Τόμας Μαν: Επιθυμία και Θάνατος στην Βενετία

'Η Τέχνη είναι Αλήθεια', αφορίζει ο Τόμας Μαν: η αλήθεια για τον καλλιτέχνη. Αλλά ποιά είναι η αλήθεια για τον καλλιτέχνη Τόμας Μαν; Οπωσδήποτε, είναι μια αλήθεια που δεν δίνεται στην επιλογή του, δεν συνιστά υπαρξιακή του δυνατότητα, αλλά εκδιπλώνεται σαν εξαναγκασμός και μοίρα του. Σαν ρωγμή στον τοίχο που αδήριτη προμηνύει την κατάρρευση που αντιπροσωπεύει.

Προβληματικό ον ο καλλιτέχνης, για τον Τόμας Μαν, ζει την ένταση των δυό αντίρροπών του τάσεων, την σύγκρουση ανάμεσα στην Μορφή και την Ελευθερία. Πιο εμβληματικά, για τον Τεύτονα 'burgher' του Χανσεατικού LubeckΤόμας Μαν, ανάμεσα στην Πειθαρχία και την Ελευθεριότητα.

Στο έργο του Doctor Faustus είδε στον κεντρικό ήρωα τον εαυτό του σαν τον 'ήρωα των καιρών μας', μια επιβλητική στην ενότητα, αυθεπιβολή,  λάμψη κι ευημερία της φυσιογνωμία αντιπροσωπευτική της ανθούσας οικονομικής και δημιουργικής δραστηριότητας της Γερμανικής κουλτούρας στην οποία συνέβαλλαν οι συμπολίτες του. Μια επιβλητική, πράγματι δομή. Ένα λαμπρό οικοδόμημα. Που ωστόσο, στα τέλη του 19ου αιώνα, στις σκοτεινές ανταύγειες του fin de siecle, δείχνει να τρέμει. Οι ιστορίες του Τόμας Μαν μιλούν για τις ρωγμές στους τοίχους. Καθώς προχωρεί ο αιώνας, καθώς ωριμάζει μαζί του ο ίδιος, τα έργα του ηχούν αποτρόπαιες προειδοποιήσεις. Γύρω του η πειθαρχία, η συμπαγής δομή, βογγά και διαρρηγνύεται, διασπάται. Καταρρέει.

Ήρως των καιρών του, αντιπροσωπευτικός των κινήσεων της ιστορίας, ο Τόμας Μαν έχει μια καθαρή όσο και δυσάρεστη γενική εικόνα για την τέχνη και τους καλλιτέχνες. Κι ο κίνδυνος για την τάξη, την μορφή και την πειθαρχία είναι ορατός στον τόπο εκείνο που πιο άμεσα και προνομιακά μπορεί να παρακολουθήσει ο ίδιος.

 

Τον βλέπει στον εαυτό του. Σαν τον δυτικό άνεμο που ο Shelley αναγνωρίζει σαν 'καταστροφέα και συντηρητή' ταυτόχρονα, εκσπούν στον καλλιτέχνη οι αντίρροπές του τάσεις. Αναγνωρίζουμε, άλλωστε, στον καλλιτέχνη μια καταλυτικά, καταστροφικά ακραία μορφή της σύγκρουσης που μαρτυρείται και μέσα μας. Η διαπάλη ανάμεσα σε πειθαρχία και ελευθερία. Σε ποιό βαθμό μπορούμε να δεχθούμε την αυστηρότητα και το κύρος της επιβεβλημένης μορφής κι ωστόσο να διατηρούμε μια σπίθα ανεξάρτητης, δημιουργικής ζωής; Κι από την άλλη, σε ποιά έκταση μπορούμε να κάνουμε ό,τι εμείς θέλουμε, χωρίς να καταρρεύσει το οικοδόμημα; Υπάρχει, άραγε, ένα δημιουργικό κέντρο σε μας, όπου πειθαρχία κι ελευθερία συναντώνται και συμφύρονται, σε μια θετική, αγαστή συμβίωση και συνέργεια;

Η αλήθεια του έργου τέχνης πιστώνεται σαν τέτοια εκεί που οι περιπέτειες της ατομικής ζωής εκδιπλώνουν κι αντανακλούν την γενική κίνηση του ανθρώπινου πνεύματος. Όπου το καθολικό εκφράζεται μέσα από το συγκεκριμένο, κι η ιστορία αντλεί από την μυθιστορία την οικουμενική, φιλοσοφική της ποίησης αλήθεια. Στο Θάνατος στην Βενετία, ο ήρως Gustav von Aschenbach εμπλέκεται σε ένα προσωπικό, ατομικό, αυτο-καταλυτικό αγώνα ανάμεσα στην πειθαρχία και την ελευθερία, εξελισσόμενη σε ελευθεριότητα, μια κρυμμένη αλήθεια του που 'απελευθερώνει' ανεξέλεγκτες τις δυνάμεις της καταστροφής του.

