Ευμορφολογία της ελληνικής. Για την Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής.

Από τις διαλέξεις μας για την Ελληνική, πριν πλακώσουν τα βάφεν Ες Ες των γλωσσολόγων.

Γραμματική (μορφολογία), Σύνταξη, Φωνολογία - φωνήματα και μορφήματα

Η γλώσσα περιγράφεται ως αποτελούμενη από στοιχεία: η πρόταση από λέξεις, οι λέξεις από μορφήματα, τμήματα που συντίθενται για να επηρεάσουν την κατασκευή του νοήματος της λέξης, και στην βάση όλων, οι ήχοι που πραγματώνουν την υλικότητα, το ενέργημα ή ύπαρξη της γλώσσας: τα ελάχιστα εδώ ηχητικά ή φωνητικά στοιχεία είναι τα φωνήματα. Το τμήμα της γλωσσολογίας που εξετάζει την ηχητική σύσταση των φωνημάτων, την περιγραφή, σύσταση κι εξέλιξή τους, είναι η φωνολογία.

Οι ήχοι αυτοί, ως φωνήματα, μπορεί να παραλλάσσουν από άνθρωπο σε άνθρωπο ή τόπο, πχ το 'ο' να προφέρεται πιο 'κλειστό', σαν 'ου', χωρίς να αλλάσσει το νόημα της λέξης. Το 'μουστοκούλουρο' σημαίνει το ίδιο με το ''μουστουκούλουρου'. Μπορεί και α σιγώνται εντελώς - αλλά να εννοούνται στην οπτική εικόνα της λέξης: ο Καραμανλής να ακούει 'σλιπ' αλλά να μην εννοεί εσώρουχο: 'δεν μ' λειπ' ' αλλά 'σου λείπει'. Οι αρχαίοι Έλληνες πρόφεραν το 'φ' ως 'ph', δασύ εκρηκτικό ψιλό, κι αυτό εξελίχθηκε σε 'δασύ ηχηρό συνεχές' 'φ', 'f'. Η Ψαπφώ σε ...Φωφώ, για να το αστειευθούμε.

Αν όμως η εναλλαγή των φωνημάτων αλλάσσει το νόημα της λέξης, τότε αυτά τα ελάχιστα φωνητικά στοιχεία διαδραματίζουν τον ρόλο 'μορφημάτων': των ελαχίστων στοιχείων της γλώσσας με δύναμη να συμβάλλουν ή αλλάσσουν το νόημα της γλώσσας. Το 'π' κάνει πιο εκρηκτικό τον δασύ φθόγγο 'φ' αλλά δεν αλλάσσει το νόημα. Ο φίλος φέρεται το ίδιο φιλικά και σαν 'pfίλος', φοριέται στο κεφάλι, όμως, σαν 'πίλος'. Αν το 'π', ομοίως, αντικαταστήσει το 'φ' στο 'φόνος', το θύμα υποφέρει, αλλά ζει, δεν πεθαίνει. Σαν μόρφημα, το 'φ' και το 'φ' μπορούν να κάνουν την διαφορά ανάμεσα σε ζωή και θάνατο.

 

Από την φωνή στον λόγο: φωνολογία και μορφολογία, μορφολογία και σύνταξη

Η σύνθεση παραλλαγών τμημάτων για να φτιάξουμε το νόημα της λέξης συνιστά τους κανόνες της μορφολογίας, ενώ ο συνδυασμός των αυτόνομων πια νοημάτων των λέξεων για να φτιάξουμε μια πρόταση, πχ μια δηλωτική πρόταση που ως 'απόφανση' λέει μια αλήθεια για τον κόσμο ή τον ίδιο τον λέγοντα, ορίζεται από την σύνταξη της γλώσσας.

