Franz Κafka: Τα Αινίγματα μιας Κατσαρίδας
(Τίτος Χριστοδούλου: διάλεξη για τον Κάφκα, στην Φιλοσοφική Εταιρεία Κύπρου, Πέμπτη 9.3.17)

Κάφκα και Καφκικό

Ο Kafka είναι ο μόνος ίσως συγγραφέας στον 20ο αιώνα το όνομα του οποίου μπήκε σαν έννοια στην γλώσσα. .Γνωρίζουμε, ή έχουμε μια αίσθηση για το τί είναι 'καφκικό', επαρκή τουλάχιστον για να αποτολμούμε εφαρμογή της λέξης, χωρίς να γνωρίζουμε τόσο διεισδυτικά τα έργα του Kafka, ώστε να την συνδέσουμε κριτικά με αυτά. 

Πράγματι, το καφκικό, είναι όρος τόσο ετοίμος στην χρήση μπροστά σε δυσάρεστες καταστάσεις ώστε να διαφεύγουν οι ορίζουσες ειδοποιοί διαφορές κι η χρήση να μην είναι πάντα δόκιμη: όπως εξηγεί ο Frederick R. Karl, συγγραφεύς της πιο πρόσφατης και έγκριτα διερευνημένης κριτικής βιογραφίας του Kafka, 'όταν περιμένεις το λεωφορείο για να μάθεις αίφνης ότι τα λεωφορεία σταμάτησαν να κυκλοφορούν, αυτό δεν είναι καφκικό'.  

Καφκικό είναι, ορίζει ο Karl, όταν μπαίνεις σε ένα κόσμο σουρεαλιστικό,  στον οποίο όλοι οι μηχανισμοί ελέγχου σου, όλα τα σχέδια σου, ο τρόπος με τον οποίο καθορίζεις και διαρθρώνεις την συμπεριφορά σου αρχίζουν να ραγίζουν για να καταρρεύσουν γύρω σου σε κομμάτια, κι εσύ βρίσκεις τον εαυτό σου αντιμέτωπο με μια δύναμη αδιεκρίνιστη, που δεν δίνεται στις εξηγητικές του κόσμου παραστάσεις σου. Εσύ δεν παραδίνεσαι, δεν ξαπλώνεις για να πεθάνεις. Μαζεύεις όλα τα όπλα σου, αγωνίζεσαι με όλους τους μηχανισμούς αντίστασής σου. Αλλά δεν έχεις καμμία ελπίδα. Αυτό είναι το Καφκικό. Kafkaesque, αγγλιστί (καυκαλατίζω, κυπριακά;)

'Το Καφκικό μας ορίζει', συνεχίζει ο Frederick R. Karl. Είναι το αντιπροσωπευτικό επίθετο των καιρών μας. Μας λέει ποιοί είμαστε'. Η βιογραφία του Κafka από τον Frederick R. Karl, '"Franz Kafka: Representative Man" (Ticknor and Fields) and subtitled "Prague, Germans, Jews and the Crisis of Modernism' καταλήγει με ένα επίλογο επικεντρωμένο ολόκληρο στον ορισμό του 'Καφκικού'. 'Μας λέει τί να περιμένουμε, πώς λειτουργεί ο κόσμος.

Αλλά, για να το εννοήσεις, πρέπει να διαβάσεις Kafka. Χρειάζεσαι την 'Μεταμόρφωση' του Kafka, την πιο διάσημη νουβέλα του Kafka, την ιστορία ενός ανθρώπου, του Gregor Samsa, που ξύπνησε ένα πρωί για να διαπιστώσει ότι είχε μεταμορφωθεί σε έντομο. Σε μία κατσαρίδα. Ο Καφκικός όρος είναι 'ζωϋφιο', ίσως με νόημα σκοπιμο παραπέμποντας στο σιχαμερό τίποτα με το οποίο ταύτιζαν τους Εβραίους οι Γερμανοί των στρατοπέδων. Tότε θα καταλάβετε. Το αίσθημα του βιβλίου θα είναι ακόμη πιο παραστατικό αν το διαβάσετε, όπως ο Frederick R. Karl,  στο ημίφως ενός έρημου, στοιχειωμένου δωματίου. Τον κόσμο, άλλωστε, των ζωϋφίων.

 

Kafka ο Έγκλειστος

Η μοναδικότητα του Kafka πηγάζει σε ένα μεγάλο βαθμό από τις υποδηλώσεις της επαλληλίας ή αλληλουχίας της ζωής, της βιωμένης εμπειρίας και του έργου του. Γεννήθηκε σε μια Εβραϊκή οικογένεια στην Πράγα το 1883, κι ήταν γιος ενός ευπόρου αυτοδημιούργητου επιχειρηματία. Παρ' ότι οι γονείς του μιλούσαν τσεχικα στο χωριό της καταγωγής τους, ο πατέρας του έκανε ό,τι ήταν δυνατόν ο Franz να έχει μια πολύ καλή παιδεία και οπωσδήποτε να μιλά και να γράφει πολύ καλά γερμανικά, όπως η προνομιούχος γερμανική μειονότητα στην Πράγα.

