Aπορηματική του χρόνου: απορίες του «τώρα

Πότε είναι ο χρόνος; Και αν το ερώτημα φαίνεται να παραδοξολογεί, προσδιορισμένο ως το ερώτημα πότε είναι το τώρα, το ερώτημα περικλείει περισσότερα παράδοξα από ό,τι η κυκλικότητα του το «τώρα» είναι τώρα.

Για να δώσει κάνεις κάποια συγκεκριμένο περιεχόμενο στην γενική, ασαφή και σκοτεινή έννοια του χρόνου ανατρέχει σε μια διάκριση που έχει ξεχωρίσει ιστορικά ως η φιλοσοφία του Mac Τάγκαρτ για την διάταξη των συμβάντων σύμφωνα με τους προσδιορισμούς παρελθόν, παρόν και μέλλον που ώρισε ως την σειρά Α, και, από την άλλη, των χρονικών προσδιορισμών των συμβάντων σύμφωνα με τις σχέσεις νωρίτερα από, αργότερα από και ταυτόχρονα με, που χαρακτήρισε ως σειρά Β.

Βασικά φιλοσοφικά ερωτήματα που προκύπτουν σύμφωνα με αυτό το πρότυπο είναι πρώτα η αισθητικότητα ή όχι των Α προσδιορισμών, με προεξάρχουσα την θέση του περίφημου Richard Gale, για την μη πραγματικότητα των Α προσδιορισμών που συνδέονται προς τις υποκειμενικές παραστάσεις της αντίληψης του χρόνου, δεύτερον το γεγονός ότι η σειρά Β, θυμίζουμε οι χαρακτηρισμοί νωρίτερα από, αργότερα από και ταυτόχρονα με, ως κατασκευαστική της σειράς Α: Για παράδειγμα στη θέση του ‘μελλοντικού’ μπορεί να χρησιμοποιηθεί το ‘αργότερα από τώρα’, δηλαδή αναγωγικά, με την βοήθεια ενός Α προσδιορισμού και μιας Β σχέσης.
Αυτό σημαίνει πως η Α σειρά εμπεριέχει την Β σειρά, πως είναι δηλαδή σημασιολογικά εξαρτώμενη από αυτή.

Επιτυγχάνεται έτσι και μια αξιοσημείωτη αναγωγή του χρονικού γίγνεσθαι, της μυστηριακής αίσθησης του χρόνου, των κινήσεων δηλαδή από το μέλλον μέσα από το παρόν στο παρελθόν, όπου δηλαδή το μελλοντικό γίνεται παρόν ως μία Β σειρά καταστάσεων πραγμάτων. Με αυτό τον αναγωγικό τρόπο δηλαδή, έχουμε καταστάσεις πραγμάτων όταν αναφερόμαστε σε Α προσδιορισμούς, συμβάντα, καταστάσεις πραγμάτων που βρίσκονται σε Β σχέσεις, ή μεταξύ τους, ότι ένα συμβάν είναι μελλοντικό, συμβαίνει νωρίτερα από το τι συμβαίνει στο παρόν κλπ.

Προέχει με αυτή την οπτική το ερώτημα αν οι προσδιορισμοί της Β η της Α σειράς μπορούν να θεωρηθούν αντικειμενικοί με την σημασιολογική έννοια. Από αναλυτικής απόψεως το κριτήριο σημασιολογικής αντικειμενικότητας σημαίνει ότι το νόημα των αντίστοιχων γλωσσικών εκφράσεων μπορεί να γίνει κατανοητό χωρίς αναφορά σε υποκειμενικά συμβάντα. Μπορεί όμως να επιχειρηματολογηθεί ότι στην καθομιλουμένη γλώσσα τόσο ως προς τις Β σχέσεις όσο και στους Α προσδιορισμούς μιλούμε σαν να ανήκουν στον κόσμο, ότι δηλαδή σύμφωνα με το σημασιολογικό τους περιεχόμενο οι χρονικοί αυτοί όροι χρησιμοποιούνται εντελώς αντικειμενικά.