Ο Μανν ως Aschenbach

Κορυφαία στιγμή στο Θάνατος στην Βενετία του Τόμας Μαν είναι όταν ο 53ετής πρωταγωνιστής Gustave von Aschenbach παραδίνεται αφύλακτα στην αποδοχή, στην αποκαλυπτική αλήθεια, της ερωτικής του επιθυμίας για τον νεαρό, δεκατετράχρονο Tadzio. 'Παράδοση' όχι με την έννοια της σωματικής συνεύρεσης με τον κομιστή της επιθυμίας νεαρό, αλλά με την υπαρξιακή, τραγική έννοια της 'αναγνώρισης': μια αφύπνιση στην λανθάνουσα πραγματικότητα κι αλήθεια του μέχρι τούδε θωρακισμένου στην έλλογη αυτοπειθαρχία του συγγραφέα, μια σαρωτική έκρηξη αυτοσυνειδησίας που ταυτόχρονα παρασέρνει στην καταλυτική δίνη της την Απολλώνια υπερδομή της αυτοκυριαρχίας του, τον καταστρέφει την ίδια ώρα που τον ζωντανεύει στην αλήθεια του σιγασμένου είναι του.

Βρίσκουμε, εδώ, μια αξεπέραστη στην λογοτεχνία έκφραση του 'υψηλού εκφυλισμού', πώς τον ωνόμασε στο ομώνυμο βιβλίο του 'Degeneration', το 1892, ο Max Nordau: το στενό αγκάλιασμα της επιθυμίας με τον θάνατο, γεφυρωμένων σε μια αδήριτη, αλλά σαγηνευτική επιπλοκή με την δημιουργική ιδιοφυΐα και την αρρώστεια. Την ίδια σαγήνη της επιθυμίας από τον θάνατο που βρήκε την πιο πλήρη της διερεύνηση στην φιλοσοφία και την μουσική - επηρεάζοντας τον Τόμας Μαν - στο 'Ο Κόσμος σαν Βούληση κι Επιθυμία' του Σοπενάουερ και στο 'Τριστάνος και Ιζόλδη' του Βάγκνερ. Μια συνάντηση της φιλοσοφικής έμπνευσης κι ιδιοφυΐας με την εκφυλιστική ασθένεια και δημιουργική συμβίωση με τον θάνατο, που ο Μαν πίστευε, μάλιστα, ότι βλέπουμε στον Νίτσε. Τον φιλόσοφο που, για τον Μαν, χρωστούσε σε καθοριστικό βαθμό την πνευματική του δημιουργικότητα και ιδιοφυά του, αναβράζουσα διανοητική οξύτητα στην εκφυλιστική του ασθένεια της συφιλίδος. Κατατρώγοντας σάρκα και μυαλό, ήταν η ασθένεια, 'η Τρέλλα που κτυπώντας νά 'μπει την Πόρτα του μυαλού', όπως αυτοτραγουδήθηκε κι ο αυτόχειρ της Πρεβέζης, κατέστρεφε την ζωή αλλά, στο σφικταγκάλιασμα με τον εκφυλισμό και τον θάνατο, απελευθέρωνε ηφαιστειακές δυνάμεις του νού, δημιουργικές συνάμα και καταστροφικές, που σημάδεψαν μιαν ολάκερη εποχή.