Ο πατέρας επέβαλε επιτακτικά ο Franz. Kafka να εκτιμήσει την εβραϊκή πλευρά της οικογενειακής ιστορίας, γεγονός που έφερνε πατέρα και γιο σε σύγκρουση, αφού ο Franz είχε μια διαφορετική ιδέα για τον Εβραϊσμό, όπως καταδεικνύεται στην περίφημη επιστολή του Kafka στον πατέρα του, γραμμένη τον Νοέμβριο του 1919

Από το 1893 ως το 1901, ο Kafka μαθήτευσε στο Γερμανικό Γυμνάσιο, μετά το οποίο σπούδασε δικονομία ή αρχές του Δικαίου (jurisprudence) στο Πανεπιστήμιο  Karl Ferdinand ενώ το 1906 πήρε το διδακτορικό του στο Δίκαιο. Το 1902 ήταν η χρονιά της κρίσιμης συνάντησής του με τον λογοτεχνικό κριτικό Max Brod, που τον εισήγαγε στους λογοτεχνικούς κύλους της Πράγας.

Εργάστηκε από το 1907 σε ιταλική ασφαλιστική εταιρεία, πριν το 1908 προσληφθεί μέχρι την προλωρη αφυπηρέτησή του για λόγους υγιείας - η φθί ση - στο Workers Accident Insurance - Bureau - αφυπηρέτηση που του έδωσε τον χρόνο να γράφει. Το 1913 γνώρισε την Felice Bauer με την οποία συνήψε δυό φορές δεσμό, και με την οποία διετήρησε μεγάλη σε όγκο αλληλογραφία, ενώ αλληλογραφία διετήρησε και με την Τσέχα μεταφράστριά του Milena Jesenka -  κάπου στα ράφια μου έχω τα Γράμματα στην Μιλένα. 

Έργα του είχαν πρωτοδημοσιευτεί από το 1910, το 1914 διάβασε στον Brod κεφάλαια από την Δίκη, ενώ το 1918, ένα χρόνο μετά την προσβολή του από φυματίωση νυμφευθηκε την Julie Wobryzek. Τον χειμώνα του 1920-1, ενώ βρισκόταν έγκλειστος σε σανατόριο ζήτησε από τον Brod να κάψει ολα τα χειρόγραφά του, αίτημα που επισημοποίησε σε γραπτή βεβαίωση. Το εννοούσε; Η Φιλολογική και φιλοσοφική κριτική θέλει να το αμφιβάλλει.

Όπως το έργο του  Kafka είναι σκεπασμένο την αχλύ του μυστηρίου, το ίδιο και το αίτημά του για καταστροφή του έργου του. Γιατί ο Kafka, που ακόμη διόρθωνε κείνενά του στο νεκροκρέββατό του να κάμει τέτοιο αίτημα; Καθώς ο Max Brod αρνήθηκε να εκτελέσει το αίτημα αυτό, κι αντίθετα εργά στηκε με αφοσίωση να το εκδόσει σε πεντάτομη έκδοση,  ο Kafka πέρασε στην αθανασία. 

 Εζησε τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του στο Βερολίνο, έχοντας συνάψει δεσμό και συγκατοικώντας με την ΠολωνοΕβραία φοιτήτρια Dora Dymant, και πέθανε από φυματίωση το 1924. Κέρδισε, τελικά την αναγνώριση που αγωνιωδώς ζητούσε, αλλά τραγικά δεν έζησε να την δει.

 

Ο Καφκικός κόσμος

Ένας κόσμος αινιγματικός, σκελετικός, σκοτεινός χωρίς κάποια συγκεκριμένη απειλή, κακός χωρίς κάποιο γεγονός ή πράξη κακίας, ο κόσμος που δημιουργεί η πένα του Franz Kafka ακούμπησε ένα νεύρο για την ζωή όπως βιώνεται από τους αποξενωμένους, αλλοτριωμένους ανθρώπους της νεωτερικής, βιομηχανικής εποχής.

Ο μηδενισμός μιας κοινωνίας χωρίς Θεό, η υπερ-λογοκρατία της γραφειοκρατικής κυριαρχίας που στραγγαλίζει τους αθώους στα δίκτυα της, το τέλος κάθε ιδεαλισμού, η απουσία καν της αιτιότητας και των πρώτων αρχών της: ο κόσμος του  Kafka είναι ένας κόσμος δομών χωρίς περιεχόμενο, σαν τις βλοσυρές Πλατείες του ντε Κίρικο, απουσίες που απειλούν, σιωπές που τρομάζουν, αναβολές που αναστατώνουν, στασιμότητες που αποσαθρώνουν, ωμές πραγματικότητες που προκαλούν κάθε λογική κι αιτία.

