Ράινε Μαρία Ρίλκε:

ένας ΠΟΙΙΗΤΗΣ από τους πιο λυρικά έντονους που φάνηκαν ποτέ στην γερμανική γλώσσα. Μοναδικός στον τρόπο που επεξέτεινε τον κόσμο της ποίησης με νέες χρήσεις της σύνταξης και της φαντασίας, διερευνώντας ένα δικό του φιλοσοφικό λόγο, κυρίως σε ό,τι αφορά την σχέση ζωής και τέχνης.

Πρωτοτύπησε στον τρόπο που εξέφρασε ιδέες με φυσικά μάλλον κι όχι διανοητικά σύμβολα, αναζητώντας να σκεφτεί τον ανθρώπινο κόσμο με όρους του μη ανθρώπινου, του φυσικού κόσμου, αυτό που ονομάζει «τα Πράγματα», αντίθετα, πχ από τον Σαίκσπηρ, που σκέφτηκε τον μη ανθρώπινο κόσμο με τους όρους του ανθρώπινου.

Ο ποιητής συνδυάζει μια μοναδική ένταση, όπως και μια αξεπέραστα έντονη μοναδικότητα. Μια ζωή συνεχούς εξέλιξης και πνευματικού αγώνα, μια αγωνιωδώς ασυμβίβαστη προσπάθεια για καλλιτεχνική ακεραιότητα, πάθος για τελειότητα, ετοιμότητα να παραμένει παντοτινά αρχάριος, ξεκινώντας κάθε φορά από την αρχή.

«Πάντα στην αρχή του έργου η πρώτη αθωότητα πρέπει και πάλι να επιτευχθεί, πρέπει να επιστρέψεις στο καθαρό σημείο όπου σε ανακάλυψεν ο Άγγελος όταν σου έφερε το πρώτο μήνυμα…. Αν ο Άγγελος αποφασίσει να έλθει, είναι γιατί τον έπεισες, όχι με δάκρυα, αλλά με την ταπεινή σου αποφασιστικότητα πάντα να αρχίζεις: να είσαι ένας αρχάριος!» (γράμμα στον φίλο του Myzot)

Έχουμε εδώ ένα Ποιητή που η ποίησή του ήταν η εξέλιξη της ζωής του κι αντίστροφα, που πέρα από την ανυπέρβλητη Τεχνική η ποιητική του εξέλιξη συμβάδισε με αυτή της φιλοσοφικής του εξέλιξης που έφθασε τα ανώτατα ύψη της στα τελευταία δύο στάδια της Ποίησή του, τις Ελεγείες του Duino, Duineser Elegien και τα Σονέτα στον Ορφέα, Die Sonette an Orpheus).

Απορρίπτοντας τον Καθολικισμό των γονέων του και τον χριστιανισμό γενικά, αγωνίστηκε φιλοσοφικά σε όλη την ζωή του για να συμβιβάσει την ομορφιά και την ωδίνη, την ζωή και τον θάνατο, σε μια φιλοσοφία.

Αλλά δεν επρόκειτο, όπως σε άλλους ποιητές, για την αναζήτηση μιας ενοποιού αρχής, μιας αλήθειας ή μιας θεωρίας, βγαλμένης από την θρησκεία ή την ηθική. Η ποίησή του είναι υπερβαίνουσα, όχι υπερβατική, έψαξε σαν ένας ποιητικής Βαν Γκογκ τις ίδιες τις εντυπώσεις του κόσμου, στην ελπίδα ότι αυτές θα μετουσιώνονταν σε Ποίηση.. Γιατί, για τον Ρίλκε, η Τέχνη ήταν ό,τι είχε περισσότερη σημασία στην ζωή…

Η περίοδος αυτή ξεχωρίζει για τον αντικειμενισμό στην ποιητική οπτική του Ρίλκε. Η μεγάλη ποιητική του συλλογή, Neue Gedichte ( New Poems – Νέα Ποιήματα) είναι απόρροια της καθοριστικής επιρροής του γλύπτη Auguste Rodin.

