1. Γιατί είναι τόσο σημαντικό να γιορτάζουμε τον Δάντη και κυρίως γιατί είναι ακόμα σημαντικό να διαβάζουμε τον Δάντη;

Ετοίμως, from the outset που θα λέγαν οι αγγλόφωνοι, το ερώτημα καλεί για μια ιστορική, μια πολιτισμική –φιλολογική και μια αισθητική – πολιτισμική απάντηση.

Aπό πολιτισμικής πλευράς, η δημοσίευση στη ιταλική δημοτική γλώσσα αναδεικνύει τον Δάντη ως έναν από τους πρώτους στη Ρωμαιοκαθολική Δυτική Ευρώπη (μεταξύ άλλων, όπως ο Geoffrey Chaucer και ο Giovanni Boccaccio) που απελευθερώθηκε από τα πρότυπα της δημοσίευσης μόνο στα Λατινικά (την γλώσσα της λειτουργίας, της ιστορίας και της επιστημονικής γνώσης γενικά, αλλά συχνά και της λυρικής ποίησης). Το νέο αυτό πρότυπο δημιούργησε προηγούμενο και επέτρεψε την δημοσίευση περισσότερης λογοτεχνίας για ένα ευρύτερο κοινό, θέτοντας τις βάσεις για μεγαλύτερα επίπεδα αλφαβητισμού στο μέλλον.

Αλλά, βέβαια, διαβάζουμε «ακόμα» τον Δάντη για την ανώτερη, εκλεκτή αισθητική απόλαυση που ο Βρετανός κλασικιστής Finley υπέδειξε στον Αμερικανό πραγματιστή  αμφισβητία της αξίας των «κλασσικής γραμματείας»: για την «γλυκύτητα» που χαρίζει η ανάγνωση των κλασσικών, αυτή που γνώρισε ο ίδιος ο Δάντης σημαδεύοντας με την επιστροφή του στους κλασικούς την ανάδυση της πρώιμης Αναγέννησης, γιατί κάθε Αναγέννηση αντιπροσώπευε και γεννήθηκε με την επιστροφή στους κλασσικούς. H γλυκύτητα που προσημαίνεται ως αισθητική απόλαυση από τον Όμηρο, στην ρήση του γερήνιου Νέστορος: «».

 

Συνοψίζω: Διαβάζουμε κλασσική λογοτεχνία για να θυμόμαστε ποιοί είμαστε, για να είμαστε πιο ενεργητικά αυτό που θυμόμαστε. Οι μεγάλες ιστορίες, τα μυθολογήματα και μυθιστορίες, τα μεγάλα ψέματα που κοινωνούν τις πιο μεγάλες αλήθειες. Για το τι σημαίνει να είναι κανείς άνθρωπος. Κι αυτό είναι η λογοτεχνία, κι αυτό είναι η Παιδεία.

 

2. Έχει λεχθεί ότι στην «Θεία Κωμωδία» ο Δάντης ενδιαφέρθηκε για την ανθρώπινη παρακμή και θέλησε να την πολεμήσει.  Τι έχετε να πείτε πάνω σε αυτό;

Mια εποικοδομητική, στις προθέσεις του Δάντη, ανάγνωση της Θείας Κωμωδίας επικεντρώνεται στο θέμα της αδυναμίας της ανθρώπινης φύσης, όπως μελανά ζωγραφίζεται στην Κόλαση. Πρόκειται για ένα εξαγνιστικό ταξίδι, ένα «weltanschauung», που τον φέρνει αντιμέτωπο αναγνωριστικά και εν τέλει καθαρτικά με τις ανθρώπινες κατάντιες, εκπροσωπημένες μάλιστα σε τύπους χαρακτήρων αλλά και επώνυμες προσωπικότητες της εποχής του. Στα πρώτα δέκα κάντο, ο Δάντης απεικονίζει σε κάθε κύκλο της κόλασής του μια εκδήλωση ανθρώπινης αδυναμίας και απώλειας ελπίδας, την οποία τελικά ο Δάντης χρησιμοποιεί για να καθαρίσει και να μάθει από αυτά. Θεματικά αντιπροσωπεύει ένα εξέχον παράδειγμα των ιστοριών για ταξίδια προσωπικής οικοδόμησης.