Το έργο του Kafka σκιαγραφεί μια αλληγορία κοινωνίας χωρίς σκοπό, χωρίς κάποια τελικότητα που όμως μια δυσοίωνη σκιά την δειχνει να προώρισται να τελειώσει, με την υλική ένοια. Υπαινίσσεται παρά περιγράφει τους κινδύνους από ψυχολογικές και κοινωνικές σχέσεις που έχουν αποψιλωθεί σε τίποτα άλλο από το επίπεδο μονάχα των μέσων, του εργαλειακού και διαδικαστικού λόγου, αν λόγου καν. 

Αν οι αναγνώστες αναζητούν ένα μήνυμα για τον κόσμο της νεωτερικότητας, είναι δυνατόν να το βρουν, γιατί η πιο θεμελιώδης στρατηγική στην γραφή του Kafka είναι να υπαινίσσεται την παρουσία ενός τέτοιου μηνύματος. Κι η επιτυχία του στην δημιουργία ενός τέτοιου κόσμου εδράζεται καίρια στο γεγονός ότι δεν τον περιγράφει ποτέ, αλλά μόνο υπ-αινίσσεται και υποβάλλει. Η υποβολή και ο υπαινιγμός - η επιτέλεση μέσα από το αίνιγμα και την υποδήλωση παρά με την δήλωση και την περιγραφή δίνει στα πράγματα μια καλειδοσκοπική διάσταση.

Το παράδοξο ύφος της γραφής του Kafka οφείλει μεγάλως σε αυτό τον μινιμαλιστικό τρόπο υποβολής, ανοίγει στον αναγνώστη την δυνατότητα της προσωπικής ανάγνωσης. Με άλλα λόγια, η απουσία του συγκεκριμένου και του καθορισμένου στο έργο του Kafka δημιουργεί το 'καφκικό' ύφος, την σκοτεινότητα και το μυστήριο μέσα στο οποίο καθένας βρίσκει την θέση του, όσο άβολη και ανησυχητική.

 

Η Δίκη (Der Prozess). 

Ο ρόλος του αινίγματος και της σκοτεινότητας δεν αποδίδεται ως αναμφισβήτητο αποτέλεσμα σκόπιμης τεχνικής στο γράψιμο του Kafka. Εμπλέκεται κι αναδύεται από τα ίδια τα θέματα των των έργων του. Πουθενά δεν είναι αυτό πιο έκδηλο από την Δίκη (Der Prozess). 

Η 'Δίκη', η πιο γνωστή νουβέλα του Kafka, με τις παγίδες και τα δίκτυα που μπλέκουν τον ήρωά της βασισμένα σε παραπληροφόρηση, έχει πάρει τις μυθικές διαστάσεις ενός κόσμου χαμένου στον παραλογισμό. Η ιστορία αφορά τον Joseph K., που αν και σε επίμονη αναζήτηση της αλήθειας, εκτελείται για ένα έγκλημα που δεν κατονομάζεται. Ο χρόνος και ο χώρος αναδιατάσσονται έτσι ώστε να λειτουργούν είτε υπέρ είτε εναντίον του πρωταγωνιστή, κι ο τρόμος του κόσμου αυτού είναι ότι ο ήρωας ποτέ δεν γνωρίζει τί συμβαίνει, ή πότε.

Ο νόμος, που υποτίθεται φωτίζει και διαλευκαίνει την υπόθεση,  την ίδια ώρα την θολώνει και αποκρύβει. Φαίνεται να κρύβει ένα σκοτεινό σημείο, ένα 'blind spot' ακριβώς στον πυρήνα του. Διότι αδυνατεί να ξεκαθαρίσει οριστικά ποιός είναι σε ποιά πλευρά του νόμου, ποιός εντός και ποιός εκτός νόμου. Την ίδια ώρα ο Νόμος αρνείται να δεχθεί τα όριά του, προσποιείται την παντοδυναμία. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, υπάρχουν πάντα περιοχές εκτός της δικαιοδοσίας του Νόμου, όπως αυτές της απόλαυσης, του τρόμου ή του θανάτου: τα θέματα, δηλαδή, με τα οποία καταπιάνεται το έργο του Kafka.

 

Ο Πύργος (Das Schloss)

Σε μια πρώτη εντύπωση, Ο Πύργος, γραμμένος το 1826' είναι ένα έργο που αφορά την Γραφειοκρατία, με προθέσεις, αναπόφευκτα ίσως, σατιρικές. Πρόκειται για την πρόθεση και μάταιη προσπάθεια του Χωροθέτη Κ. που φτάνει σε ένα χιονι σνένο χωρηό, να γίνει δεκτός και να μπει - άγνωστο για ποιό σκοπό - σε ένα Πύργο, να του δοθεί πρόσβαση ή ακρόαση από τις μυστηριώδεις αρχές που διοικούν τον Πύργο.