Θάνατος και η 'αρρώστεια' της επιθυμίας

Τα μάτια όποιος έθρεψε με πάθος στρέφοντας στο κάλλος / στο βλέμμα αυτό τον δρόμο γράφει για τον ίδιο θάνατό του. The man who has once fed his eyes on beauty / Moves by that very act into death's keeping. Οι στίχοι ανήκουν στον Γερμανό ομοερωτικό λογοτέχνη August von Platen (1796-1835), στο ποίημά του Tristan (II. 1-2) (η αγγλική μετάφραση από τον Jonathan Dollimore: Death, Desire and Loss in Western Culture, Penguin. London 1998, σελ. 287). Ο Platen είναι το πρόσωπο που το 'Θάνατος στην Βενετία' υπαινίσσεται, αφού ο Aschenbach κι η εκστασιασμένη, ομοερωτική εμμονή του στη νεανική,  αρσενική ομορφιά του Tadzio παραπέμπουν στην προσωπική ιστορία του Platen, με τον οποίο o Mann ταύτισε τόσο τον ήρωά του όσο και τον εαυτό του.

Η ομορφιά του αγοριού πνευματοποιείται, στο απηγορευμένο της εκπλήρωσής της, σαν την μεσαιωνική ιστορία του αδύνατου (στην γη) έρωτα του Τριστάνου και της Ιζόλδης, επιβάλλοντας έναν οδυνηρό, αυτοκαταστροφικό της γήινης ύπαρξης αδύνατο πόθο, που ζητεί τελικά στον θάνατο την θεία, 'Καθαρή' εκπλήρωσή του. Για να λογοπαίξουμε με την αίρεση των Καθαρών, στην οποία ο de Rougement (Rougement, Dennis de, 1940: L' Amour en L' Occident, Ο Έρωτας στην Δύση) βρίσκει τους θρησκευτικούς απόηχους του αδύνατου, απαγορευμένου, συνεχώς ανεσταλμένου στα εμπόδιά του, πιο διακαώς γι' αυτό παθιασμένου, κι όμως ασκητικού,  γήινου έρωτα. Που, για τους Χριστιανούς ερωτευμένους του απηγορευμένου έρωτα αναστέλλεται για την μετά θάνατον, παραδείσια ένωση.

Αποκαλυπτικά για την έμπνευσή του από τον Platen δοκίμια έγραψε ο Mann 'Essays, σελ. 269)' συνδέοντας τον πόθο για την (άρρενα) ομορφιά με τον θάνατο: "το βέλος της ομορφιάς είναι το βέλος του θανάτου και του αιώνιου πόνου για εκπλήρωση" - ο ίδιος "αδύνατος, χωρίς ελπίδα πόθος για εκπλήρωση" που περιγράφει κι ο συφιλιδικός Adrian Leverkuhn, ο πρωταγωνιστής του Dr Faustus, που στην αρρώστεια του βρίσκει κι αυτός την πηγή της δημιουργικής του έντασης (ο Mann είδε στην ηθελημένη του ήρωά του του συνεύρεση με την συφιλιδική ιερόδουλη ένα αντίστοιχο της προσωπικής του Νίτσε ιστορίας). Σημειώνουμε ότι ο Platen επέστρεψε μετά από 12 χρόνια φυγής στην λάγνα Βενετία για να αποφύγει επιδημία, εκεί, χολέρας, αλλά για να πεθάνει, σύντομα μετά, από τύφο. Για τον Platen, η έλξη για την αρσενική ομορφιά εκφράζεται μέσα από την αισθητική αυστηρότητα της τέχνης, παίρνει μια 'θανατερή παγερότητα της καθαρής μορφής': όπως η τέχνη του αυτοπειθαρχημένου, στις Απολλώνειες αρχές της τέχνης του, Gustav von Aschenbach.

Σε γράμματά του στον Maria Weber, o Mann περιγράφει πώς, στα δοκίμιά του 'Στοχασμοί ενός μη Πολιτικού Ανδρός' (1918) βρίσκει έκφραση ο δικός του κρυφός ομοερωτισμός. Αλλά, εξηγεί, πρόκειται για κάτι περισσότερο από θέμα σεξουαλικής προτίμησης: αφορά "αυτήν την τόσο λεπτεπίλεπτη, δύσκολη, συναρπαστική, όσο κι επώδυνη, ένταση ανάμεσα στην 'ζωή' και το πνεύμα , διαποτισμένη τόσο με ειρωνεία κι ερωτισμό" (Στοχασμοί, σελ. 419). Ένας αμφίδρομος πόθος του πνεύματος για την ζωή, όσο και, αντίστροφα, της ζωής για το πνεύμα, αγώνας στον οποίο ο Mann διείδε μια βαθιά αμφισεξουαλικότητα, ένα συνεχές δίπολο ανάμεσα σε ζωή και πνεύμα, "χωρίς διασάφηση της σεξουαλικής πόλωσης". Στις ίδιες επιστολές ομολογούνται κι οι κρυφές του ερωτικές επιθυμίες για τον δικό του 14χρονο γιο Eissi, τον δικό του, ακόμη πιο απαγορευμένο, Tadzio.