Πολύ απλά, μπορούμε να εννοήσουμε την σχέση σύνταξης και μορφολογίας με μια αναλογία: είναι κάτι ανάλογο προς την σχέση αρχιτεκτόνων και πολιτικών μηχανικών. Ο φυσικός ομιλητής έχει μάθει να αποκωδικοποιεί στην γλώσσα του την σχέση ονόματος και ρήματος, και γνωρίζει ότι ένα όνομα μπορεί να ορίζει τον δράστη ή τον δέκτη μιας ενέργειας - θα δούμε, στην παρουσίαση των αυτοπαθών ρημάτων, στην θέση και των δύο: 'κτενίζομαι' = 'κτενίζω τον εαυτό μου'.

Το κλιτικό σύστημα: σύνταξη και μορφολογία των πτώσεων

Η σύνταξη θα μας ορίσει ότι το υποκείμενο, ο δράστης του ρήματος, μπαίνει σε πτώση ονομαστική, ενώ το αντικείμενο σε πτώση αιτιατική. Η δουλειά των πτώσεων είναι να αποδιδουν, με υποδειγματικές μορφολογικές αλλοιώσεις στα επιθήματα των ριζών, ή καταλήξεις των λέξεων αυτών, μια κατάληλη πτωτική διασκευή των ονομάτων, ώστε να είναι στην πτώση που απαιτεί το αρχιτεκτονικό σχέδιο της πρότασης. 'Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπον': το τελικό 'ς' υποδηλοί την ονομαστική, στο κλιτικό υπόδειγμα των αρσενικών δευτεροκλίτων της αρχαίας, ενώ το τελικό 'ν', δηλώνει την αιτιατική. Στο 'ο άνθρωπος αγαπά τον Θεό(ν)' τα μορφήματα 'ς' και 'ν' δείχνουν την αντίστροφη σχέση: ο Θεός είναι δέκτης ή 'αντικείμενο' της αγάπης του ...ενεργητικά αγαπώντος ανθρώπου.

Η κατασκευή της λέξης είναι δουλειά της μορφολογίας σύμφωνα με τις πρότυπες συνταγές της, ή τα κλιτικά της υποδείγματα / συστήματα, δηλαδή τις κλίσεις, για το πώς διαμορφώνονται οι πτώσεις. Το ποιά πτώση θα κάνει την δουλειά του νοήματος, της σημασιολογίας, θα το ορίσει το αρχιτεκτονικό σχέδιο, η σύνταξη.

Συνοπτικά, πριν μπούμε, στο επόμενο μάθημα στο όνομα: υπάρχουν πέντε πτώσεις στα αρχαία ελληνικά που συνοψίζουν την συντακτική δουλειά των οκτώ πτώσεων της ινδοευρωπαϊκής ursprache της ελληνικής. Η δοτική έχει απορροφήσει και την σημασιολογική λειτουργία της 'οργανικής' (Ναυσικά ίμασσεν μάστιγι ημιόνους') και της 'τοπικής' ('Αχιλλεύς εύδε μυχώ κλισίης'), η γενική της 'αφαιρετικής' ': 'Θέτις ανέδυ πολιής αλός'.

Στα νέα ελληνικά οι πτώσεις συμπτύχθηκαν σε τέσσερις, ενώ η μορφολογική απλοποίηση είναι ακόμη δραστικότερη: μόνο το τελικό 'ς' διαφορίζει την ονομαστική 'πατέρας' από τις άλλες πτώσεις στον ενικό, και το τελικό 'ς' την γενική 'μητέρας' από τις άλλες πτώσεις στο θηλυκό 'μητέρα'. Συγκρίνετε: Μήτηρ, μητρός, μητρί, μητέρα, μήτερ. Πιο μεγάλη η απλοποίηση και στα τριτόκλιτα περιττοσύλλαβα. Από το: ρήτωρ, ρήτορος, ρήτορι, ρήτορα, ρήτορ, στο: ρήτορας, ρήτορα, ρήτορα, ρήτορα. Από το: άρρην, άρρενος, άρρενι, άρρενα, άρρεν, στο: άρρενας, άρρενα, άρρενα, άρρενα. Κι από το φάρυγξ, φάρρυγγος, φάρυγγι, φάρυγγα, φάρυγξ, στο: φάρρυγγας, φάρυγγα, φάρυγγα, φάρυγγα.