Ο Kafka πέθανε πριν τελειώσει την ιστορία αλλά άφησε να εννοηθεί ότι η ιστορία τελειώνει με τον Κ. να πεθαίνει στο χωριό πριν γίνει δεκτός στον Πύργο, που τον ειδοποιεί με επίσημο σημειλωμα στο μεκροκρέββατό του ότι "το νομικό του αίτημα να ζήσει στο χωριό δεν είναι έγκυρο, ακόμη, αλλά λαμβάνοντας κάποια επιβοηθητικά στοιχεία υπόψιν του επιτρέπεται να ζήσει και να εργαστεί στο χωριό".

Σκοτεινό και σουρεαλιστικό το έργο, ερμηνεύεται συνήθως να αφορά την αλλοτρίωση, την παγερά αδιάφορη γραφειοκρατία - το χιόνι κάτι υποδηλοί, την απόγνωση να προσπαθείς να διεκπεραιώσεις μια συνεργασία με μη διαφανή, αυθαίρετα συστήματα ελέγχου, όπως και την ματαιότητα της επιδίωξης ανέφικτων στόχων. 

 Ο Πύργος είναι το πιο όμορφο, και, ίσως το πιο συναισθηματικό έργο του Kafka. Η Δίκη κι η Μεταμόρφωση έχουν το δικό τους βάθος, την δική τους περίπλοκη θλίψη κι απόγνωση, αλλά δεν τρυπούν την καρδιά με την ίδια οξύτητα όπως το τελευταίο, ανεξιχνίαστο αυτό έργο του Kafka. Η ιστορία του ανώνυμου Κ, σταλμένου από κάποιον άγνωστο, για κάποιο άγνωστο σκοπό, να γίνει δεκτός στον Πύργο, μια άγγνωστη ο ίδιος κι αδιευκρίνιστη ποσότητα. Τί επιχειρεί να επιτύχει ο Κ.  δεν θα το μάθουμε ποτέ.

Ένα αντιμυθιστόρημα μάλλον, αφού αντί να εξελιλσσεται σε κάποια ουσιαστική εκπλήρωση ή λύση, ο Kafka οδηγεί τον αναγνώστη σε μια ακολουθία διαδοχικών απογοητεύσεων, με τον Κ. να προσπαθεί συνέχεια να προοδεύσει στον άγνωστο σκοπό του, αλλά να μην προχωρεί ποτέ πιο πέρα από τον χιονισμένο περίγυρο του Πύργου. Η περιγραφή των περιχώρων του Κάστρου είναι υποβλητική αποξένωσης, άγχους και μυστηρίου, φορτώνοντας την φυσική περιγραφή με αλληγορία.

 Ο Πύργος είναι ντυμένος με ομίχλη, ώστε καμμιά ακτίδα φωτός να μην αποκαλύπτει την παρουσία του. Η περιοχή είναι αφιλόξενη, πολική, σκεπασμένη με αδιάβατο χιόνι, υποβάλλοντας την αγωνία της φυσικής προσπάθειας του επισκέπτη.

Kafka: ζωή και συγγραφή

Αυτό συνιστά τον 'καφκικό' χαρακτήρα του κόσμου του Κάφκα: η μάταιη προσπάθεια να εξιχνιαστεί το ανεξιχνίαστο, να ανακτηθεί το ανέγγιχτο. Αυτό που ορίζει καταλυτικά την ύπαρξή μας είναι σαν να μην υπάρχει, πιο Απόλυτο κι απειλητικό γι' αυτό: μπορεί να δοθεί πιο παραστατικός ορισμός του Θεού, πάντως του Θεού των Εβραίων; Η Εβραϊκή θρησκεία είναι μια σκοτεινή υπόθεση, είχε αφορίσει η Εβραία διανοούμενη Σούζαν Ζόνταγκ. Θα επανέλθουμε σε αυτό: ίσως τελικά το έργο του Kafka να αφορά την Θρησκεία, τον Θεό Πατέρα και την Απειλητική του Σκιά πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση.

Τα έργα του είναι γραμμένα σε συνθήκες ή σαν έκφραση μιας Θυσίας, η συγγραφή εκπροσωπεί μια ουσιαστική σχέση ανάνεσα στην ζωή και το γράψιμο. Τα αινίγματα των έργων του είναι ουσιαστικής σημασίας σε αυτά, όπως και το κόστος τους σε προσπάθεια, ακόμη και σωματική προσπάθεια: έγραψε την Ετυμηγορία μέσα σε ένα βράδυ, 22-3 Σεπτεμβρίου, 1912, χωρίς να σηκωθεί από την καρέκλα. Στα σημειωματάρια του αναγράφει πόσο κουραστική ήταν σωματική δοκιμασία: 'τα πόδια μου είχαν μουδιάσει μέχρι αναισθησίας κάτω από το τραπέζι... είδα το ρολόι, ήτα δύο η ώρα.. η χαρά κι η ένταση... οι πόνοι γύρω από την καρδιά"... Ο Kafka εξαντλεί τον εαυτό του στο γράψιμο.