3. Όπως και τότε, οι άνθρωποι σήμερα είναι υπεύθυνοι για φοβερά επεισόδια βίας. Υπάρχουν πατέρες που σκοτώνουν τα παιδιά τους, νέοι που σκοτώνουν τους πατέρες και τις μητέρες τους, άτομα που χρησιμοποιούν βία κατά των γυναικών, άτομα που μισούν τους άλλους ανθρώπους, διαφθορά και διακρίσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Θεία Κωμωδία είναι ακόμα αληθινή;

 

10. αμηλά στην Κόλαση, στον έβδομο Κύκλο, τοποθετεί ο Δάντης την βία, στον πρώτο γύρο του έβδομου κύκλου, όπου δολοφόνοι, πολεμιστές, ληστές και οι τύραννοι βυθίζονται στον Φλεγέθωνα, ένα ποτάμι από αίμα που βράζει και φωτιά. Όσο μακριά απέχει από την Θεία Αγάπη η βία, τόσο χαμηλά στην Κόλαση βυθίζει τους βασανιστές και τους τυράννους, «όπως βυθίστηκαν στο αίμα κατά την διάρκεια της ζωής τους, έτσι βυθίζονται στο αίμα που βράζει για πάντα, ο καθένας ανάλογα με τον βαθμό της ενοχής του».
    
     Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Θεία Κωμωδία, σαν τις κλασικές τραγωδίες, σαν την αρχή τους που είναι ο Όμηρος, μας συμφιλιώνει με την τραγικότητα της ανθρώπινης κατάστασης. Την αλήθεια τους, προς την οποία τα μεγάλα, τα κλασικά έργα της λογοτεχνίας είναι αληθινά, και γι’ αυτό, όπως η «ανθρώπινη κατάσταση», πάντα διαρκή και σύγχρονα.
     

4. Οι έξι σχεδόν δεκαετίες που έζησε διακρίνονται από πλούσιες ζυμώσεις στο πολιτικό, οικονομικό και το πολιτιστικό πεδίο, αλλά και έντονη βία και διαρκείς αναταραχές. Σε ποιο βαθμό έχει επηρεαστεί το έργο του από αυτά;
   
   Ο ποιητής έζησε τα πρώτα τριάντα πέντε χρόνια της ζωής του σε μια πόλη, την Φλωρεντία, σε ανοιχτή αναταραχή, και όχι μόνο από πολιτική άποψη: και από άποψη αστικής ανάπτυξης, η πόλη στις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου τρίτου αιώνα. ήταν ένα πραγματικό υπαίθριο εργοτάξιο που αντανακλούσε, κατά μια έννοια, τον κοινωνικό της δυναμισμό.

Ο «αρχαίος κύκλος» των τειχών για τον οποίο μίλησε στην Θεία Κωμωδία ο προπάππος του ποιητού Cacciaguida δεν ήταν πλέον αρκετός για να περιλάβει την πόλη που βρισκόταν σε πλήρη δημογραφική επέκταση με ανοικτές τις πολιτισμικές και πολιτικές ζυμώσεις πολύ πριν γεννηθεί ο Dante. Η πόλη της Φλωρεντίας αναπτυσσόταν τρομερά όσον αφορά το εμπόριο και την επιρροή, αλλά ήταν γεμάτη από φατριακή βία και πολιτικές συγκρούσεις. ... Στην διχαστική αντιπαλότητα των φατριών των Λευκών και των Μαύρων Γουέλφων, ο Δάντης προσεταιρίστηκε ανοικτά τους Λευκούς Γουέλφους, με αποτέλεσμα οδυνηρό για τον ποιητή. Ο πολιτικός δεσμός του Δάντη τού κόστισε το σπίτι του όταν οι Μαύροι Γέλφοι επέστρεψαν στην εξουσία και, με την υποστήριξη του Πάπα Βονιφάτιου Η', εξόρισαν τον ποιητή το 1301. Ο Δάντης, στο φως των πολιτικών αυτών αναστατώσεων των αντιμαχομένων φατριών στον τόπο του, προσέβλεπε στην δεσποτεία ενός αποφασιστικού μονάρχη, όπως ο Ιουστινιανός 700 χρόνια νωρίτερα, ευχόμενος την επιβολή των Γερμανών στην διασπασμένη Ιταλία.

5. Ποιους στίχους θα επιλέγατε από το έργο του;

 

Τον καταληκτικό στίχο, ως επωδό του μεταφυσικού του νοήματος, το «l’ amor che muove il sole e l’ altre stelle» Είναι ο συμπερασματικός στίχος που συνείρει όλη την οπτική του ποιήματος σαν μια συνολική και συνεκτική πνευματική γεωγραφία του θεϊστικού του σύμπαντος, που διαχέεται από την σύμφυση του κλασσικού «έρωτος» με την χριστιανική «αγάπη» στο σύμβολο της αποπνευμάτωσης της Φρανσέσκα ως πνευματικής του ποιητού Ηγερίας.
 

