μιας κοινωνίας χωρίς Θεό, η υπερ-λογοκρατία της γραφειοκρατικής κυριαρχίας που στραγγαλίζει τους αθώους στα δίκτυα της, το τέλος κάθε ιδεαλισμού, η απουσία καν της αιτιότητας και των πρώτων αρχών της: ο κόσμος του  Kafka είναι ένας κόσμος δομών χωρίς περιεχόμενο, σαν τις βλοσυρές Πλατείες του ντε Κίρικο, απουσίες που απειλούν, σιωπές που τρομάζουν, αναβολές που αναστατώνουν, στασιμότητες που αποσαθρώνουν, ωμές πραγματικότητες που προκαλούν κάθε λογική κι αιτία.

Το έργο του Kafka σκιαγραφεί μια αλληγορία κοινωνίας χωρίς σκοπό, χωρίς κάποια τελικότητα που όμως μια δυσοίωνη σκιά την δειχνει να προώρισται να τελειώσει, με την υλική ένοια. Υπαινίσσεται παρά περιγράφει τους κινδύνους από ψυχολογικές και κοινωνικές σχέσεις που έχουν αποψιλωθεί σε τίποτα άλλο από το επίπεδο μονάχα των μέσων, του εργαλειακού και διαδικαστικού λόγου, αν λόγου καν. 

Αν οι αναγνώστες αναζητούν ένα μήνυμα για τον κόσμο της νεωτερικότητας, είναι δυνατόν να το βρουν, γιατί η πιο θεμελιώδης στρατηγική στην γραφή του Kafka είναι να υπαινίσσεται την παρουσία ενός τέτοιου μηνύματος. Κι η επιτυχία του στην δημιουργία ενός τέτοιου κόσμου εδράζεται καίρια στο γεγονός ότι δεν τον περιγράφει ποτέ, αλλά μόνο υπ-αινίσσεται και υποβάλλει.

Η υποβολή και ο υπαινιγμός - η επιτέλεση μέσα από το αίνιγμα και την υποδήλωση παρά με την δήλωση και την περιγραφή δίνει στα πράγματα μια καλειδοσκοπική διάσταση. Το παράδοξο ύφος της γραφής του Kafka οφείλει μεγάλως σε αυτό τον μινιμαλιστικό τρόπο υποβολής, ανοίγει στον αναγνώστη την δυνατότητα της προσωπικής ανάγνωσης.

Με άλλα λόγια, η απουσία του συγκεκριμένου και του καθορισμένου στο έργο του Kafka δημιουργεί το 'καφκικό' ύφος, την σκοτεινότητα και το μυστήριο μέσα στο οποίο καθένας βρίσκει την θέση του, όσο άβολη και ανησυχητική.

Η Δίκη (Der Prozess). 

Ο ρόλος του αινίγματος και της σκοτεινότητας δεν αποδίδεται ως αναμφισβήτητο αποτέλεσμα σκόπιμης τεχνικής στο γράψιμο του Kafka. Εμπλέκεται κι αναδύεται από τα ίδια τα θέματα των των έργων του. Πουθενά δεν είναι αυτό πιο έκδηλο από την Δίκη (Der Prozess). 

Η 'Δίκη', η πιο γνωστή νουβέλα του Kafka, με τις παγίδες και τα δίκτυα που μπλέκουν τον ήρωά της βασισμένα σε παραπληροφόρηση, έχει πάρει τις μυθικές διαστάσεις ενός κόσμου χαμένου στον παραλογισμό. Η ιστορία αφορά τον Joseph K., που αν και σε επίμονη αναζήτηση της αλήθειας, εκτελείται για ένα έγκλημα που δεν κατονομάζεται. Ο χρόνος και ο χώρος αναδιατάσσονται έτσι ώστε να λειτουργούν είτε υπέρ είτε εναντίον του πρωταγωνιστή, κι ο τρόμος του κόσμου αυτού είναι ότι ο ήρωας ποτέ δεν γνωρίζει τί συμβαίνει, ή πότε.

Ο νόμος, που υποτίθεται φωτίζει και διαλευκαίνει την υπόθεση,  την ίδια ώρα την θολώνει και αποκρύβει. Φαίνεται να κρύβει ένα σκοτεινό σημείο, ένα 'blind spot' ακριβώς στον πυρήνα του. Διότι αδυνατεί να ξεκαθαρίσει οριστικά ποιός είναι σε ποιά πλευρά του νόμου, ποιός εντός και ποιός εκτός νόμου. Την ίδια ώρα ο Νόμος αρνείται να δεχθεί τα όριά του, προσποιείται την παντοδυναμία. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, υπάρχουν πάντα περιοχές εκτός της δικαιοδοσίας του Νόμου, όπως αυτές της απόλαυσης, του τρόμου ή του θανάτου: τα θέματα, δηλαδή, με τα οποία καταπιάνεται το έργο του Kafka.