Αν υπάρχει πολιτικό μήνυμα στο έργο του Kafka, αυτό δεν είναι η στρατευμένη γραφή του Σαρτρ. Είναι περισσότερο η πράξη κι η αξιοδότηση της συγγραφής. Αν και μπορούν να βρεθούν ή αναζητηθούν αλληγορίες με πολιτικό νόημα στο έργο του Kafka, η πολιτική σημασία είναι έμμεση. Οι Deleuze και Quatari υποδεικνύουν ότι η γραφή του Kafka είναι πολιτική με την έννοια ότι συνιστά μια ελάσσονα γραφή, ένα μικρότερο ιδίωμα σε ένα ευρύτερο γλωσσικό μόρφωμα.

Σαν ΤσεχοΓερμανός διαμορφώνει την δική του έκφραση στην κυρίαρχη γλώσσα, παίζοντας με την τονικότητα της γερμανικής, αρνούμενος τις μεταφορές, εκτοπίζοντας από τον οικείο της τρόπο την μεγάλη γλώσσα και, με τις μικρές αναφορές στα μικρά πράγματα γύρω του, προτείνοντας σιωπηλά κι αινικτικά μια άλλη γραφή.

Γραφή ξηρή, συνοπτική, ήρεμη στην έκφραση, αποστασιοποιημένη στις περιγραφές, δηλώσεις περισσότερο από λογοτεχνικές εκφράσεις, μια ηρεμία χωρίς το όμοιο της και αχαρακτήριστη, σε ένα νευρικό αιώνα.  Περιεγράφη ως σατιρικός της γραφειοκρατίας, Καββαλιστής - μελέτησε την Καββάλα - προφήτης, Χριστιανός αλληγοριστής, Εβραίος αλληγοριστής, αρρωστημένος πεσσιμιστής, κρυφός οπτιμιστής, συμβολιστής, αθεϊστής, θύμα του Οιδιποδίου συμπλέγματος, σουρεαλιστής, παραλογιστής absurdist, και πολλά άλλα: αινικτική γραφή: καλειδοσκοπικές αναγνώσεις.

Είναι κάποια από αυτά, όχι όλα, κι οπωσδήποτε όχι όλα μαζί. Κανένα από τα έργα του δεν τελείωσε, κανένα δεν αναθεωρήθηκε, ο Μπόρχες των Λαβυρίνθων εορτάζει την αινικτική αυτή χροιά του ατελεύτητου ως νεύμα προς το άπειρο. Ο Πύργος (1922) δεν τελειώνει. Στην ζωή του εξέδοσε μόλις επτά μικρά τομίδια, ήταν γνωστός σε λίγους, αλλά ανάμεσά τους ο Rilke κι ο Musil. Το αίτημα του για ξατα στροφή του έργου του ξεπεράστηκε με μια εκδοτική δουλειά μεταθανάτια, στην οποία δεν έλαβε μέρος ούτε συγκατατέθηκε.  

 

Στον Kafka ξεχωρίζει το ταλέντο του να επινοεί αφόρητες καταστάσεις. Σαν ενδεικτικό παράδειγμα, στο προλόγισμα των Μεταμορφώσεων, ο Μπόρχες παραθέτει μερικές γραμμές από τους Στοχασμούς για την Αμαρτία, τη Βάσανο, την Ελπίδα και την Οδό της Αλήθειας' (Reflections on Sin, Suffering. Hope and the True Way'), που χαράζονται για πάντα στο μυαλό: 'Το ζώο αρπάζει το μαστίγιο από τον κύριό του και μαστιγώνει τον εαυτό του σε μια προσπάθεια να γίνει αυτός ο κύριος, χωρίς να γνωρίζει ότι αυτό είναι απλά ένα παιχνίδι που γεννιέται από ένα νέο κόμπο στην τριχιά του μαστιγίου του κυρίου του". Ή, αυτό: "Η λεοπάρδαλη μπαίνει μέσα στον Ναό και πίνει από τα τελετουργικά Δισκοπότηρα, κι αυτό συμβαίνει πάλι και πάλι, ώσπου αντιμετωπίζεται σαν μέρος πια της τελετουργίας".

Μια παράδοξη, σουρρεαλιστική κατάσταση εμπλέκει το ζώο, σε μια αέναη, άχρονη πια, χωρίς εκπλήρωση κάποιου σκοπού επανάληψη, που ίσως να νοηματοδοτείται σαν σενάριο ή γραφή μιας σκοτεινής δύναμης, άγνωστο ποιάς, άγνωστο ποιό, άγνωστο καν...

