Η ανθρωπότητα, 'humanitas' στα λατινικά και τις λατινογενείς γλώσσες, κρύβει, σαν όρος, μια διπλή όψη. Την περιγραφική ή δεικτική αναφορά της έννοιας, το σύνολο των ανθρώπων, την ιστορία μας, τις παρατηρήσεις για αυτή που δίνουν εμπειρικό περιεχόμενο στον όρο. Από την άλλη, είναι η ανθρωπιά, ο επιτακτικός 'prescriptive' όρος που δηλοί, κι επιτάσσει συνάμα, τα ηθικά δέοντα, τις αρετές που αναδεικνύουν τον άνθρωπο στην πιο πλήρη και τελεία εκδίπλωση του είναι του, την 'άνθισή' του, ως ηθικού όντος. 

Θέμα 'απορηματικό' του παρόντος είναι πώς 'αυτό που κάνει τον άνθρωπο να είναι άνθρωπος', η αφηρημένη φιλοσοφική θεωρία για τις ηθικές ποιότητες που 'ορίζουν' τον άνθρωπο, διαλέγεται με αυτά που κάνει ο άνθρωπος, ποιά συμπεράσματα μπορεί να βγουν αν χρησιμοποιήσουμε την ηθική για να ανακρίνουμε την πραγματική ιστορία, το αποτρόπαιο τόσο συχνά πρόσωπο του ανθρώπου όπως το δείχνει η ιστορία του, κι ειδικότερα στον 'σκοτεινό 20ο αιώνα', πώς τον περιέγραψε ο ιστορικός Marc Mazower.
Επιχειρούμε, από την άλλη, να διερευνήσουμε κατά πόσο η ηθική μπορεί να κερδίσει σε νόημα αν μετακινήσει τον εστιασμό της από την αφηρημένη φιλοσοφική ανάλυση της ηθικής και την λογική ή μεταφυσική υπόσταση των όρων της, το καλό και το κακό, ή την ανάλυση των ηθικών κρίσεων, σε πιό πρακτικά ερωτήματα, κατά πόσον, δηλαδή, αν δηλαδή η ηθική αποκτήσει περισσότερο εμπειρικό περιεχόμενο, ίσως έτσι, κερδίσει περισσότερη σχέση κι εφαρμογή στα ανθρώπινα. 

Υπάρχει αλλαγή στην ηθική, εξέλιξη στις αντιλήψεις μας, την έννοια της ηθικής; Κοντολογίς, υπάρχει ιστορία της ηθικής; Κι αν υπάρχει ιστορία της ηθικής, ιστορικά είναι, ή ήταν προς το καλύτερο ή το χειρότερο; Τί δείχνει η ηθική στην ιστορία, η ανάκριση της ιστορίας στο φως των ηθικών μας αξιών, των ηθικών μας θεωριών; Είναι ίσως καιρός οι φιλόσοφοι να επιζητήσουν να δώσουν ένα πιο εμπειρικό περιεχόμενο στις αφηρημένες θεωρίες της ηθικής. Θα διαπιστώσουν, πιθανότατα, ότι "ως κακόν θηρίον άνθρωπος ή", θα αναφωνήσουν το 'humani nihil allenum puto" και το "άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου". Αλλά, αν υπάρχει ελπίδα, αυτή βρίσκεται στην εμπειρική έρευνα αυτής της ψυχολογίας του ανθρώπου. Πρέπει να γνωρίσει από κοντά το θηρίο ο δαμαστής του...