Ο Πύργος (Das Schloss)

Σε μια πρώτη εντύπωση, Ο Πύργος, γραμμένος το 1826, είναι ένα έργο που αφορά την Γραφειοκρατία, με προθέσεις, αναπόφευκτα ίσως, σατιρικές. Πρόκειται για την πρόθεση και μάταιη προσπάθεια του Χωροθέτη Κ. που φτάνει σε ένα χιονι σνένο χωρηό, να γίνει δεκτός και να μπει - άγνωστο για ποιό σκοπό - σε ένα Πύργο, να του δοθεί πρόσβαση ή ακρόαση από τις μυστηριώδεις αρχές που διοικούν τον Πύργο.

Ο Kafka πέθανε πριν τελειώσει την ιστορία αλλά άφησε να εννοηθεί ότι η ιστορία τελειώνει με τον Κ. να πεθαίνει στο χωριό πριν γίνει δεκτός στον Πύργο, που τον ειδοποιεί με επίσημο σημείωμα στο νεκροκρέββατό του ότι "το νομικό του αίτημα να ζήσει στο χωριό δεν είναι έγκυρο, ακόμη, αλλά λαμβάνοντας κάποια επιβοηθητικά στοιχεία υπόψιν του επιτρέπεται να ζήσει και να εργαστεί στο χωριό".

Σκοτεινό και σουρεαλιστικό το έργο, ερμηνεύεται συνήθως να αφορά την αλλοτρίωση, την παγερά αδιάφορη γραφειοκρατία - το χιόνι κάτι υποδηλοί, την απόγνωση να προσπαθείς να διεκπεραιώσεις μια συνεργασία με μη διαφανή, αυθαίρετα συστήματα ελέγχου, όπως και την ματαιότητα της επιδίωξης ανέφικτων στόχων. 

 Ο Πύργος είναι το πιο όμορφο, και, ίσως το πιο συναισθηματικό έργο του Kafka. Η Δίκη κι η Μεταμόρφωση έχουν το δικό τους βάθος, την δική τους περίπλοκη θλίψη κι απόγνωση, αλλά δεν τρυπούν την καρδιά με την ίδια οξύτητα όπως το τελευταίο, ανεξιχνίαστο αυτό έργο του Kafka. Η ιστορία του ανώνυμου Κ, σταλμένου από κάποιον άγνωστο, για κάποιο άγνωστο σκοπό, να γίνει δεκτός στον Πύργο, μια άγνωστη ο ίδιος κι αδιευκρίνιστη ποσότητα.

Τί επιχειρεί να επιτύχει ο Κ.  δεν θα το μάθουμε ποτέ. Ένα αντιμυθιστόρημα μάλλον, αφού αντί να εξελίσσεται σε κάποια ουσιαστική εκπλήρωση ή λύση, ο Kafka οδηγεί τον αναγνώστη σε μια ακολουθία διαδοχικών απογοητεύσεων, με τον Κ. να προσπαθεί συνέχεια να προοδεύσει στον άγνωστο σκοπό του, αλλά να μην προχωρεί ποτέ πιο πέρα από τον χιονισμένο περίγυρο του Πύργου.

Η περιγραφή των περιχώρων του Κάστρου είναι υποβλητική αποξένωσης, άγχους και μυστηρίου, φορτώνοντας την φυσική περιγραφή με αλληγορία.  Ο Πύργος είναι ντυμένος με ομίχλη, ώστε καμμιά ακτίδα φωτός να μην αποκαλύπτει την παρουσία του. Η περιοχή είναι αφιλόξενη, πολική, σκεπασμένη με αδιάβατο χιόνι, υποβάλλοντας την αγωνία της φυσικής προσπάθειας του επισκέπτη.

