Διαδικασία δημοκρατικής συμμετοχής κι όχι στατικό, θεσμοθετημένο' ιδεατό' είναι. Η αθηναϊκή δημοκρατία, όπως την εξήγησε, άλλωστε ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του και στην Αθηναίων Πολιτεία, δεν είναι ένα σταθερό σύνταγμα που μπορεί να μελετηθεί στις λεπτομέρειες, τα άρθρα, ή την ολότητά του. Τούτο, ως εξηγεί ο Καστοριάδης, παραπέμπει στο πλατωνικό ιδεατό πρότυπο, ή το θεολογικό του αντίστοιχο, μια ορθολογική και μεστή νοήματος τάξη του κόσμου, που αντανακλάται στην φιλοσοφημένη τάξη των ανθρωπίνων πραγμάτων σε μια ενιαία οντολογία.

Τούτο αποκρύπτει το θεμελιώδες γεγονός ότι τα ανθρώπινα της πολιτικής είναι πολιτική ιστορία, είναι συνεχής δημιουργία, και πολιτική είναι οι συνθήκες της αυτονομίας της κρίσης και της επιλογής που συνιστούν την πολιτική δραστηριότητα που αναγνωρίζεται ως πολίτευμα, ή, εν προκειμένω, αθηναϊκή δημοκρατία.

Η αθηναϊκή δημοκρατία είναι μια διαδικασία αυτοθέσμισης που κράτησε τεσσερις αιώνες κι έφτασε στην ακμή της τον 5ο και τον 4ο αιώνα. Ο δήμος συνεχίζει να θεσπίζει ή τροποποιεί τους κανόνες της πολιτικής του λειτουργίας, με κύρια έκφραση της δημοκρατικότητάς της ακριβώς αυτή την αυτονομία: "εμείς θεσπίζουμε", 'νομίζουμε', τους νόμους μας. Ο δήμος είναι 'αυτόνομος, αυτόδικος κι αυτοτελής' (Θουκυδίδης): διέπεται από τους δικούς του νόμους, υπάγεται στην δική του, ανεξάρτητη δικαιοδοσία, και κυβερνά τον εαυτό του.

 

Ως σώμα των πολιτών, ανόμοιων μεταξύ τους, δεν ζητεί ομοιότητα ( δεν γίνεται πόλις εξ ομοίων) αλλά αναγνωρίζει ισότητα. Πρόκειται όχι για τον καθαρό ταυτοτήτων φιλελεύθερο 'εξισωτισμό', όχι για την παθητική ισότητα του... Κυπρίου πολίτη, αλλά το ίσο μοίρασμα της εξουσίας και της πολιτικής δρραστηριότητας που συνιστά την πόλη ως δραστηριότητα των πολιτών της. Όπου ο Αθηναίος πολίτης δεν ήταν πολίτης επειδή ήταν ελεύθερος, αλλά ήταν ελεύθερος επειδή ενεργούσε - με την αριστοτελική έννοια της ενέργειας- ως πολίτης.

Ποιά τα θεμελιακά θεσπίσματα, τα "συνεχή, διότι ανοικτά, ερωτήματα της αυτόνομης και ρητής, δια του λόγου, αυτοθέσπισης" που συνιστά την αθηναϊκή πολιτεία, ή 'δημοκρατία';