Εργαζόμενος, για λίγο καιρό (1905-6) ως γραμματέας του γλύπτη, ο ποιητής κέρδισε μια άλλη ματιά αναγνώρισης της εμπειρίας, κι η ποίησή του έγινε πιο ‘εξαντικειμενική’, εξελισσόμενη από την ιμπρεσιονιστική προσωπική οπτική στην παράσταση αυτής της εμπειρίας με απρόσωπο συμβολισμό.

Ωνόμασε την ποίηση αυτή ‘ποιήματα των πραγμάτων’, Dinggedichte (thing poems), και χρησιμοποιούσε απλή καθημερινή γλώσσα για να περιγράψει συγκεκριμένα θέματα ή πράγματα που δίνονται στην καθημερινή εμπειρία μας. Έχοντας πάρει από τον Ροντέν και τον Σεζάν, στην παρουσία του στο Παρίσι, την πρακτική της ‘αντιληπτικής παρατήρησης’, επεχείρησε να συνθέσει ποίηση ξεκινώντας από τα πράγματα, τις παρατηρήσεις τους, μετατρέποντάς τις, μετατρέποντας την όλη του ζωή, σε τέχνη.

Πρόκειται για μια νεωτερική ποίηση στην οποία κυριαρχεί ο αντικειμενισμός των πραγμάτων, την οποία ο ταραγμένος εαυτός χάνεται μέσα στα αντικείμενα, ποίηση η οποία αντανακλά την αρμονία με την οποία ο εσώτερος εαυτός αναζητεί να ζει με τα ‘αντικείμενά του’.

Αλλά αν η περίοδος αυτή έδωσε κάποια εκπληκτικά ποιήματα, γρήγορα ο ποιητής ένιωσε ότι η προσέγγιση αυτή δεν του άνοιγε το «μυστικό των ζωντανών όντων».

Στο σημείο αυτό ο ποιητής έχει φθάσει σε σημαντικές αμφιβολίες, μια κρίση, κατά πόσο υπάρχει κάτι που είναι πάνω από τον άνθρωπο και τον κόσμο του. Η κρίση αυτή εκφράζεται ήδη στα Νέα Ποιήματα, αλλά και στο μυθιστόρημά του: "The Notebooks of Malte Laurids Brigge". Ο ποιητής θεός, ποιητής δημιουργός και του θεού, όπως παραστάθηκε στο Βιβλίο των Ωρών, στηριζόταν στην ανατατική, εξυψωτική ιδέα για την δημιουργική και αναμορφωτική δύναμη της τέχνης.

Έφθασε όμως το σημείο, φθάνει σε κάθε δημιουργό, σημειωμένη και στην αποτυχία τελικά του Ρίλκε στην σχέση του με τον Θεό, και στην (Νιτσεϊκή στην φιλοδοξία της) προσπάθειά του να μετατρέψει την ζωή σε τέχνη, έφθασε λοιπόν στην κρίσιμη συνειδητοποίηση ότι η ζωή είναι πολύ πιο δημιουργική από την τέχνη.

Ήταν μια βαθιά κρίση σκεπτικισμού, στις ρίζες του λόγου και την θεμελίωση της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης. Αν δεν ήταν ο προφήτης μιας νέας θρησκείας, ήταν ένα τίποτε. ΄Εκφραση αυτής της κρίσης, στις Σημειώσεις της Malte Laurids Brigge είναι το ερώτημα: «Πώς μπορούμε να ζήσουμε αν τα στοιχεία της ζωής αυτής μας είναι ακατανόητα;"

Αλλά χωρίς την κρίση αυτή, στις Σημειώσεις, ο ποιητής δεν θα είχε φτάσει στην πιο κορυφαία συλλογή, ή σύνθεμα ποιημάτων στην σύγχρονη εποχή μας, τις Ελεγείες του Ντούινο, γραμμένες στην δεκαετία από το 1912 – 1922, Duino Elegies in 1912. Αφήνοντας πίσω του την εξαντικειμενιστική ποίηση, ο Ρίλκε ζητεί την δική του απάντηση για τον σκοπό της ανθρώπινης ζωής και τον ρόλο του ποιητή στην κοινωνία.

