Nietzsche: ο αφορισμένος αφοριστής, o αντιπροφητικός προφήτης

Στον Αγγλοσαξωνικό κόσμο, πριν την αντιδιαφωτιστική επανάσταση της μετανεωτερικότητας (postmodernism) και των κάθε λογής αντιθεμελιωτισμών ή εκθεμελιωτισμών της, ο Nietzsche δεν εθεωρείτο ως σοβαρός φιλόσοφος. Περισσότερο, ακόμη και σήμερα, κρίνεται ως ένας εντυπωσιακός αφοριστής, ένας εμπρηστικός αντιπροφητικός προφήτης, που είχε, στην καλύτερη περίπτωση, προπορευτεί των θεωριών του Freud, και στην χειρότερη, ένας από τους πιο τελευταίους και πιο διαπρύσιους εκπροσώπους των Γερμανών αντιπάλων των ιδεωδών του Διαφωτιστικού φιλελευθερισμού. Το δάσος, κι εδώ, που εισέβαλε στην ελληνορωμαϊκή κι αναγεννησιακή μας πόλη, ταράζοντας την ηρεμία του ζυγισμένου και στοχαστικού, έμφρονος λόγου.

Κι υπάρχουν επαρκή επιχειρήματα στις θέσεις του για τούτο. Η περιφρονητική του απόρριψη   της δημοκρατίας, για παράδειγμα, υπέρ του αριστοκρατικού ιδεώδους του Ubermensch, του Υπερανθρώπου, ο αθεϊσμός του κι ο προφητικός 'φόνος του Θεού', εκφρασμένος με σφοδρότητα στον Αντίχριστό του, η επίθεσή του κατά της χριστιανικής και της ωφελιμοκρατικής ηθικής, ερμηνευμένης, στο 'Πέραν του Καλού και του Κακού' και στην 'Γενεαλογία της Ηθικής' ως 'μηδενιστικής' πλεκτάνης και συνωμοσίας των αδυνάμων ενάντια στην ελεύθερη έκφραση κι αυτοδημιουργία των ισχυρών, η έμφαση κι ο εορτασμός του ασυνειδήτου, βουλησιοκρατικού και οργιαστικού, αυτοκαταστροφικού 'Διονυσιακού', μανικού στοιχείου της ανθρώπινης φύσης, που διέγνωσε στην ερμηνεία του για την ελληνική τραγωδία, στο 'Η Γέννηση της Ελληνικής Τραγωδίας', το οργιαστικό, μεθυστικό κι υπέρλογο στοιχείο που είδε στις ενωτικές κινήσεις της μουσικής, που 'ενώνει όσα ο λόγος χωρίζει', κι ορίζει αντπαραβαλλόμενα προς τον λόγο και το φως του εξατομικεύοντος Απολλωνίου στοιχείου. 

Ας προστεθεί στην αντίληψη της ανεψίας μου και η χωρίς ενδοιασμούς κι αναστολές αντιφεμινιστική, σωβινιστική στάση προς τις γυναίκες ενός ανθρώπου που, έχοντας ορφανέψει από πατέρα στα πέντε του, μεγάλωσε από κι ανάμεσα σε γυναίκες, μια μητέρα, μια γιαγιά, τρεις θείες και μια ναζίστρια κι αντισημιτική αδελφή (ουπς, Ελίζα-μπεθ), ενώ η μοίρα του σφραγίστηκε από την συφιλίδα που κόλλησε στην πρώτη - κι ίσως μόνη του- ερωτική επαφή με γυναίκα, σε πορνείο στα εφηβικά του χρόνια. Ας πούμε, τέλος, ότι κι ο έρως του με την εξαίσια Λου Σαλόμε κατέληξε σε ταπεινωτική απόρριψη, κι έχετε το πορτραίτο του μαινόμενου μηδενιστή Αντιχρίστου, με ένα εκστατικό παραληρηματικό λόγο που έχει έρθει 'από τα δάσα' - βρήκα ταιριαστή την λέξη του Κατσίμπαλη -  για να συνεπάρει την όλο και πιο σκεπτικιστική και αντιθεμελιωτική, αναβράζουσα φιλοσοφία των σημερινών, που, όπως θα έλεγε ο Πασκάλ, είναι πολύ ανήσυχοι κι ανυπόμονοι για να καθήσουν μόνοι σε ένα δωμάτιο και να σκεφθούν με επιχειρήματα την θεμελίωση των βεβαιοτήτων τους.

