Απόσχιση και διχοτόμηση ως εργαλείο επίλυσης διαφορών: θεωρητικοί των διχοτομήσεων

Θεωρητικοί των εθνοτικών συγκρούσεων έχουν υποστηρίξει ότι ο φυσικός διαχωρισμός των εχθρικών ομάδων μπορεί να είναι η μόνη δυνατή λύση στον εμφύλιο πόλεμο. Υποστηρίζουν ότι χωρίς εδαφική διχοτόμηση και αναγκαστικές, αν χρειαστεί, μετακινήσεις πληθυσμών, ο πόλεμος μπορεί να τελειώσει σε πιθανή γενοκτονία. Άλλοι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι ο διαχωρισμός αντικαθιστά μόνο τον εσωτερικό με τον διεθνή πόλεμο, που δημιουργεί αντιδημοκρατικά διάδοχα κράτη, και επιγεννά τεράστια ανθρώπινη δυστυχία.

Πιο αναλυτικά, σε δύο άρθρα με σημαντική επιρροή, ο Chaim Kaufmann ("When All Else Fails: Separation as a Remedy for Ethnic Conflicts, Ethnic Partitions and Population Transfers in the Twentieth Century," International Security 23:2 (Fall 1998), 120-156. Επίσης, International Security 23:3 (Winter 1998-99), 200-206) ανέπτυξε ένα σύνολο υποθέσεις σχετικά με την χρησιμότητα της εθνοτικής διχοτόμησης ως λύση στον εμφύλιο πόλεμο, με βάση τα επιχειρήματα του «επιθετικού ρεαλιστή» John Mearsheimer και του «θεωρητικού των πολέμων», Stephen Van Evera (Causes of War: Power and the Roots of Conflict, Cornell UP, 2001). Πριν από αυτούς, ένα πρώτο κύμα θεωρητικών απολογητών των διχοτομήσων ως θεραπευτικής λύσης των εθνοτικών συγκρούσεων εξέτασαν πρώτα τα οφέλη και το κόστος της κατάτμησης των πολυεθνικών ενοτήτων.

Μεταξύ των βαρέων βαρών θεωρητικών πρώτου κύματος ήταν ο πολύς Donald Horowitz (Ethnic Groups in Conflict, Βerkeley University, 1985) ο οποίος έγραψε ότι: «Εάν οι βραχυπρόθεσμες λύσεις είναι τόσο προβληματικές, εάν οι περιορισμοί στις καινοτόμους πολιτικές είναι πολλοί, εάν ακόμα και οι πιο μεγάλες φιλόδοξες προθέσεις χρειάζονται πολλές τοπικές αναπροσαρμογές, ίσως είναι λάθος να αναζητήσουμε τρόπους συμβίωσης μεταξύ των ανταγωνιστών. Εάν είναι αδύνατο για ομάδες να ζήσουν μαζί ετερογενές πολυεθνικό κράτος, ίσως είναι καλύτερο για αυτούς να ζουν χωριστά σε περισσότερα από ένα ομοιογενή κράτη, ακόμα κι αν αυτό απαιτεί μεταφορά πληθυσμών. Ο εδαφικός διαχωρισμός των ανταγωνιστικών εθνικών ομάδων είναι μια επιλογή που συνιστάται όλο και περισσότερο όταν αλλοεθνείς ομάδες συγκεντρώνονται εδαφικά σε πολυεθνικά κράτη."

Θεωρητικοί της «θεραπευτικής» άποψης (remedial rights) για την απόσχιση την βλέπουν σαν μια έσχατη απάντηση στις πολιτικές διακρίσεων ή καταπίεσης από μέρους μιας κεντρικής κυβέρνησης, όπως και της εχθρότητας της κυρίαρχης (εθνικά) ομάδας ενάντια σε μια άλλη ομάδα ή συμπολίτες που βλέπουν στην απόσχιση όχι μόνο την απαλλαγή από περασμένες και παρούσες αδικίες και καταπιέσεις αλλά και ως ευκαιρία για την δημιουργία ομοιογενούς κράτους που θα θέσει τέρμα στην καταπίεση της εν λόγω μειονότητας και στην σύγκρουση που ωδήγησε στην απόσχιση.

Στην βιβλιογραφία των Διεθνών Σχέσεων ξεχωρίζει ο Chaim Kaufman με το ανενδοίαστο επιχείρημά του ότι οι εθνικές διαφορές καθιστούν τη επίλυση των εθνικών συγκρούσεων αδύνατη και ότι η διχοτόμηση κι ο φυσικός διαχωρισμός των ανομοιογενών πληθυσμών είναι η μόνη αποτελεσματική μέθοδος οριστικής και καθαρής επίλυσης. Η θέση του ωστόσο πρoσκρούει σε στατιστικά στοιχεία που θέτουν εν αμφιβόλω ότι η διχοτόμηση αποτελεί την οριστική θεραπεία κι επίλυση εθνικών συγκρούσεων.

Από την πλευρά του ο Ted Gurr, στο μνημειακό του έργο εξαντλητικής συλλογής εθνικών συγκρούσεων Minorities at Risk (Minorities at Risk: A Global View of Ethnopolitical Conflicts, Washington: U.S. Institute of Peace Press, 1993), όπου εξετάζει τις σχέσεις κρατών με τις μειονότητές των, διαλύει τα εγκαθιδρυμένα δόγματα για τον ντετερμινιστικό ρόλο που παγιωμένες πολιτισμικές διαφορές διαδραματίζουν στις εθνικές συγκρούσεις. Τα σκοινιά των εντοπίων μαριονετών παίζουν εξωτερικά γεωπολιτικά χέρια σκοτεινών επικυριάρχων.