 

Απλοποίηση κι... Πτώση των πτώσεων

Πρόκειται εδώ για απλούστευση ως μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα κι ευρυθμία, ή απλούστευση ως εκπτώχευση και πήρωση της γλώσσας; Ρήτορα, ρήτορα, ρήτορα. Τρείς όμοιες μορφολογικά πτώσεις, με μόνο το άρθρο να τις διαφορίζει. Πόση η απόσταση από το μορφολογικό ομοιόπτωτο στο άπτωτο; Λεξιδάνεια ήδη χρησιμοποιούνται απτώτως, το κομπιούτερ, ο σέντερ φορ, η βαμπ, το σασπένς, το σοκ...

Ξενικά ονόματα και χώρες, το Τσαντ, το Μονακό... Το Μεξικό λιγότερο, δίνεται στο κλιτικό μας σύστημα πιο εύκολα ( το τελευταίο. Άπτωτες ακούμε - κι ανατριχιάζουμε - και μετοχές: 'του διευθύνων σύμβουλου' , μην ζητούμε και καταβιβασμό του τόνου του 'συμβούλου', πάει πολύ, έτσι; Με λιγότερες μορφολογογικές απαιτήσεις το 'team work', γιατί να μην την προτιμήσω από την ....'ομαδική εργασία'; Και βέβαια, άλλες 'πτώσεις' κι άλλες ...μορφολογικές απαιτήσεις έχει το άπτωτον 'σεξ', ανούσια η 'συνουσία' κι ανέραστη ξέμεινε η 'γενετήσια συνομιλία'!

Υπεδείκνυε ο λογικιστής φιλόσοφος Carnap πώς στις L, τις τεχνικές γλώσσες, η οικονομία των συμβόλων 'notations', ή της μορφολογικής σήμανσης προσφέρει στην οικονομία αλλά στερεί από την σημαντική πληρότητα. Ακόμη πιο Οκκαμικός, ο Νομιναλιστής Quine, ανάγει όλα τα πέντε ή πόσα σύμβολα της πρωτοβάθμιας λογικής σε ένα, το '|', συνδυασμός άρνησης και διάζευξης που εκφράζει όλα τα άλλα, του παίρνει ένα ολόκληρο βιβλίο, το Methods of Logic να εξηγήσει πώς..

Α αξία της απλότητας, κι η μη απλότης της 'αξίας'

Αν αρετή των τεχνικών γλωσσών η οικονομία στα σύμβολα, είναι αρετή η οικονομία και των φυσικών γλωσσών; Πιο παρατακτική κι απλή στην μορφολογία και την σύνταξη η απλοποιημένη είναι, στην ευχρηστία της,πιο ελκυστική; Κι είναι αισθητικά ανώτερη, ή κατώτερη γι' αυτό; Ποιό το νόημα, και ποιά τα κριτήρια μιας τέτοιας σύγκρισης κι αξιολόγησης;

Επήρετο, υπερηφανευόταν για τον Αττικό του λόγο ο ρήτωρ της Β' Σοφιστικής Αίλιος Αριστείδης, όπως κι ο Δίων ο Χρυσόστομος κι ο Συνέσιος Κυρήνης, περί τριχών μαρνάμενοι, οι δύο τελευταίοι ('Τριχός Εγκώμιον', ο πρώτος, 'Φαλάκρας Εγκώμιον', ο δεύτερος). Ήδη όμως ειχαν οι νέοι πληθυσμοί της ελληνιστικής αυτοκρατορίας των βασιλείων των επιγόνων σπρώξει την γλώσσα στην 'κοινή' απλοποιημένη μορφή του αττικού λόγου, στην οποία αποδόθηκαν τα Ευαγγέλια κι η Καινή Διαθήκη. Τόσο απλοποιημένη που να εννοούν την Καινή Διαθήκη κι οι θεολόγοι κι οι ιερείς μας...