Οι 10 ελεγείες του Ντούινο εκίνησαν στην φιλοξενία του ποιητού στον πύργο του Ντούινο, στις ακτές της Αδριατικής, το 1912, και πήραν δέκα χρόνια να τελειώσουν, το 1922, σε ένα μήνα έντονου γραψίματος, αφού ο ποιητής ξεπέρασε μια περίοδο σοβαρής κατάθλιψης,

μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Κυριαρχεί η εικόνα των Αγγέλων, που μεταφέρουν μηνύματα, όχι τα συνήθη χριστιανικά, αλλά αντιπροσωπεύοντας την ανώτερη δύναμη της ζωής, όμορφη αλλά και σκοτεινή, αδιάφορη στον άνθρωπο, μεταφέροντας την δύναμη του ποιητικού οράματος, και τον προσωπικό αγώνα του ποιητού να συμβιβάσει τέχνη και ζωή.

Οι Άγγελοι στις Ελεγείες επιτρέπουν στον Ρίλκε να εξαντικειμενίσει αφηρημένες ιδέες όπως είχε κάνει στα Νέα Ποιήματα, αλλά αυτή την φορά ξεπερνώντας την καθημερινή υλικότητα για να πραγματευθεί καίριες φιλοσοφικές ιδέες.

Με Νιτσεϊκό χρωματισμό ο ποιητής ξεχωρίζει για την ετοιμότητά του να δεχθεί και εκφράσει ποιητικά σύνολη την σκοτεινή πλευρά του κόσμου, χωρίς αμφισβήτηση και σαν δυνητικά το καθολικό είναι του κόσμου. Στις ελεγείες συνδυάζει με θετικό πνεύμα το σκοτεινό γεγονός του κόσμου, που σε άλλους ποιητές έδινε έρεισμα κι αφορμή σε αρνητικές στάσεις.

Ο Ρίλκε, αντίθετα, σε πλήρη συνείδηση κι αποδοχή των γεγονότων αυτών για τον χαρακτήρα του κόσμου, εορτάζει και διερευνά την γεγονότητα του κόσμου, και μάλιστα στον μοναδιαίο του χαρακτήρα, την παροδικότητα που ωστόσο υπογραμμίζει αυτή την μοναδικότητα, σαν γεγονός αλλά και σαν αξία. Πρόκειται για ένα ύμνο στην ύπαρξη, αλλά με θρηνητικό τόνο.

Αν πρόκειται να επιλέξω μια των ελεγειών και κάποιους στίχους που συνοψίζουν τον πιο βασικό σταθμό της σκέψης του στο στάδιο αυτό, είναι η 9η Ελεγεία: την επώδυνη ενόραση του ποιητού στο αξεχώριστο της μοναδικότητας και της παροδικότητας. Το κεντρικό και τραγικό γεγονός ότι τα άτομα και οι ατομικές εμπειρίες είναι μοναδικές επειδή είναι παροδικές, και είναι παροδικές επειδή είναι μοναδικές.

Oι "Ελεγείες"· σπάνια ο ποιητικός μύθος καταγράφηκε πιο λαμπρά ρομαντικός. Όταν δέκα χρόνια αργότερα η συγγραφή τους ολοκληρώθηκε, έμελλε να θεωρηθούν ένας από τους σπουδαιότερους ποιητικούς κύκλους του αιώνα.

Δέκα εκτενή ποιήματα, γραμμένα κατά την ανασφαλή χρονική περίοδο πριν και μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, που πραγματεύονται κι επανεξετάζουν όλες τις αγωνίες του σύγχρονου ανθρώπου, αντιτάσσοντας στο αδιέξοδο της μοντέρνας συνθήκης την πίστη στο βιωμένο αίσθημα και την εσωτερική εμπειρία. Δέκα επίμονοι μονόλογοι μεταξύ μέρας και νύχτας, ζωής και θανάτου, έρωτα και αποχωρισμού, Θεού και ανθρώπου.

Είναι «Οι Ελεγείες του Ντουίνο») που αποτελούν το κορυφαίο ίσως έργο του Ρίλκε. Εδώ, ο ποιητής εμφανίζεται σαφώς επηρεασμένος από τις υπαρξιακές φιλοσοφικές απόψεις του Κίρκεγκαρντ, του Γιάσπερς και του Χάιντεγκερ, σύμφωνα με τις οποίες ο κόσμος αυτός δεν είναι μια πυραμίδα που καταλήγει στο Θεό. Είναι μία σφαίρα στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται τοποθετημένος ο άνθρωπος, μόνος και έρημος.