Τέλος, ο Donald Horowitz, ορθώνει σοβαρά αντεπιχειρήματα στις θέσεις ότι οι αποσχίσεις δημιουργούν ομοιογενή κράτη χωρίς εθνικές συγκρούσεις και αντιπαλότητες, που συμπίπτουν με τα σύνορα του αποσχισθέντος πληθυσμού. Βασισμένος σε ενδελεχή εμπειρική εξέταση των εθνικών συγκρούσεων παγκόσμια, σημειώνει ότι σπάνια συναντώνται ομοιογενείς πληθυσμιακά περιοχές που να συμπίπτουν με τα σύνορα του αποσχισθέντος κράτους ή πολιτειακού μορφώματος, ενώ οι εύκολες λεκτικές διαβεβαιώσεις για «σεβασμό των μειονοτικών δικαιωμάτων» στο αποσχισθέν κρατίδιο απλά κρύβουν την αδυναμία ή καν την έλλειψη πρόθεσης να επιτευχθούν τέτοιοι εύηχοι σκοποί. Αντίθετα, η αναπαραγωγή των ίδιων τακτικών μειονοτικής καταπίεσης στα νέα, μικρότερα κράτη είναι μάλιστα και πιο πιθανή, αφού η αποσχισθείσα εθνική ομάδα έχει εξέλθει από την μακρά εμπειρία τέτοιας καταπίεσης, προσβλέποντας στο «δικό» τους κράτος.

Η θεραπεία που σκοτώνει

Απαντώντας στον Chaim Kaufman, ο Horowitz παρατηρεί ότι η διχοτόμηση, αντίθετα, απειλεί να μετατρέψει μια εσωτερική εθνοτική διαφορά σε ένα πιο επικίνδυνο διεθνές πρόβλημα, καθώς τις αντιμαχόμενες εθνικές ομάδες χωρίζει τώρα ένα διεθνές κρατικό σύνορο. Επίσης, το δικαίωμα, ή το όραμα της απόσχισης (κι εδώ σκεφθείτε Ντεκτασικές αδιαλλαξίες) ενισχύει τα φανατικά μέλη των εθνικών ομάδων κι υπονομεύει τις πιο διαλλακτικές προσεγγίσεις ομάδων για εσωτερικό, συνταγματικό διακανονισμό μέσα από παραχώρηση εξουσιών αυτοδιακυβέρνησης ή ομοσπονδιακές συνταγματικές ρυθμίσεις συνεταιρικής δημοκρατίας.

Διότι, ένα καθολικώς αναγνωρισμένο δικαίωμα για απόσχιση θα σκληρύνει τόσο τις διεκδικήσεις της μειονοτικής ομάδας για εδαφικό διαχωρισμό όσο και, αμυντικά, την αντίδραση της κυρίαρχης ομάδας που θα διαβλέπει με ανησυχία τις αυξημένες πιθανότητες η τοπική αυτονομία ή ομοσπονδία να εξελιχθεί σε απόσχιση, σαν «συνταγματική υποδομή της απόσχισης» (όπως έβλεπε τις τουρκοκυπριακές δεκδικήσεις για ομοσπονδία ο Μακάριος).

Θα σκληρύνουν, έτσι κι οι ανοχές της κεντρικής κυβέρνησης σε εσωτερικές συνταγματικές ρυθμίσεις, με όξυνση των αντιδράσεών της στα αυτονομιστικά αιτήματα των μειονοτήτων της.

Από αυτή την εποπτική γωνία, η αναγνώριση ενός καθολικού δικαιώματος απόσχισης είναι άκαιρο και αντιπαραγωγικό, αφού όλο και περισσότερες πολυεθνικές χώρες για την ώρα προσβλέπουν σε εσωτερικές, πολυπολιτισμικές και πολυαδικές συνταγματικές (ομοσπονδιακές, συνεταιρικής δημοκρατίας ή ενσωματικές) ρυθμίσεις για να διευθετήσουν ειρηνικά τις κεντρόφυγες εθνικές και πολιτισμικές τάσεις και οράματα ομάδων του πληθυσμού των.

Δεδομένου του μεγάλου αριθμού πολυεθνικών κρατών και την επικίνδυνη προοπτική ενός ντόμινο αποσχίσεων, που θα είναι υπονομευτικό και της ίδιας της αρχής της δημοκρατίας η οποία προϋποθέτει την συνέχεια και σταθερότητα του «δήμου» για να ευδοκιμήσει, έμφασις πρέπει να δίδεται στην ενθάρρυνση και διευκόλυνση συνταγματικών ρυθμίσεων και όχι στον πολλαπλασιασμό των στρατηγικών «εξόδου» από το ενιαίο κράτος.

Εν κατακλείδι, η απόσχιση κι η διχοτόμηση, σύμφωνα με τα επιχειρήματα του Horowitz, όπως αυτά αντανακλούν άλλωστε την διεθνή εμπειρία, αντί να καθησυχάζει τις εθνικές συγκρούσεις, μάλλον είναι καταδικασμένη να τις διαιωνίζει και να τις αναπαράγει ως διεθνές μάλιστα πρόβλημα.

40.000 Τούρκοι στρατιώτες στην Κύπρο, μια από τα πιο στρατιωτικοποιημένες περιοχές του κόσμου, είναι απόδειξη ότι η επιχειρηθείσα αλυτρωτική απόσχιση των Τουρκοκυπρίων, με την τουρκική εισβολή, δεν έφερε την «ειρήνη», αλλά την μονιμοποίηση μιας ένοπλη αντιπαράθεσης, «pax armee», πολύ εύθραυστης και κυοφορούσας πάντα τρομερούς κινδύνους για την διεθνή ειρήνη.