Εκλογές και δημοκρατία: προβλήματα σε ένα τέλειο γάμο

Λίγες  έννοιες είναι πιο κεντρικές για το σύγχρονο κράτος, όσο η φιλελεύθερη δημοκρατία, η πιο διαδεδομένη και νομιμοποιημένη δηλαδή μορφή του, οι εκλογές και τα πολιτικά κόμματα, όπως και το πώς αυτά διαπλέκονται και αλληλο-ορίζονται. Η δημοκρατία ως μορφή διακυβέρνησης, συγκεκριμένα, είναι θεμελιωμένη στην στέρεη πεποίθηση ότι οι πολίτες σε οποιαδήποτε κοινωνία πρέπει να είναι ελεύθεροι να καθορίζουν μόνοι τους το πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό σύστημά τους.

Στα πλαίσια αυτά, η έννοια της δημοκρατίας περιγράφει ένα πολιτικό σύστημα σχεδιασμένο να διευρύνει την συμμετοχή των απλών πολιτών στην κυβέρνηση, την ενάσκηση ή τον έλεγχό της, κι οι εξουσίες της οποίας είναι ήδη σαφώς καθωρισμένες και περιωρισμένες. Έτσι, πυλώνας του δημοκρατικού πολιτικού συστήματος είναι αδιαμφισβήτητα οι εκλογές, που συνιστούν το πιο κρίσιμο όπως και ορατό μέσο με το οποίο οι πολίτες επιλέγουν ή απομακρύνουν τους ηγέτες τους. Με άλλα λόγια, οι εκλογές είναι το κυριώτερο μέσο ή εργαλείο με το οποίο οι κυβερνώντες αναγκάζονται ή ενθαρρύνονται να προσέξουν την γνώμη των πολιτών. 

Είναι εξάλλου κι η διαρκής υπενθύμιση στο πολιτικό κόμμα ή τον πολιτικό που κερδίζει τις εκλογές και την εξουσία ότι διατηρεί προσωρινά την εντολή που του δίδει ολόκληρο το εκλογικό σώμα, αν και για όσο καιρό κερδίζει στις εκλογές. Την ίδια ώρα, η αντιπολίτευση ορίζεται ως έννομη, θεσμικά νομιμοποιημένη και αναγκαία, απλά γιατί δεν μπορεί να υπάρξει άλλος έλεγχος  της επάρκειας και ικανότητος του κυβερνώντος κόμματος χωρίς τέτοια αντιπολίτευση στις εκλογές.

Με τον τρόπο αυτό οι εκλογές αναδεικνύονται ως ο θεσμοθετημένος μηχανισμός ενδυνάμωσης, χειραφέτησης και καταξίωσης του πολίτη ως τέτοιου, τόσο στην ευκαιρία με την διενέργειά των να συμμετάσχει δια της ψήφου του στην δημοκρατική διαδικασία, αλλά και με άσκηση συνεχούς ελέγχου των κυβερνώντων με την εκκρεμούσα δύναμη αυτής της ψήφου. 

 

Ιερότητα της ψήφου, ναι, αλλά πόση σοβαρότητα;

Μια ψήφος που περιβάλλεται με τον σεβασμό και την ιερότητα που αρμόζει στο πιο κεντρικό προπύργιο και σύμβολο της εξουσίας του πολίτη, του δήμου, την πεμπτουσία της δημοκρατίας. Κι εννοεί κάτι βαθύτερο το κλισέ των δημοσιογράφων όταν χαιρετίζουν την περιοδική, τακτή κι αναφαίρετη - όσο και σχετικώς αραιά - ενάσκηση του δικαιώματος της ψήφου στις εκλογές ως 'γιορτή της δημοκρατίας'. 

Κάθε μέρα δεν είναι γιορτή, όμως, κι οι ταγοί μιας ουσιαστικής χειραφέτησης του πολίτη αντιμετωπίζουν τον σκεπτικισμό, ήδη εκπροσωπημένο από όχι λιγότερο από έναν Πλάτωνα, πόσο διασώζει από το βάρος της η ψήφος μπροστά στο αβαρές και τις αβαρίες συχνά ενός ετερόκλητου  σε ωριμότητα, ενδιαφέρον και ενημέρωση πλήθους. 'Ενός' πλήθους κινούμενου συχνά από πάθη και εξωγενείς ή ξένες προς την ποιότητα της βουλευτικής κρίσης αιτίες και παραμέτρους, πιο εύκολα χειραγωγούμενοι από την πονηρία των δημαγωγικών λόγων παρά από τον 'λόγο' που αξιώνει κι απαιτεί το 'μετέχειν κρίσεως και αρχής' που ορίζει τον πολίτη και πραγματώνει η δύναμις της ψήφου του. Πόσον κριτική, η κρίσιμη αυτή ψήφος; Το κύρος της 'plebiscite' στηριζόμενο, κι αναμετρώμενο με εκείνο της 'plebs', των πληβείων ή της «πλέμπαγια» που την νομιμοποιεί και καθιερώνει.

Ο δήμος και η φερεγγυότητα της κρίσης του, έχουν βρει, ωστόσο έγκυρα επιχειρήματα υπέρ τους σε επίσης όχι λιγότερο από έναν – κυνηγημένο ωστόσο από τον φόβο του Αθηναϊκού δήμου στο γέρμα της ζωής του, στα 322 πΧ - Μακεδόνα Αριστοτέλη. Ένα αριστοκρατικό υπέρ της χειραφέτησης του δήμου επιχείρημα, αφού ο Σταγιρίτης βρίσκει στην κρίση του πλήθους ακριβώς την σωρευτική ενίσχυση και κύρωση της κρίσης τους.  Οι χρήστες των πολιτικών αποφάσεων, όπως οι θεατές σε ένα έργο, έχουν την αθροιστική αυθεντία να κρίνουν την επιτυχία του: το  περίφημο «αθροιστικό» υπέρ της κρίσεως των πολλών επιχείρημα, με τον Αριστοτέλη να στηρίζει την χειραφέτηση του δήμου όχι στο επιχείρημα «είναι καλύτερο να κυβερνούν οι πολλοί», αλλά στο ότι «οι πολλοί κυβερνούν καλύτερα».

Επιχείρημα που επανέλαβε και ο Διαφωτιστής Condorset, κρίνοντας ότι όσο μεγαλύτερη η συμμετοχή σε μια ψηφοφορία, τόσο μεγαλύτερη η ευθυκρισία της ψήφου. Αν και με το περίφημο «παράδοξό» του ο Condorset ανέτρεψε περίπου την θέση αυτή υπέρ της εγκυρότητας της μαζικής συμμετοχής, αναρωτούμενος πώς συμβιβάζεται η σταθερότητα των πολιτικών πεποιθήσεων των ατόμων ψηφοφόρων με την αμφιταλάντευση κι αστάθεια του εκλογικού σώματος ως συνόλου.