Ενας άνθρωπος που πασχίζει -μες την μοναξιά του- να βρει μία θέση στο μυστηριώδες και χαοτικό σύμπαν, αγωνίζεται να λύσει το αίνιγμα της ζωής και της αποστολής του, να συλλάβει και να αφομοιώσει τη σκοπιμότητα της ύπαρξής του.

Με τις "Ελεγείες" του ο Ρίλκε οδηγεί στα άκρα τον ευρωπαϊκό λυρισμό και την αντιληπτική μας ικανότητα- ποιήματα πυκνού μα αστραφτερού νοήματος, τάσσονται πλήρως στην υπηρεσία όχι απλώς της αναθύμησης ή έστω αναβίωσης των πραγμάτων, αλλά της ολοκληρωτικής μεταμόρφωσης τους, ώστε ο κόσμος να αναδημιουργείται αδιάσπαστος μέσα μας, καθιστώντας οποιαδήποτε άλλη ένταση πραγματικότητας ανεπαρκή.

Οι "Ελεγείες" διανοίγονται μες στη σιωπή και την αφαίρεση ως άσματα θρηνητικά, αλλά ο θρήνος, προκαλώντας εδώ τη βαθύτερη ομορφιά της ανήσυχης ανθρώπινης καρδιάς, τελικά, ως χειρονομία σχεδόν ιερή, καταφάσκει απόλυτα στη ζωή.

Οταν ο Χάιντεγκερ γνώρισε τις «Ελεγείες του Ντουίνο» δεν δίστασε να αποφανθεί ότι ο Ρίλκε εκφράζει με ποιητική γλώσσα ό,τι εκείνος είχε εκφράσει με την φιλοσοφία του. Στην πραγματικότητα, το συγκεκριμένο έργο είναι ένας διεξοδικός ποιητικός διαλογισμός για τη μοίρα του ανθρώπου και τη στάση του απέναντι στη θνητότητα.

Για να απολαύσει κανείς -λέει ο Ρίλκε- τη γήινη ομορφιά, πρέπει να απαλλαγεί από την ιδέα του θανάτου που ταλανίζει την ψυχή του- να διαλυθεί η σκιά που ακολουθεί συνεχώς τα βήματά του. Και πώς θα επιτευχθεί κάτι τέτοιο; Αυτό ακριβώς είναι το θέμα των «Ελεγειών»: Ο Ρίλκε προτείνει τρόπους εξοικείωσης με το αναπόφευκτο τέλος του βίου, με αυτήν δηλαδή την «προέκταση», τη «συμπλήρωση» και την «ολοκλήρωση» της ύπαρξης.

Και εάν ο αναγνώστης δεν πειστεί, τουλάχιστον θα έχει περιπλανηθεί στο συναρπαστικό κόσμο του ποιητή: Θα έχει γοητευτεί, από τον παλμό και την ανάταση, την κατάνυξη και το δέος, τους ύμνους για την ομορφιά της ζωής και τις λαμπερές εικόνες, την έξαρση, τον θαυμασμό και το πάθος για όλα εκείνα που -συνήθως- ξεχνάμε να χαιρόμαστε...

Ματιές πάνω στις... δέκα Ελεγείες του ΡΑΪΝΕΡ ΜΑΡΙΑ ΡΙΛΚΕ

Κι εμείς: παντού και πάντα θεατές,
προσκολλημένοι σ' όλα αυτά, ποτέ πιο έξω!
Μας κατακλύζουνε. Τα βάζουμε σε τάξη. Καταρρέουν.
Τα ξαναβάζουμε στην θέση τους
κι ύστερα καταρρέουμε εμείς.
''απόσπασμα από την ΟΓΔΟΗ ΕΛΕΓΕΙΑ, αφιερωμένη στον Ρούντολφ Κάσσνερ''

Μέσα από μια «περίεργη» σιωπή ακούγεται ένα θρηνητικό άσμα. Στην κεντρική... «σκηνή» μια ερωτευμένη γυναίκα που εγκαταλείπεται από τον αγαπημένο της, χλωμοί εραστές που κοιτούν την... ομορφιά!

