Ευδαιμονία: κατάσταση ή δραστηριότητα; Η πολιτική της ευτυχίας.

Τίτος Χριστοδούλου

Η έννοια της ευτυχίας, στην πολιτισμική ιστορία ή κοινωνική φιλοσοφία των τελευταίων αιώνων, συνδέεται με απορίες όπως: ποιό είναι το περιεχόμενο της ιδέας της ευτυχίας; Βρίσκεται η ευτυχία σε εξωτερικά αγαθά ή σε μια εσωτερική κατάσταση του ανθρώπου; Άν το πρώτο, συνίσταται στην επίτευξη ενός, ανώτατου αλλά και συγκεκριμένου αγαθού, ή συμπεριλαμβάνει κι αποτιμά ένα συνολικό φάσμα αγαθών;

Ποιά είναι η σχέση ανάμεσα στην ευτυχία και την τύχη; Ανάμεσα στην ευτυχία και την αρετή; Είναι η ευτυχία μια σταθερή κατάσταση ή μια παροδική κι αβέβαιη συνθήκη; Είναι η ευτυχία μια εκκοσμικευμένη ή μια θρησκευτική έννοια; Συνίσταται ή εξασφαλίζεται η ευτυχία στην αποστασιοποιημένη γαλήνη του θεωρητικού βίου, ή οδηγεί σε αυτήν η ενεργός ζωή της πολιτικής πράξης;

Το βέβαιο είναι ότι στις μέρες μας, όπως μαρτυρούν τα ράφια των βιβλίων, είτε οι κάθε λογής 'self-help' οδηγοί ή τα αισθηματικά κι αισθηματοποιημένα μυθιστορήματα, τα τηλεοπτικά προγράμματα και σεμινάρια των γκουρού της ευτυχίας, οι αίθουσες θεραπείας και τα talk shows, η έννοια της ευτυχίας εκφράζει κυρίως μια συναισθηματική κατάσταση, μια ψυχολογική ευεξία που επικεντρώνει και ζητεί να ικανοποιήσει την επιθυμία, ένα ιδιωτικό παρά ένα δημόσιο, πολιτικό αγαθό. Αν όμως, η σύγχρονη αισθηματοποιημένη ιδέα της ευτυχίας ενώ την ιδιωτικοποιεί παράλληλα την αποκόπτει κι εξουδετερώνει σαν οδηγητική αρχή της ανθρώπινης πράξης, τούτο, παράδοξα, ξεκίνησε στις πρώτες μέρες του Διαφωτισμού στον 18ο αιώνα, σαν εμμονή του Διαφωτισμού με το πολιτικό πρόταγμα της διασφάλισης της ευτυχίας.

Η ρητορική των πολιτικών κινημάτων του Διαφωτισμού διαπνέεται από μια εμμονή με την ευτυχία ως τον πιο ουσιαστικό νεωτερισμό της εποχής των Φώτων. Η ευτυχία, παρά το αυτονόητό της ως αίτημα του ανθρώπου, και παρά το μακρόν της ιστορίας της στην Δύση ως το ανώτατο ανθρώπινο αγαθό, είναι ως καίριος νεωτερισμός του 18ου αιώνα που ετέθη ως καθήκον πολιτικό των θεσμών και πολιτικών ιδρυμάτων να προωθήσουν κι εξασφαλίσουν, και των ανθρώπων να το επιζητήσουν και αξιώσουν σε αυτή την ζωή. Το αποτέλεσμα των πνευματικών και πολιτικών επαναστάσεων του 18ου αιώνα ήταν, όσο ποτέ πριν, να μπει η ευτυχία στην πολιτική ατζέντα.

Αλλά, ενώ η ευτυχία είχε πολιτικοποιηθεί σε έναν άνευ προηγουμένου βαθμό, στα γραπτά του Ρουσσώ, του Τζέφερσον, του Chastellux, στην Διακήρυξη, ακόμα, της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας, όπως και τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης, συνοψισμένης στον αφορισμό του Sain-Just το 1794: 'η ευτυχία είναι μια νέα ιδέα στην Ευρώπη' ( Discours, σ. 150), στο επίπεδο της πολιτικής πραγμάτωσης, στα μετεπαναστατικά συντάγματα, η ιδέα της ευτυχίας ψαλιδίζεται και ξεπερνιέται, αποπλυμένη από πολιτική δεσμευτική ισχύ. Ίχνη της πολιτικής της ευτυχίας παραμένουν, αφηρημένα, ως 'προώθηση της γενικής ευημερίας' στο Αμερικανικό Σύνταγμα, ή ως 'tournent toujours...au bonheur de tous', στο Γαλλικό Σύνταγμα του 1791.

Η πολιτική, αυτή, αποψίλωση της έννοιας της ευτυχίας, δίνει 'ευριστική' αφορμή στην ερευνά μας για να υποδείξουμε τον δομικό και ουσιαστικό μετασχηματισμό της έννοιας ευτυχία που την καθιστά μη ευάγωγη σε μια ρεπουμπλικανική πολιτική της ευτυχίας ως δημόσιου αγαθού. Σε αντιδιαστολή επιχειρηματολογούμε για μια εναλλακτική έννοια της ευτυχίας, συγκεκριμένα για την κλασική, αριστοτελική έννοια της ευτυχίας ως ευδαιμονίας από την οποία έχει απομακρυνθεί η σύγχρονη αντίληψή της ως απλού συναισθήματος ή υποκειμενικής κατάστασης, με αποτέλεσμα την υποδεικνυόμενη αδυναμία της να προαχθεί ως δημόσιο αγαθό, στηρίζοντας μια δημοκρατική, ρεπουμπλικανική πολιτική της ευτυχίας.

 Αντιστρέφοντας τους όρους του σύγχρονου προτάγματος της πολιτικής της ευτυχίας, η αριστοτελική ευδαιμονία συνηγορεί αντίθετα για την... ευτυχία της πολιτικής, αποκαθιστώντας στην έννοια το ηθικό και πολιτικό της περιεχόμενο από το οποίο την αποστέρησε η ψυχολογικοποίηση και αισθηματοποίησή της.