Ανοικτός στην αισιοδοξία του χειραφετητικού διαφωτισμού, ο προφήτης του Was ist Aufklarung, o Immanuel Kant έδωσε θετική απάντηση στο ερώτημα που είχε ο ίδιος θέσει: κατά πόσο το ανθρώπινο γένος βελτιώνεται συνεχώς'.

Γράφοντας το 1790, ο Kant επιχειρηματολόγησε ότι "η ηθική τάση" της ανθρωπότητας ήταν, όπως και η ανθρώπινη γνώση γενικά, προορισμένη να βελτιώνεται και να αυξάνεται ώς το σημείο που δεν θα υπάρχει περαιτέρω περιθώριο βελτίωσης. Η ανθρωπότητα, διεκήρυσσε ο Kant, ήταν ευεργετημένη με μια υπερβατική ώθηση να εκλεπτύνει και να διασαφεί τις ηθικές της απόψεις με την πάροδο του χρόνου, ή, να ωριμάζει σε ηθική αντίληψη.

Την πίστη του Kant στο μεταφυσικά δοσμένο απόλυτο του ηθικού νόμου, που θαύμαζε μέσα του όσο ο έναστρος ουρανός από πάνω του, μοιραζόταν, έναν αιώνα αργότερα, στο Cambridge το 1895, ο Λόρδος Acton, που διαβεβαίωνε: "Οι γνώμες αλλάζουν, οι τρόποι μεταβάλλονται, αλλά ο ηθικός νόμος είναι χαραγμένος στις πινακίδες της αιωνιότητας".

Η πίστη του Kant στην ηθική πρόοδο ήταν δημοφιλής στον 19ο αιώνα - σκεφθείτε τον Θετικισμό του Auguste Comte και τις διάφορες εκφάνσεις του Εγελιανισμού. Στην αρχή του 20ού αιώνα σκεπτόμενοι Ευρωπαίοι συμμερίζονταν αυτήν την πίστη στην ηθική πρόοδο, την βεβαιότητα ότι, με την επέκταση του πολιτισμού ή εκπολιτισμού της ανθρωπότητας, η ανθρώπινη θηριωδία και η βαρβαρότητα ήταν σε υποχώρηση.

Σήμερα, όμως, η στάση μας θα ήταν διαφορετική. Μια τέτοια ηθική αισιοδοξία, αν την εκφράσετε ως ιδεολογία σας, θα ομοίαζε να αποπνέει είτε πολιτική σαλπιγκτήρια θαθαθακρατία είτε ηθική αφιονιστική μεγαλομανία είτε και... θρησκοληπτική ευπιστία. Με αέρα κυνισμού, φίλοι θα έσπευδαν να παραθέσουν έναν ατέλειωτο κατάλογο από θηριώδεις πολέμους, φρικώδεις γενοκτονίες, εγκληματικά καθεστώτα και μάταιες επαναστάσεις που είτε πνίγονται είτε... πνίγουν στο αίμα. Από την εποχή του Λόρδου Acton, οι πινακίδες της αιωνιότητας έχουν σοβαρά ξεθωριάσει.

Στα πρόθυρα του πολέμου του Κόλπου, ένας ιερέας, ο πατήρ Denis Geharty, είχε γράψει σε επιστολή του σε εφημερίδα: "Η χρήση όπλων μαζικής καταστροφής συνιστά έγκλημα κατά του Θεού και του ανθρώπου, και παραμένει εγκληματική ακόμη κι αν χρησιμοποιηθεί σε ανταπόδοση ή για ό,τι μπορεί να θεωρείται ηθικά δικαιολογημένος σκοπός. Είναι απαγορευμένο να κάνεις το κακό, ό,τι καλό κι αν προέρχεται από αυτό".

Η ειρωνεία για τον ηθικό αφορισμό του ιερέα είναι ότι, όπως γνωρίζουμε σήμερα, για το ψεύδος της πρόφασης των όπλων μαζικής καταστροφής και το ανείπωτο κακό που προήλθε από τους κατακτητικούς πολέμους των ΗΠΑ στην Μέση Ανατολή, ότι μάλλον οι αφορισμοί του αφορούσαν αυτούς που ενόμιζε ότι ευλογεί.

Η εμπιστοσύνη του, ωστόσο, στα θεϊκά διαπιστευτήρια του καλού, εγείρει σήμερα σοβαρές αμφιβολίες. Η πρόκληση για τον ηθικό νόμο είναι διανοητικού χαρακτήρα: πρώτον, να βρεθούν επαρκείς λόγοι ότι υπάρχει και ότι έχει κάποια εξουσία πάνω μας. Βεβαίως, δεν είναι μια πρόσφατη πρόκληση. Την αντιμετώπισε, από τον Γλαύκωνα και τον Θρασύμαχο στην Πολιτεία του, ο Πλάτων. Αλλά η υποχώρηση του κύρους της θρησκείας και η κατάρρευση της πίστεως στον Θεό είναι λόγοι γιατί η πίστη στον ηθικό νόμο είναι πρόβλημα σήμερα για τους πολλούς που δεν είναι φιλόσοφοι.

Η πρόκληση για την θρησκευτική βάση της ηθικής μας είναι γνωστή, άλλωστε, από τον Ντοστογιέφσκι: κρίνοντας τον κόσμο, όπως τον δημιούργησε ο Θεός, ο Ιβάν Καραμαζώφ, αμφισβητεί τον ρόλο του Θεού σαν ηθικού κριτηρίου. Πώς η θρησκευτική προσδοκία της απόλυτης αρμονίας που συνδέεται με την Σοφία και τους αγαθούς σκοπούς υου Θεού μπορεί να περιλάβει "ό,τι έκαναν οι Τούρκοι στην Βουλγαρία, όπου έκαψαν, σκότωσαν και βίασαν γυναίκες και παιδιά, όπου κρεμούσαν φυλακισμένους αφού τους ανάγκαζαν να περάσουν την τελευταία τους νύκτα με το αυτί καρφωμένο με ένα καρφί στον φράκτη, έσκιζαν με μαχαίρια έμβρυα από την κοιλιά της μάνας τους, που πετούσαν μωρά στον αέρα για να τα καρφώσουν στις ξιφολόγχες τους"..

Και πώς να διατηρηθεί ανέπαφη η πίστη στην ηθική πρόοδο στο φως γεγονότων του 20ού αιώνα, όταν η ιστορία του 'σκοτεινού αιώνα', που φιλόσοφοι περίμεναν να δικαιώσει την πίστη στην ηθική πρόοδο και την απελευθερωμένη εγγενή ηθικότητα του ανθρώπου, παρελαύνει μεγάλης κλίμακας σκληρότητα και κτηνωδία:

την αμοιβαία σφαγή των δύο Μεγάλων Πολέμων, τον τρόμο του Χολοντομόρ. της σχεδιασμένης γενοκτονικής πείνας στην Ουκρανία, τα Γκουλάγκ, το Άουσβιτς, την Δρέσδη των εμπρηστικών βομβών, τα τραίνα της Burma, η Χιροσίμα, τα εκατομμύρια - 60; 80; 100; - των νεκρών της Κινεζικής Πολιτιστικής Επανάστασης, την Ρουάντα, την Γιουγκοσλαβία, και ων ουκ έστιν αριθμός στο αιματηρό κομπολόι των καθημερινών ειδήσων...