Σε δεύτερο φόντο ο άγγελος και ο νεαρός νεκρός. Ο άγγελος που δημιουργεί την ανισορροπία μεταξύ του ορατού και του αόρατου. Ο νεαρός νεκρός που κάνει θελκτικό τον φόβο του θανάτου, που σε «περνά» στην χώρα των θρήνων.

Το ανθρώπινο συναίσθημα, ο φόβος της απώλειας, η αδυναμία της στιγμής, έννοιες που «παντρεύονται» με απαράμιλλο λυρισμό μέσα από το κορυφαίο ίσως έργο του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, «Οι Ελεγείες του Ντουίνο».

Δέκα ελεγείες που συνειδητά και βασανιστικά ο Ρίλκε «δημιουργούσε» μέσα του, για δέκα ολόκληρα χρόνια, από το Γενάρη του 1912 έως τις αρχές του 1922. Γραφή μοναδική, ποιητικές εικόνες σπαρακτικές. Οι δέκα Ελεγείες του Ντουίνο, ένα έργο αφιερωμένο στην αρχόντισσα Μαρί φον Τουρν ουντ Τάξις – Χοενλόε, αποτελεί ένα λαμπρό πεζογραφικό κόσμημα για τον 20ο αιώνα.

Πέρα από το μεγαλείο της γραφής του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, με τις ελεγείες του Ντουίνο φτάνει στο αποκορύφωμα της, όλη η γερμανόφωνη ποίηση.

Χαρακτηριστική η άποψη του μεγάλου πεζογράφου Στέφαν Τσβάιχ που κάνει λόγο «άπειρο τέντωμα της γλώσσας, που χρειάστηκε να υπερβεί τα όριά της και να καμφθεί ως τις απύθμενες αβύσσους της», τοποθετώντας τον Ρίλκε, στο ίδιο επίπεδο ποιητικού μεγαλείου με τους Φρίντριχ Χέλντερλιν και Νοβάλις.
...
"Στις Ελεγείες κατάφαση της ζωής και κατάφαση του θανάτου αποδεικνύονται ένα. Η παραδοχή του ενός αλλά όχι του άλλου θα αποτελούσε παρακώλυση, που θα απέκλειε εντέλει κάθε έννοια απεριόριστου – αυτό είναι το βίωμα και η πανηγυρική διατύπωση των Ελεγειών.

Ο θάνατος είναι η αθέατη σε μας πλευρά της ζωής, αυτή που έχει αποστρέψει το πρόσωπο: οφείλουμε να επιχειρούμε την μεγαλύτερη δυνατή συνειδητότητα της ύπαρξής μας, που (με φυσικότητα) ενοικεί και στους δύο αυτούς τομείς με τα δυσδιάκριτα μεταξύ τους όρια, τρέφεται ανεξάντλητα και από τους δύο...

Η αληθινή μορφή του βίου περνά μέσα από τις δύο επικράτειες, το αίμα στην μέγιστη τροχιά του τις διασχίζει και τις δύο: δεν υφίσταται ούτε εδώ ούτε επέκεινα παρά η μεγάλη ενότητα, όπου ενοικούν πλάσματα που μας υπερβαίνουν, οι «άγγελοι». Ας θέσουμε το πρόβλημα της αγάπης εντός του ιερού τώρα πλέον κόσμου, του κατ' αυτόν τον τρόπου διευρυμένου κατά το μεγαλύτερό του ήμισυ, τώρα για πρώτη φορά ολόκληρου"

Ρίλκε, επιστολή προς τον Βίτολντ Χούλεβις

Οι Ελεγείες του Ντουίνο αποτελούν, μαζί με τα Σονέτα στον Ορφέα, το κορυφαίο έργο του Ρίλκε, που συνειδητά και βασανιστικά ωρίμαζε μέσα του για δέκα ολόκληρα χρόνια (1912-1922). Εκτός από τους εραστές και την ερωτευμένη γυναίκα που εγκαταλείπεται από τον αγαπημένο της, οι Ελεγείες υφαίνονται γύρω από δύο ακόμη κεντρικές μορφές: τον άγγελο και τον νεαρό νεκρό.

