Αστείο, η τάξη της ανατροπής

«Είμαστε το παιχνίδι των ανατροπών», επαναλαμβάνει στην νηοστή ο Έλληνας παρουσιαστής του επιτυχημένου - πρώτου σε τηλεθέαση - τηλεoπτικού παιχνιδιού Survivor.  Ορθός οπωσδήποτε σε τούτο, στον παιγνιώδη χαρακτήρα των ανατροπών, στον ψυχαγωγικό, γαργαλιστικό, στην διάσταση της αστειότητας και της θυμηδίας, χαρακτήρα του απρόοπτου, του ακυρωτικού των ελλόγων προσδοκιών, του «άλλου» του λόγου που συνιστά, σε διάφορες διαβαθμίσεις του, το αστείο και το κωμικό. 

Παιχνίδι φυσικής προσπάθειας το Survivor, στοίχημα με διακύβευμα όχι μόνο την σωματική εξάντληση των παικτών του αλλά και την... φυσική τους εξαφάνιση, με την μορφή, όχι του τηγανίσματος που επέβαλλε στους ηττημένους παίκτες του δικού της, αινικτικού παιχνιδιού, με την ανατρεπτική «σωστή» απάντησή του η αρχαία Σφίγγα των Θηβών, αλλά της απόσυρσης από το προσκήνιο. Κι ενώ ο ίδιος ο παρουσιαστής θα εύρισκε απομακρυσμένο έως προσβλητικό τον παραλληλισμό με τους κλόουν του τσίρκου, ωστόσο αυτό υπαινίσσεται  η κωμική - έστω Σάκη, «ψυχαγωγική» διάσταση της φυσικής, σωματικής διάστασης της ανατροπής. Στις απαρχές ιστορικά του κωμικού και του αστείου, οι κλόουν βασίζουν μεγάλως το ρεπερτόριό τους στις ανατροπές, σκουντουφλήματα, πτώσεις, κωλοτούμπες και κάθε είδους αναπάντεχα σωματικά παθήματα. Ό,τι δηλαδή περιλαμβάνεται στο ρεπερτόριο του «slapstick». Δεν είναι τυχαίο που το «κάζο», το αστείο πάθημα, ετυμολογείται ακριβώς ως παραπέμπον στο λατινικό «casus», η πτώση.

Μπορεί αυτά τα πρακτικά στον «αδέξιο» - και το εννοούν - χαρακτήρα τους κωμικά τερπίτια των κλόουν να φαίνονται απομακρυσμένα από την εξελιγμένη αντίληψή μας για το λεκτικό στην φύση του χιούμορ. Και μπορεί μεταφορικά να εννοούμε την ανατροπή, αναλύοντας σαν τέτοια την έκπληξη και το απρόοπτο στην σύγκρουση με το προσδοκώμενο και την ανατροπή της λογικής τάξης του κόσμου που συνιστά το αστείο, ως υποδεικνύουν οι - γλωσσολογικές ως επί το πλείστον - θεωρίες της ασυμβατότητας (incongruity) για το χιούμορ. Παραπέμπουν όμως και αυτές στο κοινό έδαφος της ανατροπής που αναγνωρίζει στην αντίληψη ή ανοικτότητά μας στο χιούμορ μια υποκείμενη μεταφυσική του mundus inversus, του ανεστραμμένου κόσμου, με τον οποίο παίζει πάντα το αστείο. 

Στο βιβλίο τους 'The Naked Ape. Uncovering the Hidden World of Jojes'  (Penguin Press, Λονδίνο 2007), οι κωμικοί Jimmy Carr και Lucy Greeves περιδιαβάζουν στα αρχέτυπα του αστείου, όπως θα τα εννούσε ένας Carl Jung, ως κρυμμένα, δηλαδή, στοιχεία της κοινής ταυτότητας του είδους μας που ξετρυπώνουν στα ενεργήματά μας. Πάνε πολύ πίσω, για να προσδιορίσουν ως καθολικό και προαιώνιο μας αρχέτυπο την τάση μας να «ανατρέπουμε», ή αναποδογυρίζουμε τα πράγματα και να γελούμε με το αποτέλεσμα.