Τί έχει χαθεί, ή τί χάνεται στην απλοποίηση αυτή; Συντείνει ή αφαιρεί από τον αισθητικό πλούτο μιας γλώσσας η μορφολογική απλοποίηση; Φτωχαίνει την γλώσσα το γεγονός ότι τις πέντε διαφορετικές καταλήξεις στον ενικό πχ των θηλυκών πρωτοκλίτων, 'μητέρα' ή 'νίκη', έμεινε μονάχα το καταληκτικό 'ς' να δείχνει την γενική, κι όλες οι άλλες τρεις (άνευ δοτικής) πτώσεις αποδίδονται με το ομοιόμορφον 'μητέρα'; Ή, προσδίδει εκφραστική δύναμη στην γλώσσα η αμεσότητα της παρατακτικής σύνταξης και της δραστικής μείωσης των μορφημάτων, της μορφολογικής απλοποίησης;

Τί αγάπησε η Ζακλίν;

Στο σημείο αυτό χρήσιμο είναι να αντιπαραβληθούν τα επιχειρήματα της ελληνίστριας Ζακλίν ντε Ρομιλύ, που ωστόσο, συγκρίνει τον μορφολογικό πλούτο της ελληνικής γραμματικής με την γαλλική γλώσσα. Τα επιχειρήματά της επικεντρώνονται στις αισθητικές αξίες που δίνει στην ελληνική γλώσσα η μορφολογική αυτοτέλεια των πτώσεων, επιτρέποντας στον ποιητή, ή και τον ρήτορα, σοφιστή και τον φιλόσοφο, να συντάσσουν με ένα ευρύ φάσμα συντακτικών δυνατοτήτων την πιο 'αυτόνομη' στο λογικό της νόημα μέσα στην σύνταξη λέξη. Παίζοντας έτσι με τις εμφαντικές, συνυποδηλωτικές, ηχητικές και συνηχητικές αξίες που προσέδιδε στην λέξη η πιο ευλύγιστα ελεύθερη επιλογή της θέσης της.

Στα Αγγλικά, που σας είναι πιο οικεία, το λογικό νόημα του υποκειμένου και του αντικειμένου στην σύνταξη, ορίζει η θέση σε αυτήν. 'God loves man': το υποκείμενο, God, προτάσσεται του ρήματος ενώ το αντικείμενο, 'man', το ακολουθεί. Αν αντιστραφεί η θέση, αντιστρέφεται και το νόημα: 'Man loves God', κάνει τον Θεό αντικείμενο ή δέκτη της αγάπης του 'υποκειμένου' της ανθρώπου.

Στα Ελληνικά, όμως, το υποκείμενο ορίζεται συντακτικά από την ονομαστική πτώση, και αυτή, μορφολογικά, στο κλιτικό σύστημα της Ελληνικής, από την κατάληξη -ος των αρσενικών δευτεροκλίτων, ενώ η αιτιατική από την κατάληξη -ον: 'Άνθρωπος Θεόν αγαπά'. Οι θέσεις των ονομάτων μπορούν να εναλλάσσονται, παίζοντας με την έμφαση, την μουσικότητα του τονισμού και τις εκφραστικές υποδηλώσεις του επιτονισμού: Άνθρωπος Θεόν αγαπά, Θεόν άνθρωπος αγαπά, αγαπά Θεόν άνθρωπος κλπ.

Θαυμάζει, λοιπόν, η Ζακλίν, το γεγονός ότι με την μορφολογική αυτοτέλεια που δίνει το κλιτό σύστημα της (αρχαίας) ελληνικής και τον ρόλο της λέξης μέσα την πρόταση να προσδιορίζεται από την κατάληξη κι όχι την διάταξη των λέξεων, η οποία ποτέ δεν χρησιμεύει ως δείκτης της γραμματικής τους λειτουργίας, η σύνταξη αποκτά μεγάλη ευλυγισία κι ελευθερία. Ο ποιητής κι ο χορευτής του ελληνικού λόγου μπορεί να παίξει με την θέση και σειρά των αυτόνομων λέξεων, κερδίζοντας την εκφραστική ευχέρεια και δύναμη, να 'κάνει κάθε είδους νοηματικά παιχνίδια και αναδείξεις όρων και εννοιών'.