Οι εφιάλτες του Kafka

Ένας χαρακτήρας, παρατηρεί ο Μπόρχες, εμφανίζεται σε όλο το έργο του Kafka: o Homo Domesticus, ο άπελπις και μάταιος ζητητής της 'οικείωσης': τόσο Εβραίος όσο και Γερμανός, τόσο πρόθυμος να διατηρήσει την θέση του, όσο ταπεινή και σε οποιαδήποτε τάξη: στο σύμπαν, το υπουργείο, το φρενοκομείο, την φυλακή. Στον Kafka προέχει όχι η εξέλιξη της ιστορίας ή το πορτραίτο του χαρακτήρα, αλλά οι συνθήκες της πλοκής και η ατμόσφαιρα.

Είναι αυτό που καθιστά τις ιστορίες του Kafka ανώτερες από τα μυθιστορήματά του. Και στα τελευταία, πάντως, ξεχωρίζουν οι πρώτες γραμμές, η περιγραφή των συνθηκών που επινοούνται για τον παγιδευμένο σε αυτές ήρωα: "Ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε από τα ανήσυχα όνειρά του εκείνο το πρωί για να βρει τον εαυτό του μεταμορφωμένο σε ένα έντομο". 

O Kafka γνώριζε ότι μπορούσε να ονειρευτεί μόνο εφιάλτες, όπως και γνώριζε την πραγματικότητα ως μια συνεχή ακολουθία από μελαγχολικούς εφιάλτες.  Την ίδια ώρα εκτίμησε την λογοτεχνική ή δραματική δυναμική των συνεχών αναβολών και καθυστερήσεων, στοιχείο που επιμένει στα έργα του. Πρόκειται για θεματικές, η μελαγχολία κι οι καθυστερήσεις, που τον έφθειραν στο τέλος. Ίσως να προτιμούσε να γράψει πιο εύθυμες σελίδες, η ανελέητη τιμιότητά του σαν δοσμένος συγγραφέας δεν του το επέτρεπε.

Στην σκοτεινή καφκική ατμόσφαιρα, το θίξαμε ήδη, βαραίνει μια ενοχή. Συναντώνται εδώ ο εβραϊσμός του, όπως κι ο πατέρας του: γνωρίζουμε ότι ο Kafka ποτέ δεν έπαψε να νιώθει μια μυστηριώδη ενοχή στην παρουσία του πατέρα του. Πρόκειται για την ίδια ενοχή του Ισραήλ στην παρουσία του Θεού, των μεταπτωτικών πρωτοπλάστων στην φωνή του Κυρίου. Ο Ιουδαϊσμός του Kafka, που τον ξεχώριζε από την υπόλοιπη ανθρωπότητα - αυτή η ιστορική αποκλειστικότητα του Ισραήλ - ήταν ένα βασανιστήριο για τον Kafka.

Χρωματίζει και την νουβέλα του, 'America', το έθνος νέα Ιερουσαλήμ με την δική της ταυτότητα του ξεχωριστού από την υπόλοιπη ανθρωπότητα, αν και η κυρίαρχη βάσανος εδώ είναι το μοτίβο της αιώνιας ζήτησης, της συνεχώς αναβαλλόμενης άφιξης. Τον Kafka βάραινε, επίσης το αίσθημα του επικείμενου θανάτου, επαπειλούμενου από την φθίσι του, που επίσης επιδρούσε πάνω του δίνοντάς του μια πυρετώδη ένταση, οξύνοντας τις δημιουργικές του ικανότητες και τα αισθητήρια του.

Λογοτεχνική και πολιτισμική επιρροή

Αντίθετα από πολλούς διάσημους συγγραφείς, ο Kafka δεν παρατίθεται συχνά από άλλους. Περισσότερο σχολιάζεται για την οπτική του και το ύφος του. Έχει υποδεχθεί ότι περισσότερο έχει επηρεάσει τον Μπόρχες (που προλόγισε αγγλική μετάφραση της Μεταμόρφωσης), τον Αλμπερ Καμύ, τον Ευγένιο Ιονέσκο, τον J.M. Goetzee, τον Jean Paul Sartre και τον Jose Saramango. Ο J.D.Salinger αναφέρεται ότι τον διάβαζε συχνά. Το 1999 μια κριτική επιτροπή από 99 συγγραφείς, διανοούμενους και λογοτεχνικούς κριτικούς ανέδειξαν το 

Der Proces και το Das Schloss ως το δεύτερο και το έννατο αντίστοιχα καλύτερα λογοτεχνικά έργα του 20ου αιώνα στην γερμανική γλώσα. Ο Brod τόνισε ότι ο 20ος αιώνας θα είναι μια μέρα γνωστός ως ο αιώνας του Kafka. Παρατηρήθηκε ωστόσο ότι χαρακτηριστικό όσο είναι το αινιγματικό ύφος του Kafka δεν μπόρεσε ή δεν δοκίμασε κανείς να το μιμηθεί. Τέλος, κι ενδεικτικά, ο Harry Steinhauer, καθηγητής της Γερμανικής και Εβραϊκής λογοτεχνίας υπογραμμίζει ότι ο  Kafka έχει εντυπωσιάσει την λογοτεχνική κοινότητα των γραμμάτων όσο κανείς άλλος στον 20ο αιώνα. 