Για τον Mann, ο αγώνας αυτός παίρνει την μορφή μιας προσπάθειας 'πλατωνικής εξιδανίκευσης' (sublimation) του έρωτος για την εφηβική μορφή του αγοριού. Στον Aschenbach αποδίδει μια εκλογίκευση κι εξιδανίκευση της έλξης προς την σωματική ομορφιά του αγοριού με την δική του τέχνη. Σαν τον καλλιτέχνη, η φύση δουλεύει με πειθαρχία κι ακρίβεια για να τελειοποιήσει την μορφή: 'γνωρίζει αυτή πώς να σχηματίσει μορφήν της καλλονής', πώς ορίζει κι ο Καβάφης. Στο Θάνατος στην Βενετία, ρητά ο Aschenbach επικαλείται τον Σωκράτη: "η Ομορφιά είναι η Οδός του εραστή προς το πνεύμα". Η αποκλίνουσα, 'αρρωστημένη' ερωτική επιθυμία εκλογικεύεται, 'πνευματοποιείται' όσο κι 'αισθηματοποιείται' (Καβαφική η λέξη) στην υπηρεσία του πολιτισμού μέσα από τον πλατωνικό Σωκράτη, σε ένα από τους διαλόγους με την πιο μεγάλη πνευματική επιρροή στην Δύση. Είναι ένας αγώνας που, στο σημείο αυτό ο Aschenbach φοβάται ότι, μέσα από τις Απολλώνειες πνευματικές του επιφάσεις, στρώνει αντίθετα, κι αναπόφευκτα, τον δρόμο για την καταστροφή.

Απόηχοι του Conrad και του Εκφυλισμού: η Καρδιά του Σκότους

Στο Θάνατος στην Βενετία η εξιδανίκευση αποτυγχάνει. Αληθές για τον Aschenbach. Ίσως και για τον Mann, που απομακρύνεται όσο το μπορεί από τον ήρωά του γιατί, το γνωρίζει, ταυτίζεται μ' αυτόν. Συμπεραίνει, με τον Lucacs, μια απαισιόδοξη απόφανση για τις προσδοκίες της πλατωνικής 'λύτρωσης'. Κοιτώντας πέρα από την ρηχή αλληγορία, ο Mann βλέπει στην ιστορία του και την περίπλοκη θέση της σεξουαλικότητας σ' αυτήν, με τους όρους του Freud,  την καταστροφική σύγκρουση ανάμεσα στον έρωτα και τον πολιτισμό, ή, με τους δικούς του όρους, μέσα από τον Νίτσε και τους Έλληνες, ανάμεσα στο Απολλώνειο και το Διονυσιακό.

H εξισορρόπηση πνεύματος και ζωής έχει αποτύχει. Το 'προσωπικό, λυρικό ταξίδι για αλλαγή των εμπειριών', στην μοναξιά της φυγής του, έφερε την συνάντηση με τις σιγασμένες αλήθειες του πιο προσωπικού εαυτού του. Nec animam mutant qui trans mare currunt. Ο Κάτουλος, για την ψυχή που δεν αποφεύγουν όσοι στις θάλασσες τρέχουν. Εκεί, στην συνάντηση με τους δρόμους της  νότιας θάλασσας, ο θάνατος μέσα από την ερωτική επιθυμία παραπέμπει στο Οδυσσαϊκό τραγούδι των Σειρήνων, και τα ανώνυμα κόκκαλα στην θάλασσα, όσων σαγηνεύτηκαν ακούγοντάς το. Τον πειρασμό να παραιτηθεί κανείς από τα αγωνιστικά όρια του εαυτού του, και την ταγμένη στην Μορφή και τον Σκοπό ζωή του, παρασυρμένος από την «μελίγυρι όπα», το τραγούδι της επιθυμίας που τον καλεί να δοθεί στην ανώνυμη, κοινή της ένωσης με την υγρή, ζεστή υλικότητα του πόθου θάλασσα, την  επιστροφή στην πριν  την αρχή πηγή του τίποτά μας, «το αρχέγονο άγριο της επιθυμίας», όπως ο Aschenbach του Mann, ή, o Mann του Aschenbach του.