Με εξαίρεση μόνο τα συνδετικά μόρια μεταξύ φράσεων, πχ γε, δε, τε, γαρ, κλπ που μπαίνουν στην πρώτη ή δεύτερη θέση, λειτουργώντας και σαν σημεία στίξεως, η διάταξη των λέξεων είναι σχεδόν απεριόριστα ελεύθερη, υπηρετώντας εκφραστικούς σκοπούς που πλουτίζουν νοηματικά κι αισθητικά την έκφραση.

Αγαπημένο παράδειγμα οι πρώτοι στίχοι της Ιλιάδος.

Μήνιν άειδε θεά, Πηληιάδεω Αχιλλήος,

ουλομένην, ή μυρί' Αχαιοίς άλγε' έθηκε,

πολλάς δ' ιφθίμους ψυχάς Άϊδι προΐαψεν

ηρώων, αυτούς δ' ελώρια τεύχε κύνεσσιν

οιωνοίσί τε πάσι. Διός δ' ετελείετο βουλή.

Σε μία, την πρώτη, αρχική του έπους λέξη, 'μήνιν', το αντικείμενο του έπους, αντικείμενο του επικού άσματος της Μούσας. Της ρηματικής επίκλησης του 'άειδε', στην προστακτική. Αντικείμενο, άρα σε αιτιατική, στο αίτημα του ποιητού, δηλούμενο από το καταληκτικό μόρφημα 'ν'. Κινητήρια αιτία το αίτημα του ποιητού, εμφατικά επιλέγεται να τεθεί σαν πρώτη αρχή κι αιτία της ιστορίας, και της εξιστόρησής της: η μήνις, η οργή του Αχιλλέα, συμπυκνώνοντας, in medias res στο έπος, την αρχή και το νόημα, την οργή και την μάνητα του πολέμου. Με τον επεξηγηματικό διασκελισμό της γενικής αφαιρετικής Πηληϊάδεω Αχιλλήος, πιο παραθετική και βαρύτονη αντίστιξη στους ανατατικούς δακτύλους του αρχικού κώλου, προετοιμάζει για την εμφατική επαναφορά της μήνιδος την αρχή του δευτέρου στίχου: 'ουλομένην'.

Σε μετοχή, τώρα, μετέχουσα ονόματος και ρήματος, σαν όνομα αντηχώντας το αρχικό αντικείμενο του 'άειδε', συμφυρόμενη όμως στην επιθετική σκοτεινή ενέργεια του 'ουλομένην'... Μετοχή γέφυρα δηλαδή ανάμεσα στο συντακτικό αντικείμενο του 'άειδε' και στην απειλητική ρηματική διάθεση της ουλομένης μοίρας, αιτιολογικής τώρα μετοχής που εξηγεί όσα, σαν υποκείμενο πια, όπως καθαρά την αναδεικνύει σε ονομαστική η αναφορική αντωνυμία 'ή', η μοίρα έχει κάνει κακά στους ήρωες (Αχαιούς και Τρώες μαζί, εννοεί ο ανθρωπισμός του Ομήρου): στέλλοντας τις ευγενικές ηρωϊκές ψυχές τους στον Άδη και τα κορμιά τους βορά δίνοντας να τα σκυλεύουν τα σκυλιά και τα όρνεα όλα. Μια σφικτή συντακτική δομή, όλο νόημα σε κάθε της βηματισμό, μια πυκνότητα ύφους που αναπόφευκτα αραιώνει η πιο εύκολη, χαλαρή νεοελληνική παρατακτική σύνταξη.