Σε μια εξωτική περιήγηση σε  πρωτόγονες μυθολογίες από την Αφρική ως την Αμερική, Βόρεια και Νότια, οι «φυσιοδίφες» του χιούμορ επισκέπτονται πρώτα τους Yoruba της Νιγηρίας, για να βρουν τον θεό Elegba, την θεότητα ενσάρκωση των αντιφάσεων κι αρνητή των ορίων, που ζει στα σταυροδρόμια και τα κατώφλια των σπιτιών, δημιουργώντας σύγχυση με τις παρανομίες του, κλοπές και φονικά, ακόμη.

 

Με αμφίσημη ταυτότητα, κάτω από ένα κοκκινοπράσινο καπέλλο, που φαίνεται κόκκινο στους μάρτυρες των ανομιών του από τον νότο, και πράσινο σε όσους τον δουν από τον βορρά, δεν κρύβει, όμως, τον σεξουαλικό του χαρακτήρα, γυμνός με ένα δυσανάλογα μεγάλο φαλλό. Πριαπικός είναι και το άλλο κοπέλι, ο Kokopelli των φυλών Ινδιάνων στις ΝΔ πολιτείες των ΗΠΑ, Hopi κλπ,  κλεφτρόνι, ζαβολιάρης αλλά και μουσικός - αίνιγμα, ποιόν Έλληνα θεό σας θυμίζει - απαντήστε, αλλιώς καήατε! Το ευνούχησαν πάντως το kokopelli, ενοχλημένοι από τα προσόντα του οι Καθολικοί ιερείς! Nα ομοιάζει και τις αγιωτικές χορωδίες των νεαρών castrati τους!

Δεν θα παρέλειπαν στην χιουμοριστική εθνολογία τους οι κωμικοί μας συγγραφείς και την φυλή των  Winnebago,  στις ΗΠΑ ομοίως - επιμένουμε ΗΠΑ, για να την σπάμε στον Trump.  Φαλλικός κι ο δικός τους απατεωνάκος μπερμπάντης, «trickster» θεός, με το έξτρα αβαντάζ του αποσυνδεόμενου, φορητού φαλλού, που φυλάει για ώρα «ανάγκης» σε ένα κουτί – πρώτον άρτυμα το εξάρτημα! Στις αταξίες του κι όταν, σύμφωνα με τον μύθο - δεν υπήρχαν ακόμη οι παπαράτσι των κίτρινων φυλάδων, θέλησε να «γνωρίσει αυτήν», την κόρη του φυλάρχου. Έστειλε ως πλωτό drone τον φαλλό του, με μια πέτρα δεμένη από κάτω, ως προπέλλα. Η προσνήωση με την κοπέλλα επετεύχθη, κι ο τσαχπίνης θεός μπορεί να θεωρηθεί και ως προπάτωρ των δονητών.

 

Εκείνο που ενδιαφέρει το παρόν (και αυτό μόνο!) είναι ότι οι θεοί αυτοί της ζαβολιάς έχουν τρία κοινά στοιχεία: Πρώτον, είναι πριαπικοί κραδαίνοντας τα σύμβολα της ανδρικής συμβολής (είπατε «εμβολής»;) στην γονιμότητα εκπροσωπώντας τα αρχέτυπα των κρυφίων μας επιθυμιών. Δεύτερον, είναι αμφίσημες οντότητες, στο αναμεταξύ δύο κόσμων, ανάμεσα στο Άνω και το Κάτω, το θείο και το ανθρώπινο, συχνά ενεργώντας κι ως αγγελιοφόροι ανάμεσά τους, και συχνά κατοικώντας σε απρςδιόριςτους τόπους, σε «no man's lands», «outlandish» όπως θα τους έλεγεν η αγγλική. Τρίτον, χαίρονται να ανατρέπουν τα πράγματα και τις καταστάσεις, για κανένα άλλο λόγο, από την παιγνιώδη διάθεση της ανατροπής και της βαβούρας.