«Shadenfreude» και «Merkel receptors»: Η επιχαιρεκακία

Κλάψε να γελάσω, λοιπόν. Σαν καθαρότερη μορφή του αστείου που προκύπτει από το αίσθημα της ανωτεροτητας απειλεί με το σκληρό του γέλιο το εχθρικό χιούμορ της «επιχαιρεκακίας» ή «shadenfreude», όπως επιβλήθηκε να το υποδεικνύει ο γερμανικός όρος. Πολύ πριν την Merkel και τον Σώυμπλε. Ή τον Χάρη και τον Φούλη, και τα αιχμηρά ειρωνικά τους σχόλια για  την ελληνική προσπάθεια χαλάρωσης της μέγγενης της 'λιτότητας', με την οποία εξ άλλου δηλώνει ιδεολογικά σύμφωνος ο Χάρης, σε χαρούμενη ο Χάρος λυτότητα για παγανιά.

«Shadenfreude» που επεδείχθη χαιρέκακα πρόσφατα (πώς αλλιως να το ονομάσουμε) από την εφθηνή τευτονική φυλλάδα Bild για τα ελληνικά oικονομικά δεινά. Να πουλήσουμε ελληνικά νησιά, ζητεί η γερμανική φυλλάς κι οι Βρετανοί το ανέγνωσαν χιουμοριστικά ως «cash for Corfu». Προηγούνται όμως άλλοι διεκδικητές των νησιών μας, παραδοσιακοί του γερμανικού μιλιταρισμού σύμμαχοι. Χωρίς αστεία εδώ. Μέχρι Όπερα με θέμα την κάθοδο της Ελλάδας στην Κόλαση ανέβασαν οι Γερμανοί. Φτηνή παρηγοριά, αλλά πάντα παρηγοριά μας το χιούμορ, να έχουμε ανακαλύψει, ξεφυλλίζοντας την Ανατομία του Gray, σε ποιό αιδήμον σημείο της... γυναικείας ανατομίας αναφέρονται τα  αισθητήρια νεύρα που επωνομάσθηκαν «Merkel receptors». Έχει και το κακό, την... ηδονή του! (το αφήνω εδώ, είναι βέβαιον ότι θα γκουγκλίσετε πάραυτα όλοι σας!

Την χαιρεκακία κατανοεί φιλοσοφικά ο Λουκρήτιος στο De Rerum Natura (2.1-13:), εξηγώντας πόσο γλυκύ είναι από την ασφάλεια της στεριάς να βλέπουμε την δυστυχία  των άλλων στο πλοίο που θαλασσοδέρνει. Αποκαλώντας, στην ίδια γραμμή της χαιρεκακίας, το αστείο σαν «έξαφνη δόξα» ('Sudden Glory'), o Hobbes διακρίνει με την σειρά του μια έκπληξη στην εξέλιξη των πραγμάτων. Επιχαίρουμε στην διαπίστωση του συγκριτικού πλεονεκτήματος που διακρίνει την επιτυχή δική μας τύχη αλλά γελούμε και στην δυσμορφία και έλλειψη των άλλων, το οδυνηρό απροσδόκητο στην όψη των ανθρώπων, που μας δημιουργεί μια αίσθηση της ανωτερότητας κι αυτεπιβράβευσης.

Στον... θηριώδη Λεβιάθαν του, βλέπει ο Hobbes στην διάψευση της εύλογης προσδοκίας, το ««abnormal», σαν πήρωμα της πραγματικότητας, σαν παραμόρφωση και απόκλιση από το πρότυπο, το υγιές και εύμορφο. Ως αναγνώριση του αρρωστημένου, το αστείο στον Hobbes κινείται στα μέτρα του Πλατωνικού ορισμού του αστείου ως κοροϊδίας μάλλον, σχετλιασμού του αδυνάμου, που ρίχνεται στον Καιάδα του γέλωτός μας

«Μια έξαφνη δόξα που επιγεννάται από κάποιαν αντίληψη ανωτερότητας σε μας, σε σύγκριση με το ελάττωμα (αναπηρία) των άλλων ή την δική μας προηγουμένως». Η έκπληξη παραμένει βασική παράμετρος αλλά, όπως στον Πλάτωνα, το γέλιο κερδίζεται εις βάρος των άλλων, της δυστυχίας των και, με τον πιο φθηνό τρόπο, ακόμα της φυσικής των δυσμορφίας. Ο κωδωνοκρούστης των Παρισίων θα μετρούσε σαν κωμικό θέαμα για τον Hobbes: και κυφός και κωφός, με μια δόση κι από τον Θερσίτη της Ιλιάδος. Επιμένει, εδώ, η κατώτερη μορφή του αστείου, το «οπτικό».  Το γέλιο για το γελοίον του αντικειμένου του αστείου: «the object» είναι «reject».