Ο σπουδασμένος κλασσική φιλολογία, και καθηγητής της επί δεκαετίαν, στην Βασιλεία, Nietzsce όχι μόνο ήταν ένας ριζοσπαστικός φιλόσοφος αλλά κι ένας από τους καλύτερους γραφείς πρόζας των καιρών μας. Ποιητής στο ύφος και την αντίληψη, συνέγραψε βιβλία όπως το κορύφωμα των ιδεών του, το Also Sprache Zaratustra, δοσμένο με απαράμιλλη όσο κι ιδιοσυγκρατική μεθυστική ποιητική μορφή και τόνο και στους αφορισμούς του οποίου δεν πρέπει να αναζητούνται 'ιδέες', πόσον μάλλον φιλοσοφικά επιχειρήματα. Πέρα από το περιεχόμενο όσων 'διεκήρυξε', η υπέροχη γραφή του εξηγεί κατά ένα μεγάλο μέρος την σημαντική επιρροή και έλξη που είχε και έχει όχι μόνο σε φιλοσόφους μελετητές του, αλλά και σε ποιητές, λογοτέχνες, ακόμη και μουσικούς, σε ένα ευρύ φάσμα δογμάτων, τάσεων ή εθνικοτήτων.

Χάρις στην ελεύθερη κι άτυπη 'μορφή' τους, όπως και την πολύτροπη χρήση της ειρωνείας, τα βιβλία του συνιστούν πρόκληση για την αντικειμενική τους ερμηνεία. Ταυτόχρονα όμως, δεν πρέπει να ξεγελαστεί κανείς από το φαινομενικά παραληρηματικό αφοριστικό του  ύφος και τις προσωπικές του εμμονές για να  κρίνει ότι τα έργα του δεν προσκαλούν σε ανάλυση των λογικών και συγκροτημένων επιχειρημάτων τους. Η συναρπαστική αμεσότητα κι ο προσωπικός τόνος της γραφής του - που στα τελευταία του βιβλία φτάνει στα όρια της μεγαλομανίας - δεν αποτρέπουν από τον σεβασμό του φιλοσοφικού λόγου του, απλά συνηγορούν ότι δεν θα πρέπει ίσως να κατατάσσεται με τους επαγγελματίες κι ακαδημαϊκούς Γερμανούς φιλοσόφους, αλλά μάλλον με την μεγάλη παράδοση των Ευρωπαίων ηθικολόγων και δοκιμιογράφων αφοριστών όπως ο Μονταίνιος, οι Λε Ροσφουκώ του 17ου και 18ου αιώνα και, πιο κοντά στους καιρούς του, ο Έμερσον και ο Σοπενάουερ, που απετέλεσαν κι επιρροές του, πολύ περισσότερο από τον Καντ και τον Έγελο.

Oι ιδιοτυπίες, ή και ιδιοτροπίες, αν θέλετε, του ύφους του είχαν, ωστόσο, και τούτο το αποτέλεσμα, που ίσως να εξόργιζε τον ίδιο. Καθώς οι μελετητές και στοχαστές δεν τον προσεγγίζουν με τον σχολαστικό τρόπο της εμβριθούς μελέτης, πιο ετοίμως  ή και ελευθερίως τον αφομοιώνουν και προσαρμόζουν στην δική τους άποψη ή φιλοσοφία. Έτσι, η επιστροφή του Nietzsche ή κάποιας μυθικής περσόνας του στην Ευρωπαϊκή φιλοσοφία γίνεται με έναν 'συμβιωτικό τρόπο', κι ο Nietzsce γίνεται το κάθε τι για τον καθένα. Για παράδειγμα, μπορεί κανείς να δει τον 'υπαρξιστή' Nietzsche του Jaspers (1936), μέσα από την σύνδεσή του προς τον Kierkegaard.

Ή, πάλι, τον οντολογικό Nietzsce, στην ανάγνωση του Heidegger (1960), ή και τον Nietzsche της 'ερμηνευτικής' προσέγγισης, με τον Michel Foucault να τον παντρεύει αταίριαστα με τον Marx και τον Freud και τα τρέχοντα αξιώματα της ερμηνευτικής. O δικός μας Κωστής Παπαγιώργης εξήρε την μηδενιστική άποψη στον Nietzsce, συνδέοντάς τον με τον μηδενισμό των άλλων δύο... μυστακοφόρων μηδενιστών, του Heidegger και του Mallarme, στο καθηλωτικό του Τα Τρία Μουστάκια.