Είναι παραδεκτό, ελπίζω ανάμεσα στους ακροατές μου, ότι η άρση στον αποκλεισμό των γυναικών από την ανώτερη εκπαίδευση και τα επαγγέλματα, η καταδίκη αυτού του αποκλεισμού ώς κάτι γκροτέσκο, κάτι που αντιμετωπίζεται με απέχθεια κι αποστροφή, δεν συνιστά απλώς αλλαγή στις ηθικές μας άπόψεις. Δεν είναι θέμα ευμετάβλητης διακύμανσης στην μόδα, όπως η μόδα στα μουστάκια ή το μήκος της φούστας. Η εξέλιξη να μην βλέπουμε αυτές τις διακρίσεις ως κάτι αθώο ή φυσικό ενέχει κι αντανακλά ένα σοβαρό πνευματικό περιεχόμενο, έστω ανοικτό σε προβληματισμό και συζήτηση: όπως κι η αποστροφή στην σωματική τιμωρία, η αγανάκτηση για την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση και καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, η μεγαλύτερη ανοχή στις διαφορετικές σεξουαλικότητες, κρίνονται ως μια ηθική εξέλιξη που αντιπροσωπεύει μια διάνοιξη των οριζόντων μας, μια διαδικασία μάθησης, αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε 'πρόοδο'...

O Kant κι η ηθική αισιοδοξία

Ανοικτός στην αισιοδοξία του χειραφετητικού διαφωτισμού, ο προφήτης του Was ist Aufklarung, o Immanuel Kant έδωσε θετική απάντηση στο ερώτημα που είχε ο ίδιος θέσει: κατά πόσο το ανθρώπινο γένος βελτιώνεται συνεχώς'. Γράφοντας το 1790, ο Kant επιχειρηματολόγησε ότι "η ηθική τάση" της ανθρωπότητας ήταν, όπως και η ανθρώπινη γνώση γενικά, προορισμένη να βελτιώνεται και να αυξάνεται ώς το σημείο που δεν θα υπάρχει περαιτέρω περιθώριο βελτίωσης. Η ανθρωπότητα, διεκήρυσσε ο Kant, ήταν ευεργετημένη με μια υπερβατική ώθηση να εκλεπτύνει και να διασαφεί τις ηθικές της απόψεις με την πάροδο του χρόνου, ή, να ωριμάζει σε ηθική αντίληψη. Την πίστη του Kant στο μεταφυσικά δοσμένο  απόλυτο του ηθικού νόμου, που θαύμαζε μέσα του όσο ο έναστρος ουρανός από πάνω του, μοιραζόταν, έναν αιώνα αργότερα, στο Cambridge το 1895, ο Λόρδος Acton, που διαβεβαίωνε: "Οι γνώμες αλλάζουν, οι τρόποι μεταβάλλονται, αλλά ο ηθικός νόμος είναι χαραγμένος στις πινακίδες της αιωνιότητας". 

Η πίστη του Kant στην ηθική πρόοδο ήταν δημοφιλής στον 19ο αιώνα - σκεφθείτε τον Θετικισμό του Auguste Comte και τις διάφορες εκφάνσεις του Εγελιανισμού. Στην αρχή του 20ού αιώνα σκεπτόμενοι Ευρωπαίοι συμμερίζονταν αυτήν την πίστη στην ηθική πρόοδο, την βεβαιότητα ότι, με την επέκταση του πολιτισμού ή εκπολιτισμού της ανθρωπότητας, η ανθρώπινη θηριωδία και η βαρβαρότητα ήταν σε υποχώρηση. 

Σήμερα, όμως, η στάση μας θα ήταν διαφορετική. Μια τέτοια ηθική αισιοδοξία, αν την εκφράσετε ως ιδεολογία σας, θα ομοίαζε να αποπνέει είτε πολιτική σαλπιγκτήρια θαθαθακρατία είτε ηθική αφιονιστική μεγαλομανία είτε και... θρησκοληπτική ευπιστία. Με αέρα κυνισμού, φίλοι θα έσπευδαν να παραθέσουν έναν ατέλειωτο κατάλογο από θηριώδεις πολέμους, φρικώδεις γενοκτονίες, εγκληματικά καθεστώτα και ματαιες επαναστάσεις που είτε πνίγονται είτε... πνίγουν στο αίμα. Από την εποχή του Λόρδου Acton, οι πινακίδες της αιωνιότητας έχουν σοβαρά ξεθωριάσει.