Kafka: ζωή και συγγραφή

Αυτό συνιστά τον 'καφκικό' χαρακτήρα του κόσμου του Κάφκα: η μάταιη προσπάθεια να εξιχνιαστεί το ανεξιχνίαστο, να ανακτηθεί το ανέγγιχτο. Αυτό που ορίζει καταλυτικά την ύπαρξή μας είναι σαν να μην υπάρχει, πιο Απόλυτο κι απειλητικό γι' αυτό: μπορεί να δοθεί πιο παραστατικός ορισμός του Θεού, πάντως του Θεού των Εβραίων;

Η Εβραϊκή θρησκεία είναι μια σκοτεινή υπόθεση, είχε αφορίσει η Εβραία διανοούμενη Σούζαν Ζόνταγκ. Θα επανέλθουμε σε αυτό: ίσως τελικά το έργο του Kafka να αφορά την Θρησκεία, τον Θεό Πατέρα και την Απειλητική του Σκιά πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση.

Τα έργα του είναι γραμμένα σε συνθήκες ή σαν έκφραση μιας Θυσίας, η συγγραφή εκπροσωπεί μια ουσιαστική σχέση ανάμεσα στην ζωή και το γράψιμο. Τα αινίγματα των έργων του είναι ουσιαστικής σημασίας σε αυτά, όπως και το κόστος τους σε προσπάθεια, ακόμη και σωματική προσπάθεια: έγραψε την Ετυμηγορία μέσα σε ένα βράδυ, 22-3 Σεπτεμβρίου, 1912, χωρίς να σηκωθεί από την καρέκλα.

Στα σημειωματάρια του αναγράφει πόσο κουραστική ήταν σωματική δοκιμασία: 'τα πόδια μου είχαν μουδιάσει μέχρι αναισθησίας κάτω από το τραπέζι... είδα το ρολόι, ήτα δύο η ώρα.. η χαρά κι η ένταση... οι πόνοι γύρω από την καρδιά"... Ο Kafka εξαντλεί τον εαυτό του στο γράψιμο.

Αν υπάρχει πολιτικό μήνυμα στο έργο του Kafka, αυτό δεν είναι η στρατευμένη γραφή του Σαρτρ. Είναι περισσότερο η πράξη κι η αξιοδότηση της συγγραφής. Αν και μπορούν να βρεθούν ή αναζητηθούν αλληγορίες με πολιτικό νόημα στο έργο του Kafka, η πολιτική σημασία είναι έμμεση.

Οι Deleuze και Quatari υποδεικνύουν ότι η γραφή του Kafka είναι πολιτική με την έννοια ότι συνιστά μια ελάσσονα γραφή, ένα μικρότερο ιδίωμα σε ένα ευρύτερο γλωσσικό μόρφωμα. Σαν ΤσεχοΓερμανός διαμορφώνει την δική του έκφραση στην κυρίαρχη γλώσσα, παίζοντας με την τονικότητα της γερμανικής, αρνούμενος τις μεταφορές, εκτοπίζοντας από τον οικείο της τρόπο την μεγάλη γλώσσα και, με τις μικρές αναφορές στα μικρά πράγματα γύρω του, προτείνοντας σιωπηλά κι αινικτικά μια άλλη γραφή.

Γραφή ξηρή, συνοπτική, ήρεμη στην έκφραση, αποστασιοποιημένη στις περιγραφές, δηλώσεις περισσότερο από λογοτεχνικές εκφράσεις, μια ηρεμία χωρίς το όμοιο της και αχαρακτήριστη, σε ένα νευρικό αιώνα.  Περιεγράφη ως σατιρικός της γραφειοκρατίας, Καββαλιστής - μελέτησε την Καββάλα - προφήτης, Χριστιανός αλληγοριστής, Εβραίος αλληγοριστής, αρρωστημένος πεσσιμιστής, κρυφός οπτιμιστής, συμβολιστής, αθεϊστής, θύμα του Οιδιποδίου συμπλέγματος, σουρεαλιστής, παραλογιστής absurdist, και πολλά άλλα: αινικτική γραφή: καλειδοσκοπικές αναγνώσεις.

Είναι κάποια από αυτά, όχι όλα, κι οπωσδήποτε όχι όλα μαζί. Κανένα από τα έργα του δεν τελείωσε, κανένα δεν αναθεωρήθηκε, ο Μπόρχες των Λαβυρίνθων εορτάζει την αινικτική αυτή χροιά του ατελεύτητου ως νεύμα προς το άπειρο. Ο Πύργος (1922) δεν τελειώνει.

Στην ζωή του εξέδωσε μόλις επτά μικρά τομίδια, ήταν γνωστός σε λίγους, αλλά ανάμεσά τους ο Rilke κι ο Musil. Το αίτημα του για καταστροφή του έργου του ξεπεράστηκε με μια εκδοτική δουλειά μεταθανάτια, στην οποία δεν έλαβε μέρος ούτε συγκατατέθηκε.