6. Γιατί επιλέξατε αυτούς τους στίχους;
   
   Μετά το φευγαλέο όραμα του Θεού, την πλήρη πραγματοποίηση του «itinerarium mentis in Deum» (της πνευματικής προς τον Θεό πορείας, για να το ορίσουμε με τα λόγια του αγίου Bonaventure), ο Δάντης νιώθει ότι η Αγάπη «που κινεί τον ήλιο και τα άλλα αστέρια» κινεί τώρα και την επιθυμία του για τελική άνοδο προς την θέα του όλου και του Θεού. Ο Δάντης αναγνωρίζει έτσι τον εαυτό του «στην απέραντη μοναξιά του μοναδικού Θεού»,  τοποθετώντας τον εαυτό του στην τελειότητα της θεϊκής κυκλικής κίνησης.

Τα αστέρια είναι ο στόχος του Δάντη και για τον λόγο αυτό επαναλαμβάνονται στον τελευταίο στίχο κάθε canto της Θείας Κωμωδίας: μια απάντηση που δεν είναι καθαρή δομική συμμετρία, αλλά έκφραση του ιδανικού μοτίβου που διατρέχει το ποίημα και το ανεβάζει συνεχώς προς τον στόχο». Με αυτόν τον στίχο ο Δάντης περικλείει το νόημα όλου του έργου, του Θεού, του σύμπαντος, του ότι η αγάπη είναι ο μηχανισμός του κόσμου και όλης της ζωής.
 

7. Τι αντιπροσωπεύει για την Ιταλία και τη Δύση ο Δάντης;
   
   Η Θεία Κωμωδία του Δάντη είναι ένα ποίημα που εμπνέει και φωτίζει για περισσότερα από 650 χρόνια. Με την απλή δύναμη των εντυπωσιακών ευφάνταστων αντιλήψεών του συνέχισε να εκπλήσσει γενιές αναγνωστών. Για περισσότερα από εκατό χρόνια ήταν βασικό σε όλα τα προγράμματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στον δυτικό κόσμο. και συνέχισε να παρέχει καθοδήγηση και τροφή στους μεγάλους ποιητές της εποχής μας. Ο William Butler Yeats αποκάλεσε τον Dante «την κύρια φαντασία του Χριστιανικού κόσμου» και ο T.S. Ο Έλιοτ ανέδειξε τον Δάντη σε μια υπεροχή που μοιράζεται μόνο ένας άλλος ποιητής στον σύγχρονο κόσμο, ο Γουίλιαμ Σαίξπηρ: «Αυτοί μοιράζουν τον σύγχρονο κόσμο μεταξύ τους. Δεν υπάρχει τρίτος». Στην πραγματικότητα, συναγωνίζονται ο ένας τον άλλο στη δημιουργία τύπων που έχουν εισέλθει στον κόσμο αναφοράς και συσχέτισης της σύγχρονης σκέψης. Όπως και ο Σαίξπηρ, ο Δάντης δημιούργησε συμπαντικούς τύπους από ιστορικά πρόσωπα, και με αυτόν τον τρόπο ενίσχυσε σημαντικά τις παρακαταθήκες του σύγχρονου μύθου.

 

8. Για την σχέση του με τους μεγάλους ποιητές και συγγραφείς της ελληνικής γλώσσας, όπως ο Σολωμός ο Καβάφης και ο Καζαντζάκης τι μπορούμε να πούμε;
   
   Συνιστά κοινό τόπο στην ιστορία του πνεύματος ότι οι Μεγάλοι αντλούν και κτίζουν πάνω στους Μεγάλους, γίγαντες στους ώμους γιγάντων. Η ζωή του και άνδρωση του «Μεγάλου μας» Σολωμού στην Ιταλία αντανακλάται στην ποιητική παραγωγή στην ιταλική γλώσσα που ο Σολωμός ανέπτυξε εκείνα τα χρόνια και που απηχούν, επισημαίνει το μάθημα του Τάσο, του Δάντη, του Μαντσόνι των Ιερών ύμνων. Στους Αυτοσχεδίους στίχους του Σολωμού, τριάντα σονέτα γραμμένα στα ιταλικά από τον Διονύσιο Σολωμό σε νεαρή ηλικία, που δημοσιεύτηκαν το 1822 στην Κέρκυρα, εντοπίζονται κάποιες επιρροές από το έργο του Δάντη και του Πετράρχη αλλά και του Λορέντσο των Μεδίκων, ως ποιητή σονέτων, όπως και του Άντζελο Πολιτσιάνο, καθώς επίσης και αναφορές που επισημαίνονται από τον ίδιο τον Σολωμό στο Άσμα Ασμάτων της Παλαιάς Διαθήκης.

