Δον Κιχώτης κι η Γέννηση του Μυθιστορήματος

Υπάρχει ένα είδος συγγραφέα που φαίνεται να αισθάνεται ότι αν δεν σπάσει όλα όσα υπήρξαν πριν από αυτόν, συνθέτοντας κάτι που από τη δική του άποψη είναι εκπληκτικά νέο, δεν γράφει μεγάλη λογοτεχνία.

Αν και είναι ειλικρινής στην επιθυμία του να είναι σπουδαίος συγγραφέας (και με αυτή την έννοια μπορεί να φαίνεται σχεδόν αφελής), ο προτιμώμενος τρόπος δημόσιας ομιλίας του είναι ο σαρκασμός ή η βαριά ειρωνεία, και οι δύο από αυτές υποδηλώνουν την πολυπλοκότητα του, την υπεροχή του σε τραγικά ερωτήματα για την πραγματικότητα, την αυθεντικότητα και την αλήθεια.

Δεν έχει συμφέρον να αντιπροσωπεύει με ακρίβεια την ανθρώπινη συμπεριφορά, εν μέρει επειδή δεν ενδιαφέρεται για την ακρίβεια και εν μέρει επειδή πολύ μικρό ενδιαφέρον για άλλους ανθρώπους. Αυτό που τον απασχολεί περισσότερο είναι η δουλειά του δικού του μυαλού. Μισεί με πάθος τους ρεαλιστές μυθιστοριογράφους και τους φορμαλιστικούς ποιητές που ήρθαν λίγο πριν από αυτόν και είναι πεπεισμένος ότι μόνο αυτός, ανάμεσα σε όλους τους συγγραφείς που έζησαν ποτέ, παράγει έργο που θα έχει σημασία για το μέλλον.

Από αυτή την άποψη, φαντάζει προφανώς ένα μέλλον γεμάτο με ανθρώπους που δεν είναι καθόλου σαν αυτόν - άνθρωποι που θα είναι ικανοποιημένοι να αναπαύονται στις καινοτομίες που έχει δημιουργήσει και δεν θα αισθάνονται υποχρεωμένοι να χτυπήσουν τους προγενεστέρους τους.

Αυτοί οι συγγραφείς έδωσαν στην καινοτομία ένα κακό όνομα. Έχουν οδηγήσει όσους έχουν νυμφευθεί σε παλιομοδίτικες έννοιες οντολογίας και χαρακτήρα για να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι οι καινοτομίες με στυλ ή δομή είναι ανταγωνιστικές σε αυτές τις παλαιότερες αξίες, σαν να μπορούσαμε να έχουμε μόνο μία από τις δύο πτυχές - ας τους ονομάσουμε εκπληκτική πρωτοτυπία και συνεχής συμπαθητική ικανοποίηση - έτσι πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ τους. Αυτή η ιδεολογική προσκόλληση στους αγαπημένους τρόπους του παρελθόντος είναι σχεδόν τόσο κακή όσο το αντίθετο.

Είναι εξίσου χιούμορ, εξίσου αυτοκλεισμένο και εξίσου απίθανο να οδηγήσει στην παραγωγή και την απόλαυση της μεγάλης λογοτεχνίας. Δεν έχω συνταγές για την παραγωγή μεγάλων έργων, αλλά έχω απολαύσει πολλούς από αυτούς, και από αυτή την προοπτική του εξωτερικού μπορώ να πω με απόλυτη εμπιστοσύνη ότι αυτό που συνεπάγεται έχει ένα στοιχείο ανοίγματος σε αυτό. Άκαμπτοι κανόνες οποιουδήποτε είδους δεν θα έχουν καμία χρησιμότητα εδώ.

Ούτε η υπέρμετρη επιθυμία για την επίτευξη νεωτερικότητας, αφενός, ούτε η προστασία της παράδοσης, αφετέρου, διότι και οι δύο αυτές θέσεις συνεπάγονται ένα στόχο που είναι ξεχωριστό και συχνά επιζήμιο για τον πιο εγγενή σκοπό της απλής λέξης της αλήθειας το βλέπει κανείς. Λέω "απλά", αλλά δεν είναι καθόλου απλό θέμα. Η λογοτεχνία που λέει ψέματα δεν αξίζει το χαρτί στο οποίο γράφεται, αλλά ένα ψέμα δεν είναι το ίδιο με μια φαντασία, μια εφεύρεση, μια αλληγορία, ένα μύθο, ένα όνειρο. Η μυθοπλασία, το δράμα, η ποίηση και ακόμη και τα δοκίμια μπορούν να είναι ή γίνουν επίσης και αληθή.

Χρήσιμα για τους σκοπούς μου, ένα από τα έργα της λογοτεχνίας που εκφράζει πιο έντονα αυτή την περίπλοκη άποψη είναι επίσης ένα από τα πιο καινοτόμα σε μορφή. Αναφέρομαι στο "Don Quixote" του Miguel de Cervantes - ίσως το πιο στυλιστικά φιλόδοξο μυθιστόρημα που ανέλαβε ποτέ, όχι λιγότερο επειδή ήταν ένα από τα πρώτα.

Τι σημαίνει για έναν συγγραφέα να μπαίνει μέσα στα μυαλά των χαρακτήρων του και να αναμεταδίδει τις σκέψεις τους, αντί να δείχνει απλώς τις πράξεις τους σε μια θεατρική σκηνή; Τι είναι ένας «αφηγητής», και πώς συνδέεται με τον συγγραφέα ενός έργου; Πώς συγκρίνουν τις πραγματικότητες των εικονιζόμενων χαρακτήρων με τις πραγματικότητες των ζωών των αναγνωστών και πού, αν υπάρχουν, τα δύο αυτά τέμνονται;

Το βιβλίο υπάρχει στον δικό του χρόνο ή στον χρόνο που το διαβάζετε και αυτό σημαίνει ότι υπάρχει με διαφορετικό τρόπο για κάθε νέο αναγνώστη; Μπορεί ο ίδιος ο αναγνώστης να κατοικήσει σε περισσότερες από μία εποχές, ταξιδεύοντας με τα βιβλία; Μπορεί το παρελθόν, με αυτή την έννοια, να αναγκαστεί να ζήσει και πάλι, και αν ναι, μπορεί να φανταστεί και το ανύπαρ