Ο Ρίλκε τις χρησιμοποιεί για να καταδείξει την αδυναμία να βιωθεί πλήρως το ανθρώπινο αίσθημα καθώς και την ανάγκη να απελευθερωθεί ο άνθρωπος από τα δεσμά της πραγματικότητας. Το αίτημά του συνδέεται με την αρνητική εικόνα που ο ίδιος έχει για τον σύγχρονο, βιομηχανικό κόσμο, που κατέρρευσε στη βαρβαρότητα του πολέμου.

Με τις Ελεγείες του Ντουίνο η γερμανόφωνη ποίηση οδηγείται σε μια κορύφωση, αλλά ταυτόχρονα ανανεώνεται. Είναι χαρακτηριστική η άποψη του Μούζιλ πως ο Ρίλκε "τελειοποίησε για πρώτη φορά το γερμανικό ποίημα". Ο Τσβάιχ κάνει λόγο για "άπειρο τέντωμα της γλώσσας, που χρειάστηκε να υπερβεί τα όριά της και να καμφθεί ως τις απύθμενες αβύσσους της" και τοποθετεί τον Ρίλκε -χάρη στις Ελεγείες- στο ίδιο επίπεδο ποιητικού μεγαλείου με τους Χαίλντερλιν και Νοβάλις.

Όποιος επισκεφθεί το μαγευτικό κάστρο του Ντουίνο δεν μπορεί παρά να ανακαλέσει τις Ελεγείες, να θυμηθεί στίχους που σφράγισαν την παγκόσμια λογοτεχνία, όπως: "ο κάθε άγγελος είναι τρομερός" ή " ποιος με δέος δεν στάθηκε μπρος στην αυλαία της καρδιάς του". Νιώθει το ίδιο δέος με τον ποιητή έχοντας μπροστά του το υδάτινο πλατό της Αδριατικής και αισθάνεται πως αν ανοίξουν τα σύννεφα στον ορίζοντα θα δει τα τάγματα των αγγέλων, όπως τα φαντάστηκε ο Ρίλκε, να του μιλούν: για τη ζωή, τον θάνατο, την ύπαρξη την ίδια.

Η θάλασσα μπροστά του είναι το παραπέτασμα του σύμπαντος που καρδιά του είναι η συνείδηση των όντων και η αίσθηση που έχουμε για τη μετά θάνατον ζωή, όπως μας κληροδοτήθηκε από τον Δάντη. Δεν είναι ίσως τυχαίο που και ο Δάντης πέρασε από εδώ και έγραψε τμήματα της Θείας Κωμωδίας.

ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Ο ΡΙΛΚΕ ΚΑΙ Ο ΟΡΦΙΚΟΣ ΜΥΘΟΣ

Δύο αρχαίοι μύθοι γοήτευσαν περισσότερο τους λογοτέχνες του εικοστού αιώνος: εκείνος του Διονύσου κι εκείνος του Ορφέα. Εκ πρώτης απόψεως οι δύο αυτές μυθικές μορφές φαίνονται διαμετρικά ενάντιες.

Ο Διόνυσος συμβολίζει όλες τις εκστατικές εμπειρίες που θραύουν τα δεσμά του Εγώ, ο Ορφέας την δύναμη της ποίησης και της μουσικής. Σε μια βαθύτερη όμως θεώρηση οι φυσιογνωμίες αμφοτέρων συγκλίνουν. Και ο Διόνυσος και ο Ορφέας υπόσχονται την αποκατάσταση της κατακερματισμένης ενότητας, και οι δύο κομίζουν τα δώρα της μυστικής εξόδου.

Στα ‘Σονέτα προς τον Ορφέα’ του Ρίλκε (κορυφαία στιγμή της δημιουργίας του Γερμανού ποιητή και ανανεωτική προσέγγιση του αρχαίου μύθου) ο Θράκας αοιδός προσλαμβάνει διονυσιακά χαρακτηριστικά. Ο διαμελισμός του από τις Μαινάδες κι η συνακόλουθη διάχυσή του στα στοιχεία της φύσης θυμίζει τον αντίστοιχο οδυνηρό διαμελισμό του Ζαγρέα, ο οποίος ταυτόχρονα συνιστά-κατά την ερμηνεία του Νίτσε- τη μεταμόρφωσή του σε γη, νερό και φωτιά.