Ιδιαίτερα στέκει ως μοναδικό του χαρακτηριστικό στοιχείο το σκληρό, ανελαστικό και στείρο γραφειοκρατικό σύμπαν. Η γραφή του Kafka είναι αποστασιοποιημένη και ψυχρή, γεμάτη νομικούς κι επιστημονικούς όρους. Ωστόσο, το σκοτεινό και βλοσυρό του σύμπαν διαστίζεται από ένα βαθύ χιούμορ, που σκιαγραφεί τον παραλογισμό στις ρίζες του υποτιθέμενου λογικού μας κόσμου.

Οι χαρακτήρες του είναι συγχυσμένοι, παγιδευμένοι, βαρυνόμενοι από ενοχή, απογοητευμένοι και χωρίς να κατανοούν τον σουρεαλιστικό τους κόσμο. Αξιοσημείωτη μετίδα της μετα-Καφκικής λογοτεχνίας, ειδικά στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας ακολουθούν τις ιδέες του Καφκικού σύμπαντος, για παράδειγμα ο George Orwell κι ο Ray Bradbury.

Das Urteil", (Η Ετυμηγορία)

καρτερία. Θέμα που διανοίγεται σε ερμηνείες της παρουσίας της προσωπικής ιστορίας του Kafka στο έργο του, αλλά και στην σκιά της εβραϊκής ταυτότητάς του, της χωρίς ενοχή ενοχής (guiltless guilt) που βαραίνει τους Εβραίους στην Ευρώπη. Άλλα κυρίαρχα στοιχεία και αρχέτυπα περιλαμβάνουν την αλλοτρίωση, την φυσική και ψυχολογική σκληρότητα, χαρακτήρες σε μια ανελέητη αναζήτηση και μυστικιστική μεταμόρφωση. 

Σε ποιά σχολή μπορεί να καταταγεί, ή έστω να κριθεί ότι απηχεί η γραφή στην Καφκική πρόζα; Γραφή πρωτότυπη και σιβυλλική, αινικτική, διανοίγεται σε πολλές αναγνώσεις κι ερμηνείες, κι έχει συνδεθεί με πολλές λογοτεχνικές σχολές. Οι Μαρξιστές, πχ, έχουν διαφωνήσει στην ερμηνεία του Kafka, άλλοι κατηγορώντας τον ότι παραποιεί την πραγματικότητα κι άλλοι ότι αντιπροσωπεύει μια αμείλικτη κριτική στον καπιταλισμό.

Η απελπισία και το παράλογο που διατρέχει το έργο του παραπέμπει στον υπαρξισμό, ενώ μερικά έργα του έχουν ερμηνευτεί ότι είναι επηρεασμένα από το κίνημα του εξπρεσιονισμού. Κυρίως, όμως, και στην μεγαλύτερη έκτασή του, το έργο του συνδέεται με τον πειραματικό μοντερνισμό. Εξαίρεται ως κυρίαρχο θέμα στο έργο του η σύγκρουση του ατόμου, της ανθρώπινης έκφρασης, με την γραφειοκρατία, ενώ ο  William Burroughs υποδεικνύει ως επιμένοντα θέματα την αγωνιστική σύγκρουση, την μοναξιά και την ανάγκη κι αναζήτηση της ανθρώπινης σχέσης. Ο Thomas Mann βλέπει, απ' την μεριά του το έργο του Kafka ως αλληγορικό, ως έκφραση μιας ζήτησης, μεταφυσικού χαρακτήρα, για τον Θεό.  

Στην δική τους  εμβληματική πια κριτική για τον Kafka, οι Gilles Deleuze και Felix Guattari κρίνουν ότι οι θεματικές της αλλοτρίωσης και της καταδίωξης, παρ' ότι παρούσες στο Καφκικό έργο, έχουν υπερτονιστεί στις ερμηνείες του Kafka. Μεταμοντέρνοι οι ίδιοι, βρίσκουν, με μια μετανεωτερική οπτική, στο έργο του Kafka  μια συνειδητή πρόθεση ανατρεπτικής και παιγνιώδους υπονόμευσης. Ο Kafka, διακρίνουν είναι πιο εύθυμος από ό,τι του αναγνωρίζεται, κι η εμμονή με την ματαιότητα των αγώνων των ηρώων του υποκρύπτει ένα παιγνιώδες χιούμορ που ίσως δεν γίνεται άμεσα αντιληπτό.

Οι ήρωές του δείχνονται να επινοούν τις συνθήκες, τις αδιέξοδες καταστάσεις των προβλημάτων τους. Πρόκειται, βέβαια, για κακούς, μοχθηρούς και παράλογους κόσμους, αλλά όταν διάβαζε τα κείμενά του σε φίλους του ο Kafka συγκεντρωνόταν στην χιουμοριστική πρόζα.