 Το αστείον της ‘ανωτερότητος’

Μελέτες έχουν επικεντρωθεί στις επιθετικές ρίζες του αστείου, κι όπως θα δούμε πιο κάτω, στον ΄Ομηρο ο γέλως είναι συνήθως επιθετικός, θριαμβικός για τα πλήγματα ή την καταστροφή του αντιπάλου, ή όποιου θεωρούμε ως «κακό», δηλαδή εχθρικό στην αυτοεικόνα μας και δική μας σωτηρία. Στο «Laughter: A Scientific Investigation», ο Robert R. Provine (σελ. 20), τεκμηριώνει ότι «γελούμε περισσότερο όταν άσχημα πράγματα συμβαίνουν σε αντιπαθείς παρά σε συμπαθείς ανθρώπους». Πλημμυρίς ιστορικών αναφορών μάλιστα δείχνουν ότι, δια μέσου των αιώνων, οι αδύναμοι, ανάπηροι, πνευματικά καθυστερημένοι και κάθε είδους «πηρώματα» ήσαν ανεξαίρετα αντικείμενο χλεύης, επιθέσεων, κακομεταχείρισης και γενικού γέλωτος. Η άγρια χαστούκα που έφαγε ο ζητιάνος Ίρος, για να σπάσει το σβέρκο του και να παίσει αιμόφυρτος στο δάπεδο, περιγράφεται με τρόπο φυσικό στην Ομηρική Οδύσσεια να προκαλεί τον γέλωτα όλων, μνηστήρων και Οδυσσέα. Αναλογιστείτε και πόση άγρια χλεύη και γέλως των πολλών ακολουθούσε τον Ιησού στην «via dolorosa» και την Σταύρωση και πόσο εορταστικά τα πλήθη παρακολουθούσαν τις κατά κανόνα δημόσιες εκτελέσεις. Πόσον θηριώδης η χαρά των ανθρώπων!

‘Cold Joke’ αποκαλεί την επιχαιρεκακία ο φιλόσοφος της Πρακτικής Ηθικής, Jonathan Glover, στο  ‘A Moral History of Humanity’ του, στο οποίο επιχειρεί να αναγνώσει τις θεωρίες της ηθικής στο φως της ιστορίας και να ‘ανακρίνει την ιστορία’ με το μέτρο των θεωριών αυτών. Βρίσκει στην επιχαιρεκακία την πιο θηριώδη έκφραση της ανθρώπινης κτηνώδους βίας, όταν το θύμα προκαλεί περισσότερο μίσος καθώς απανθρωποποιείται σε θέση αντικειμένου, σε απόλυτη αδυναμία να αντιδράσει, να δράσει καν..

Διαβάζοντας παρόμοιες χαρές των Λευκών στην καταλήστευση, εξανδραποδισμό και σαν «σπορ» κυνήγι και ακρωτηριασμό ή θανάτωση των μαύρων στην «Καρδιά του Σκότους» του Joseph Conrad δεν μπορούμε να μην θυμηθούμε και τις λυρικές σελίδες που έγραψε ένας άλλος ένδοξος Ευρωπαίος ηγέτης για την «άγρια χαρά» των επιδρομών ή μάλλον κυνηγίων αυτών για εξολόθρευση των μαύρων. Με νταμιτζάνες σέρρυ και κουτιά «bully beef», για την χαρούμενη δολοφονική εκδρομή. Ήταν πατέρας κι αυτής της νίκης, ο Ουϊνστον Τσώρτσιλ. Άξιζαν και το Νομπέλ, λοιπόν οι σελίδες της αυτοβιογραφίας της νίκης. Nobel, αλλά πόσον «noble»;

Μπορείτε να φαντασθείτε και στις μέρες μας τον όχλο ή τους παραστρατιωτικούς να γελούν στην απρόσωπη βία της οχλαγωγίας ή και μαζικών γενοκτονιών όπως στην Ρουάντα, στο Κόσοβο ή την Ινδονησία. Σε πρώτη είδηση στην εφημερίδα του Ντένβερ «Denver Rocky Mountain News», υπό τον τίτλο «Ο Θάνατος Επισκέπτεται το Σχολείο με Ψυχρό, Μοχθηρό (Evil) Γέλιο», την μαρτυρία του επιζώντος Aaron Cohn, για το πώς οι δυό δολοφόνοι που πυροβόλησαν και σκότωσαν εν ψυχρώ μεγάλο αριθμό αθώων στο σχολείο του Littleton: «Γελούσαν οι στυγεροί δολοφόνοι, γελούσαν ακράτητα σε όλη την διάρκεια του θηριώδους εγκλήματος.»

Και γιατί να πάμε τόσο μακριά; Ηχεί και στοιχειώνει το νησί μας ο γέλως των βάρβαρων δολοφονιών αιχμαλώτων στην Κύπρο, και μάλιστα στο απορηματικό της αγριότητος του πολέμου βιβλίο του Τούρκου αξιωματικού, το «Νταλγκά Νταλγκά». Κι η άγρια χαρά του αιμοσταγούς τουρκικού όχλου των Γκρίζων Λύκων, στην δολοφονία του Τάσου Ισαάκ, το 1996.

Η «καρδιά του σκότους» είναι πάντα μαζί μας. Και δεν κρύβεται, είναι ακριβώς το σκότος στην καρδιά μας, που μια αφορμή μονάχα γυρεύει για να δει το φως της ημέρας, και να σκοτεινιάσει τον κόσμο μας.

Όταν ο άνθρωπος μιλά, ο Θεός γελά, αφορίζει η «σκοτεινή θρησκεία» του Ιουδαϊσμού, όπως την περιέγραψε η Εβραία Νεοϋορκέζα διανοουμένη Σούζαν Ζόνταγκ. Πριν το «εγένετο φως», το αρχέγονο σκότος. Πίσω, πάντα από το αστείο, εξευγενισμένο, αλλά πιο φανερό στην αγριότητά του, φορές φορές, στον γέλωτα. Στην επιστροφή στο σκότος…