Και για τον Ρίλκε ο θάνατος είναι μεταμόρφωση και διάλυση στο Παν. Στο δεύτερο Σονέτο η πεθαμένη Ευρυδίκη ‘κοιμάται τον κόσμο’.

Τον εντάφιο ύπνο της απαρτίζουν όλα όσα υπάρχουν στη γη: τα δέντρα, οι λίμνες, τα μακρινά διαστήματα. Η επιστροφή στην μήτρα της γενέτειρας φύσης έχει συντελεστεί. Ο Ορφέας πάλι μεταμορφώνεται στο ρόδο που φυτρώνει πάνω απ’ τον τάφο του. Στο άνθος αυτό συνυπάρχουν οι χθόνιες δυνάμεις κι η άνθιση, η γονιμότητα κι ο μαρασμός.

Ήδη ένα αρχαίο ορφικό απόσπασμα επικαλείται ως σύμβολο της καθολικής ενότητας το ρόδον ‘ΤΟ ΟΡΦΑΪΚΟΝ ΟΜΟΟΥΣΙΟΝ ΕΝ Ω Η ΤΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΠΟΘΗΤΗ ΤΕ ΚΑΙ ΕΝΑΡΜΟΝΙΟΣ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΣΥΜΠΛΟΚΗ’. Μέσα απ’ αυτό το πρίσμα η αντίθεση ανάμεσα στην ζωή και τον θάνατο αίρεται. Η θεώρηση του Σικελιανού λίγα χρόνια αργότερα δεν θα διαφέρει σημαντικά.

Από την άλλη, ωστόσο, μεριά ο Ορφέας εκπροσωπεί την απολλώνια αρχή του ρυθμού και του μέτρου, τη μουσική υπό τις τρεις-σύμφωνα με την αναγεννησιακή σκέψη- μορφές της: δηλαδή τη musica mundana, την musica humana και την musica instrumenta. Η πρώτη αναφέρεται στην περιοδική κίνηση των πλανητών, ‘την μουσική των σφαιρών’, η δεύτερη στην αρμονική συγκρότηση του ανθρώπινου οργανισμού, κι η τρίτη στην ενόργανη μουσική και το άσμα.

Αλλά κι οι τρεις αυτές μορφές συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Έτσι, ο Ρίλκε αποκαλεί την αναπνοή ‘αόρατο ποίημα’, ενώ πάλι διακηρύσσει πως το αληθινό τραγούδι είναι ‘μια άλλη ανάσα’. Και μήπως στις ρυθμικές τέχνες δεν αντικατοπτρίζεται η κοσμική αρμονία;

Η εξωτερική αφορμή της γραφής αυτών των σονέτων ήταν ο χαμός της Wera Ouckama-Knoop, μιας νέας γοητευτικής χορεύτριας. Η Ευρυδίκη λοιπόν αυτών των ποιημάτων είναι μια ορχηστρίδα, μια μυστική αδερφή και σύντροφος του Ορφέα, εκφράζει κι εκείνη την αρχή του ρυθμού και της αρμονίας.

Η μοίρα των δύο εραστών είναι ο πρόωρος θάνατος. Οι δυνάμεις του χάους τους αφανίζουν. Η Ευρυδίκη-Βέρα σβήνει απ’ την αρρώστια, ο Ορφέας κατασπαράζεται απ’ τις Μαινάδες. Ο αρχαίος μύθος, όμως, λέει πως καμιά δεν του σύντριψε το κεφάλι και τη λύρα. Ο αποκεφαλισμένος ποιητής συνεχίζει να τραγουδάει. Οι άναρθρες κραυγές των Μαινάδων δεν μπορούν να κατασιγάσουν το άσμα του.

Ο Ρίλκε διατρανώνει την πίστη του στην παντοδυναμία της τέχνης που υπερνικά ακόμα και τον θάνατο. Η ποίηση μεταμορφώνει εσωτερικά τον άνθρωπο, ‘εγείρει ιερό στην ακοή του’, αλλά και τον κόσμο. Από τους θρήνους της λύρας, όπως γράφει αλλού, γεννιέται ένα ολόκληρο σύμπαν, όπου τα πάντα ξαναδημιουργούνται.