Η αντικειμενικότητα, ωστόσο, των χρονικών προσδιορισμών είτε της Α είτε της Β σειράς κρίνεται με βάση το κριτήριο της αντικειμενικότητας των Β σχέσεων στην φυσική. Άνθρωποι με θετικό προσανατολισμό που στηρίζεται στις απόψεις και την θεώρηση της φυσικής επιστήμης για την πραγματικότητα, ως θεωρίες με αντικειμενική ισχύ,   Ως κριτήριο κατά πόσο οι αποφάνσεις για τις σχέσεις νωρίτερα - αργότερα των συμβάντων είναι αντικειμενικές ή συμβάντα υποκειμενικά. Ορίζεται μια θεωρία της φυσικής επιστήμης που εξαντικειμενοποιεί τις σχέσεις αυτές προτέρων και υστέρων με αναφορά στην φυσική θεωρία για την μη αντιστρεψιμότητα του χρόνου. Προφανώς, έχουμε εδώ ένα πρόβλημα κυκλικότητας, πώς οι ορισμοί που οι επιστήμονες αναφέρουνε να μην πέφτουν σε φαύλο κύκλο. Η φυσική αντικειμενικότητα της χρονικής ανισοτροπίας, δηλαδή της ύπαρξης μη αντιστρέψιμων διαδικασιών, μπορεί να αναχθεί στην νομοτελειακή αναπαράσταση της δομής του κόσμου, ό,τι δηλαδή εμφανίζεται ως λογικός φαύλος κύκλος να θεραπεύεται ως μια παγκόσμια φυσική νομοτέλεια. Αλλά σάν τέτοια προβάλλεται από τους φυσικούς επιστήμονες, Με αναφορά στις προγνώσεις της κβαντομηχανικής σε σχέση με την κλασική μηχανική, η ανιαοτροπια ανάγεται στην εγγενή απροσδιοριστία της νέας φυσικής, δηλαδή την ανισότροπη κίνηση της εντροπίας.

Και… τώρα;

Αλλά ακόμη κι αυστηρότητα της δικής μου μητέρας - σέρνουμε τις πληγές μας - δεν εννοούσε το φιλοσοφικό παράδοξο του 'τώρα', του 'πότε ακριβώς είναι το 'τώρα', όπως το θέτει παραστατικά ο Αριστοτέλης στα Φυσικά Δ: «ο,τιδήποτε υπάρχει είναι κάτι, και σαν τέτοιο όλον έχει μέρη, και τα μέρη του όλου είναι όμοια μεταξύ τους και με το όλο. Όλα τα μέρη, όμως του «τώρα», του «νυν» τότε δεν είναι «νυν», δεν είναι «τώρα». Κάποια μέρη είναι «πριν» και κάποια «μετά», και μάλιστα «φαίνεται» - για να υπαιχθούμε την φαινομενολογική αντίληψη του χρόνου - ότι υπάρχει μια νοητή γραμμή του ένθεν και του εκείσε που μοιράζει το 'τώρα' αυτό του χρόνου σε «παρελθόν» και «μέλλον». Τις απέραντες εκτάσεις του παρελθόντος και του μέλλοντος, του μη υπάρχοντος ακόμη και του μη υπάρχοντος πια, που μοιράζει η αδιάστατη, ωστόσο, νοητή κλεψύδρα του 'τώρα'. Μόνου υπάρχοντος, και μόνου βιωτού, και όμως νοητού ως «όντος» και «αδιαστάτου» στην παροντική του... διάσταση!
 

Ο Αριστοτέλης εστιάστηκε, ωστόσο, στην λογική πλευρά του «ασυμβλήτου», της αγεφύρωτης διαφοράς του «συνεχούς» και της «στιγμής», την προβληματική σημασιολογία (semantics) στην γλώσσα του χρόνου. 'Χρόνος, Δημιουργία και το Συνεχές' ήταν ο τίτλος του σημαντικού βιβλίου του καθηγητού μου Richard Sorabji στο διδακτορικό στο Λονδίνο, που εξήταζε την εξέλιξη του προβλήματος στους νεοπλατωνικούς και τους Άραβες Υπομνηματιστές στον Αριστοτέλη. Καίρια φιλοσοφική φυσιογνωμία στην προβληματική του Χρόνου ήταν, βέβαια, ο ιερός Αυγουστίνος. Πως είναι δυνατόν να πούμε για οτιδήποτε ότι διαρκεί λίγο ή πολύ χρόνο, ρωτά o Αυγουστίνος. Πως είναι δυνατόν ο χρόνος δηλαδή να έχει έκταση; Και πως είναι δυνατόν η έκταση αυτή να μετρηθεί; Μπορούμε να δούμε τρεις πλευρές στην αμηχανία του Αυγουστίνου. Πώς περιστατικά που δεν παίρνουν χρόνο μπορούν ποτέ να προστεθούν και να αποτελέσουν τα περιστατικά που παίρνουν χρόνο; Πως μια συσσώρευση συμβάντων που έχουν μηδενική διάσταση - όπως τα παρόντα - μπορούν να προστεθούν, να συσσωρευτούν, για να αποτελέσουν περιστατικά που παίρνουν χρόνο; Εδώ υπεισέρχεται η προβληματική να βλέπουμε με χωρικό τρόπο τον χρόνο: μειώνοντας δηλαδή το τώρα ώστε να μην έχει διάσταση ώστε να μην παρουσιάζονται τα προβλήματα ενός διαστατού και μεριστού τώρα, καταλήγουμε στο μηδέν, στο τίποτα.
 