Ο Μίλαν Κούντερα υπέδειξε ότι το σουρεαλιστικό χιούμορ του Kafka παίζει μια αναστροφή της παρουσίασης των ηρώων από τον Ντοστογιέφσκι, που τιμωρούνται για εγκλήματα που διέπραξαν, ενώ στον Kafka τιμωρούνται ενώ δεν έχει διαπραχθεί κανένα έγκλημα. Καιριο σημείο του καφκικού παραλόγου εδώ, μάλιστα είναι η αφαίρεση της αιτιότητας, κάθε δυνατότητας έτσι λογικής αντιμετώπισης του κόσμου.

Για τον Κούντερα, διαφαίνονται εδώ οι πηγές της έμπνευσης του Καφκα, που είναι χαρακτηριστικές καταστάσεις του αυστηρού πατριαρχικού οικογενειακού περιβάλλοντος και της απειλητικής σκιας του ολοκληρωτικού καθεστώτος όπου ζούσε. 

Ο εβραϊκός νόμος ή η Ντυρκχεμιανή 'anomie';

Άλλες διαπιστώσεις για τις επιρροές στο έργο του Kafka δείχνουν στην κατεύθυνση του νομικού του περιβάλλοντος και του ρόλου του νόμου στις ιστορίες του. Οι πιο πολλές ερμηνείες διακριβώνουν πλευρές του νόμου και της νομιμότητας ως σημαντικές στο έργο του, με το νομικό σύστημα να δείχνεται ως καταπιεστικό, σκοτεινό κι απειλητικό. Ο νόμος στα έργα του Kafka δεν αντιπροσωπεύει ένα συγκεκριμένο νομικό ή πολιτικό θεσμό, αλλά ερμηνεύεται συχνότερα να αντιπροσωπεύει ένα σύνολο από ανώνυμες, ακατανόητες και δυσεξιχνίαστες δυνάμεις.

Αυτές είναι απρόσιτες και κρυμμένες από το άτομο, αλλά επηρεάζουν καταλυτικά τις ζωές των ανθρώπων, κατά κανόνα αθώα θύματα συστημάτων έξω από τον έλεγχο, καν την κατανόησή τους. Κριτικοί που επιμένουν στην ερμηνεία του καφκικού έργου με αναφορά στο παράλογο αντλούν επιχειρήματα κι από παραδείγματα, παρμένα από τα ημερολόγια ή τις επιστολές του στα οποία ο Kafka περιγράφει τον εαυτό του σε σύγκρουση με ένα παράλογο σύμπαν.

Ο εκτοπιζόμενος (περιπλανώμενος) Ιουδαίος

Σύμφωνα με την Γαλλίδα κριτικό Marthe Robert, o Kafka κάνει χρήση της ανωνυμίας σημαντικών ηρώων του για να αναδείξει την υπερβατική τους ποιότητα.  Με άλλα λόγια, απελευθερώνονται έτσι από το περιβάλλον από όπου προέρχονται για να ριζώσουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Ο χαρακτήρας, έτσι, είναι ένας εξόριστος, όπως οι Εβραίοι  αν και ο Kafka δεν το λέει πουθενά αυτό - ικανός έτσι, ως εξόριστος - να διαβεί πολλά όρια, κάθε είδους: ηθικά, νομικά, πολιτισμικά, ψυχολογικά. Ο χαρακτήρας είναι το ανώνυμο, χωρίς ρίζες άτομο σε αναζήτηση μιας κοινότητας- όπως ακριβώς τα εκτοπισμένα άτομα στην  Ευρώπη του 20ου αιώνα, τόπου των εκτοπισμών. Η ίδια η ζωή του Κafka, που ήταν μισός Εβραίος, μισός Γερμανός, ενσαρκώνει επίσης αυτόν τον εκτοπισμό και την 'ανεδαφικότητα..

Η απουσία καθορισμένων ορίων, ως καίριο χαρακτηριστικό των ιστοριών του Kafka μπορεί να ιδωθεί κι από μια άλλη οπτική γωνία. Αυτή την φορά, η κατάρρευση των ορίων αναδεικνύει την απουσία υπέρβασης. 

Η ζωή του Kafka ανέδειξε με ένα καινοφανή τρόπο την σχέση της συγγραφής με την ζωή. Έδειξε, συνοπτικά, στην γραφή του μια συνταρακτική συγκέντρωση προσοχής δυνάμεων, υπέδειξε τί παίζεται στην δημιουργία και την σύσταση ενός λογοτεχνικού έργου. Με την χρήση του υπαινιγμού και του αινίγματος απελευθέρωσε την συγγραφή από κάθε ψυχολογικό ή κοινωνιολογικό καθορισμό, που να εξηγούν το έργο συνδέοντάς το με υλικές συνθήκες της δημιουργίας του: απελευθερωμένη η λογοτεχνική δημιουργία δεν είναι αποτέλεσμα των συνθηκών δημιουργίας της, αλλά δημιουργός αυτών των συνθηκών.