 

Επισημαίνονται πλούσιες ενδείξεις της διακειμενικότητας ανάμεσα στους ποιητές της ιταλικής λογοτεχνικής παράδοσης και το έργο του ιταλοαναθρεμμένου Έλληνα ποιητή. Ομοίως, κοσμοπολίτες λογοτεχνικοί μας δημιουργοί, όπως αυτοί που αναφέρατε, άντλησαν οπτικές και διδάγματα, τόσο στον τρόπο γραφής όσο και στις θεματικές εμπνεύσεις και μοτίβα από το κορυφαίο φως και εισηγητή των λαϊκών εθνικών ποιήσεων της πρώιμης αναγέννησης.

 

 

9. Αν γραφόταν σήμερα η «Θεία Κωμωδία», για τι θα μιλούσε;
   
   Aν και η χριστιανική πίστη του Δάντη δεν είναι τόσο κυρίαρχη οπτική όπως στους μεσαιωνικούς καιρούς του, ωστόσο οι απόψεις και τα έργα του εμπνέουν στοχαστικούς ανθρώπους θέτοντας πιο γενικές ερωτήσεις σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη, όπως «τι είναι καλό;», «τι είναι το κακό;» και «τι είναι η ανθρώπινη φύση;» Υπογραμμίζει τις αδικίες και την κατάχρηση εξουσίας, δείχνοντας πώς οι άνθρωποι να αντικρούονται και να αντιτίθενται στην τυραννία.

 

Η τιμωρία του Δάντη για μια σειρά διεφθαρμένων παπών στην Κόλαση μπορεί να μην έχει σημασία, υπό θρησκευτική έννοια, για πολλούς σύγχρονους στοχαστές, ωστόσο, οι ανησυχητικές τιμωρίες και η συμπεριφορά αυτών των δόλιων πνευματικών και πολιτικών ηγετών δεν είναι χωρίς σύγχρονη σημασία, καθώς αντικατοπτρίζουν και την σύγχρονη διαφθορά, τόσο ανησυχητικά συχνή στην αντίληψη του κοινωνικού και πολιτικού σώματος για τη επιμένουσα ατιμωρησία της, που θα ενέπνεαν κι ένα σύγχρονο, «επικαιροποιημένο» Δάντη.
 

10. Αν γεννιόταν στην εποχή μας ο Δάντης, για ποιους θα έγραφε;
    
    Απλά, μετρήστε παραδείγματα διασυρμένων πολιτικών και κοινωνικών ηγετών, προσωπικοτήτων, των ‘celebrities’, που η προφάνεια των συγχρόνων ΜΜΕ εκτοξεύει τόσο  ψηλά και γρήγορα, όσο και τους διασύρει και διαπομπεύει. Στην Κύπρο, ο γράφων έχει ήδη σε άρθρο του σε εφημερίδα χρησιμοποιήσει την δαντική εικόνα των πολιτικών αλλά και θρησκευτικών ηγετών που ο Δάντης βλέπει μαζί να σπρώχνονται στον «mantelbolgia», στις όχθες στο μεγάλο χαντάκι, στον τέταρτο και πέμπτο κύκλο της Κολάσεως.
    
    Θυμάστε την Θάτσερ και την ευλογία και προτροπή στην «απληστία»; Στην Κόλαση, οι Κύκλοι Δύο έως Πέντε της Κόλασης ανατίθενται σε ανθρώπους που είναι ένοχοι αμαρτιών ακράτειας. Αυτό σημαίνει ότι τους λείπει το μέτρο, η πειθαρχία ή η αυτοσυγκράτηση σε έναν ή περισσότερους τομείς της ζωής τους. Αυτοί οι κύκλοι περιέχουν αμαρτωλούς που είναι λάγνοι, λαίμαργοι, σπάταλοι ή φιλάργυροι, και «οργισμένοι» ή «βουρκωμένοι», με υπερβολή είτε αδιάφορη αμέλεια όταν πρόκειται για σεξ, φαγητό, χρήματα ή οργή.

Ειδικά, ο Τέταρτος Κύκλος της Κόλασης, που βρίσκεται στο Canto Seven, προορίζεται για εκείνους που είναι ένοχοι φιλαργυρίας ή απληστίας – μακριά από μας!!! - που είτε ξοδεύουν είτε συσσωρεύουν πάρα πολλά χρήματα επιδιώκοντας υλικό όφελος. Ο ίδιος ο Δάντης μιλούσε για τους διεφθαρμένους του καιρού του στην Φλωρεντία, οποιαδήποτε αναφορά σε Κύπρο συνιστά, προφανώς, διεφθαρμένη φαντασία του γράφοντος.