Είναι χαρακτηριστικό της εποχής μας το ξεθώριασμα του ηθικού νόμου. Η ιδέα ενός ηθικού νόμου εξωτερικού προς εμάς μπορεί να μην είχε ποτέ σιδηρά κι αδιαμφισβήτητα θεμέλια, αλλά, χάρις στην αποδυνάμωση ή και έκλειψη του ηθικού συναισθήματος στην Δύση, η συνειδητοποίηση του γεγονότος αυτού συνιστά μια ανησυχητική, πλατιά πραγματικότητα.

Ακόμη κι αυτοί που δεν πιστεύουν στον θρησκευτικό ηθικό νόμο, πρέπει να ανησυχούν για την εξασθένησή του. Τα δεινά της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, των θρησκευτικών πολέμων και των φονταμενταλιστικών θρησκευτικών διώξεων δεν μπορούν να αγνοηθούν. Όμοια όμως, δεν μπορεί να αγνοηθεί το εκπληκτικό γεγονός του πόσες διαμαρτυρίες και θαρραλέες πράξεις αντιστάσεως κατά των θηριωδιών προήλθαν από τις συνειδητές αρχές της θρησκευτικής πίστης. Η εξασθένηση αυτής της πίστης μπορεί να σημαίνει μια μεγάλη απώλεια.

Αν η παρακμή της θρησκείας σηματοδοτεί αυτές τις συνέπειες, τότε αποκτά βάρος και ηχεί σαν σήμα κινδύνου η ανησυχητική σκέψη ότι χωρίς Θεό οι ηθικοί μας κώδικες είναι αυτοί της κοινωνίας, διατρέχοντας τον κίνδυνο της ανατροπής σε κάθε κοινωνική ανατροπή. 'Αν η κοινωνία αναποδογυρίσει, το ίδιο θα συμβεί με τους ηθικούς της κώδικες', είχε προειδοποιήσει ο Jung Chang, δείχνοντας πώς "οι κομμουνιστές το είχαν μετατρέψει σε αρετή να είναι θηριώδεις ο ένας με τον άλλο".

Η ανθρωπιστική αναδόμηση της Ηθικής

Το πιο σκαιό παράδειγμα ηθικού σκεπτικισμού που προέρχεται από την αμφισβήτηση ενός εξωτερικού ηθικού νόμου είναι ο Νιτσεϊκός αμοραλισμός- ενός Νίτσε τόσο en vogue στις μέρες μας. Υπάρχουν δυνατότητες αντίστασης στην καταθλιπτική αυτή προοπτική. Η ανθρωπιστική εναλλακτική πρόταση: στην έκλειψη του εξωτερικού ηθικού νόμου, η ηθική χρειάζεται να εξανθρωπιστεί. Να διαλεχθεί με τις ανθρώπινες ανάγκες και τις ανθρώπινες αξίες.

Θα είναι μια Σωκρατική ηθική: διευρευνητική, πειραστική, εμπειρική στους τρόπους της ζήτησης. Οι πιο σταθερές και βάσιμες αξίες μας δεν δίνονται ετοίμως, δεν κείνται στην επιφάνεια. Η ερώτηση, η διαλεκτική ζήτηση συνιστά την δοκιμασμένη φιλοσοφική μέθοδο προς αυτές. Η εμπειρική ζήτηση, ωστόσο, ζυγίζει κι αποτρεπτικά, από ό,τι στην ιστορία προβλήθηκε σαν αξίες για να προκύψουν ως θηριώδεις 'απαξίες'.

Η ιστορία αναβοσβήνει πολλά τέτοια προειδοποιητικά, απαγορευτικά κόκκινα φώτα. Πολλά 'never again': ποτέ ξανά στα Άουσβιτς, ποτέ καινούρια Γκουλάγκ, ποτέ ξανά σε γενοκτονίες. Αποτροπές του αποτρόπαιου που ζυγίζουν περισσότερο από τις πιο ελκυστικές ηθικές θεωρίες. Αν μια φιλοσοφική θεωρία δείχνει να πείθει για την χρησιμότητα ενός Άουσβιτς, η θεωρία πρέπει να πεταχτεί χωρίς δισταγμό. Η εμπειρία της ιστορίας έχει δημιουργήσει ένα ασφαλή οπλισμό από ηθικές αποστροφές, ώστε, αναδομώντας μια ανθρωπιστική ηθική, να καθοδηγούμαστε από αυτές, δίνοντας στα 'ποτέ ξανά' τους κεντρική θέση.