Μια δεύτερη απορία συνίσταται στο γεγονός ότι τα στάδια αυτά οποιουδήποτε περιστατικού το οποίο παίρνει χρόνο δεν υπάρχουν ποτέ μαζί. Φαίνεται λοιπόν προβληματικό ή παράλογο να λέμε για έναν αριθμό πραγμάτων, τα οποία δεν υπάρχουν ποτέ μαζί, ότι μπορούν να συναποτελέσουν κάτι ή να σχηματίσουν οποιουδήποτε είδους σύνολο.
 

Ιδιαίτερα όμως φαίνεται να βασάνιζε τον Αυγουστίνο ένα άλλο πρόβλημα που ακουμπά την οντική, οντολογική υπόσταση του χρόνου. Όταν μετράμε δηλαδή ένα χρονικό διάστημα, μετράμε αναγκαστικά κάτι του οποίου μόνο ένα εξαφανιζόμενο τμήμα έχει υπόσταση, ενώ τα υπόλοιπα μέρη που του δίνουν εύρος, διάσταση και όγκο, τα μετρητά δηλαδή στοιχεία του πραγματικού, είτε δεν υπάρχουν πια, είτε δεν υπάρχουν ακόμη.

Πως μπορούμε να μετρήσουμε κάτι που τείνουμε να λέμε πως πέρασε και πάει, δεν υπάρχει πια, που είναι ένα απλό τίποτα; Και πώς μπορούμε να μετρήσουμε κάτι που απλώς περιμένουμε και που και έχουμε την τάση να περιγράφουμε ως ένα τίποτα ακόμα; Είναι σαφές ότι στον πυρήνα του προβλήματος του χρόνου βρίσκεται η αδυναμία να τον δούμε ως κάτι εκτατό, ενώ βέβαια κάθε λογική αναφορά στον χρόνο, η γλωσσική μας συμπεριφορά έναντί του, ζυγίζει ακριβώς την έκτασή του, την διάρκεια.

Ο φιλόσοφος Bergson, μάλιστα, ώρισε την φαινομενολογική αντίληψη του χρόνου, την κάρπωσή του από την συνείδησή μας ως διάρκεια, duree, ως ένα πέρασμα του χρόνου με διαφορετικές μάλιστα ταχύτητες ανάλογα με την ένταση που βιώνουμε την συγκεκριμένη στιγμή: ανάλογα με το πόση αγωνία η αδημονία. Την ίδια την στιγμή, εξάλλου, την βιώνουμε με το ένα πόδι στο παρελθόν, το 'ούπω' και το ένα πόδι στο μέλλον, το 'εισέτι', με μία ένταση δηλαδή της στιγμής προς τις δύο πλευρές της, του παρελθόντος και του μέλλοντος. "Willy nilly flowing', έξω από μας αθέλητα κυλώντας, πώς το τραγούδησαν κι οι συμποτικοί ποιητές στα ανακρεόντεια τους, όπως στην κρασοκανάτα του στην Βαγδάτη κι ο Ομάρ Καγιάμ.

Γλωσσικά είναι τα παράδοξα του χρόνου, υπέδειξαν οι γλωσσαναλυτικοί φιλόσοφοι, επιχειρώντας την θεραπευτική των αποριών του χρόνου με διόρθωση της λογικής γραμματικής, της λογικής χρήσης της γλώσσας του χρόνου. Πρώτον, υποδεικνύουν την αποφυγή των ρηματοχρονικών προσδιορισμών, όταν αναφερόμαστε σε παροντικά συμβάντα ή περιστατικά. Με άλλα λόγια, με την αποφυγή της χρησιμοποίησης των ρηματικών προσδιορισμών του παρόντος και του μέλλοντος, κατατέμνοντας σύντομα περιστατικά του υποδεικνύουμε με το αυτοδεικτικό (indexical) 'τώρα'. Θα μπορούσαμε, υποδεικνύουν οι γλωσσαναλυτικοί… λογοθεραπευτές, να λέμε ότι μερικά περιστατικά συμβαίνουν ως σύνολα παρόλο που τα περισσότερα μέρη τους είναι παρελθόντα η μελλοντικά. Να δεχθούμε, δηλαδή, η λογική του τώρα να μπορεί να υποδεικνύει συμβάντα με διαστάσεις που δίνουν το νόημα του συμβάντος ή του γεγονότος και να μην στενευόμαστέ στον στενό κορσέ της νοηματοδότησης του 'τώρα' ως οντικής αναφοράς σε κάτι πραγματικό αλλά…  προβληματικά αδιάστατο.