Νά 'ναι το κάλεσμα στην δημιουργική φαντασία των αχανών, άδειων εκτάσεων της στέππας; Είναι αυτό το επιβλητικό μεγαλείο, αυτή η σιωπηρή θλίψη, το βάθος της στοχαστικής ψυχής, αυτή η αίσθηση της περίπλοκης ποίησης των ανθρωπίνων σχέσεων, ό,τι περιβάλλει με δέος και σεβασμό το ρωσικό μυθιστόρημα.

Εξηγώντας την βαθιά απόλαυση της ανάγνωσης του Ντοστογιέφσκι, η Virginia Woolf περιέγραψε τα βιβλία του ως 'σκοτεινές δίνες, περιστρεφόμενες χιονοθύελλες, ρουφήκτρες σε βάλτους που σφυρίζουν, και βράζουν και μας ρουφάνε και καταπίνουν στα πλούσια βάθη τους'. 'Περιδινιζόμαστε, τυφλωνόμαστε, ασφυκτιούμε, και την ίδια ώρα γεμίζουμε με μια αίσθηση ρήξης που μας πλουτίζει'. Ο Robert Louis Stevenson περιέγραψε το 'Εγκλημα και Τιμωρία ως ένα 'σπίτι που σφύζει από ζωή', οι αναγνώστες που τολμούν να μπούνε μέσα καταλήγουν να 'εξαγνίζονται' ενώ την ίδια ώρα 'βασανίζονται'.

Ο Τολστόι είναι, από πλευράς του υπέροχα ρεαλιστικός, ένας μαιτρ της λεπτομέρειας, αλλά και του γενικού. Ο σημαντικός σύγχρονος λογοτεχνικός κριτικός James Wood σχολίασε ότι το να παρασυρθείς στην λαμπρή νεροσυρμή του 'Πόλεμος και Ειρήνη' σημαίνει να υποκύψεις στον μεταδοτικό πυρετό της ζωής'. Ο Τολστόι μας κάνει να νιώσουμε ζωντανοί: 'καθώς οι ήρωές του μεταδίνου ο ένας στον άλλο τον πυρετό της ύπαρξής τους, ώστε να μας τον μεταδίνουν και σε μας'. O Ηenry James χαρακτήρισε το 'Πόλεμος και Ειρήνη' ως 'ένα τεράστιο, πεινασμένο θηρίο' - όχι ένα αφήγημα αλλά ένα περίπλοκο δίκτυο από αφηγήσεις, και θεώρησε το τον Τολστόι 'ένα θηρίο δεμένο στο μεγάλο του θέμα 'ολόκληρη την ανθρώπινη ζωή!'

Ο ισχυρισμός που επαναλαμβάνεται για τους συγγραφείς αυτούς είναι ότι τους χαρακτηρίζει μια χωρίς σύγκριση μοναδική ικανότητα να μας παίρνουν μέσα στον νου των χαρακτήρων που δημιουργούν. Η μαεστρία τους και γνώση της ψυχολογίας είναι τόσο βαθιά ενώ δείχνουν τόσο ενδιαφέρον για αρρωστημένα, διεστραμμένα, διεφθαρμένα και άθλια μυαλά, που οι αναγνώστες απολαμβάνουν να εγκατοικήσουν. Ο Τολστόι δείχνει στις ιστορίες του να βρίσκεται πάντα εν κινήσει, και μας παίρνει μαζί του. Από την πλευρά του, ο Ντοστογιέφκι κερδίζει σε ένταση και βάθος.

Κι όμως υπάρχουν πολλά που απωθούν στα μυθιστορήματα των μεγάλων Ρώσων. Πρώτα από όλα είναι μακρά, ατελείωτα μακρά. Πολλοί έφτασαν να αναρωτιούνται αν η ρωσική μέρα είναι μεγαλύτερη από την δική μας. Πώς βρήκαν οι αναγνώστες χρόνο για το μισό εκατομμύριο λέξεις του 'Πόλεμος και Ειρήνη', που φτάνει τις 1300 σελίδες πάνω κάτω, στις πιο πολλές εκδόσεις... πάνω; Θα πρέπει να είχαν πολλούς υπηρέτες! Κι αυτά τα βαρύγδουπα ονόματα πλ´ηρη με τα πατρωνύμια, συχνά με υποκοριστικά για να μακρύνουν κι άλλο...

Οι Εγγλέζοι βολεύουν τους ήρωές τους με μονοσύλλαβα, άντε δισύλλαβα, όπως Πιπ, Τομ και Έμμα, ή εξηγητικά του νοήματος όπως η Δωροθέα. Οι Ρώσσοι κλασσικοί γεμίζουν αράδες με τα διπλά, και μάλιστα σε συχνάκις προσφωνήσεις, ονόματα: Νατάσα Φιλίπποβα, Λιζαβέτα Προκόγιιεβνα, Βαρβάρα Αντάλιοβνα και Ναταλία Νικίτισνα, όπως στον Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι. Βαρύγδουπα ονόματα που πατάνε φρένο στην γρήγορη κι απρόσεκτη ανάγνωση, καλούν σε προσοχή!

Επιπλέον, και κυρίως, τα μυθιστορήματα των Ρώσσων κλασσικών του 19ου αιώνα είναι προσκλήσεις για σοβαρές διανοητικές - και διανοουμενίστικες - συζητήσεις και προβληματισμό, ενώ πολλά από αυτά βρίθουν από βαθιές σύγχρονες ιδέες από την μεταφυσική, επιρροές από τον Ελβετό φιλόσοφο Ζαν Ζακ Ρουσώ, εμμονές για το υπερφυσικό, τους ρασοφόρους μύθους της Ρωσικής Ορθοδοξίας κι ακόμα την αίγλη του Ναπολέοντα. Τέλος, μεταφράσεις των ρωσσικών μυθιστορημάτων είτε είναι για πέταμα, ενώ αυτές που είναι καλές είναι αφόρητα δύσκολες. Πολλές μεταφράσεις επιλέγουν να ξεφορτωθούν τις ηθελημένες ατέλειωτες επαναλήψειςς του Τολστόι, ενώ προτιμούν μια εκλεπτυσμένη παραλλαγή κι εκεί που τις παραθέτουν.

Η Βιρτζίνια Γουλφ παρατήρησε ότι σχηματίζοντας την άποψή τους για τους κλασσικούς Ρώσσους μυθιστοριογράφους οι περισσότεροι αναγνώστες έχουν διαμορφώσει μια εικόνα για μια ολόκληρη λογοτεχνική παράδοση που έχει κτιστεί στο πρότυπό τους. "Αντιμετωπισμένοι έτσι", έγραψε η Γουλφ, "οι συγγραφείς αυτοί μοιάζουν με ανθρώπους που έχουν χάσει τα πάντα σε ένα σεισμό ή σιδηροδρομικό δυστύχημα, κι όχι μόνο τα ρούχα τους αλλά κάτι πιο λεπτό και πιο σημαντικό: τον τρόπο τους, την ιδιοσυγκρασία του χαρακτήρα τους."

Ο Τολστόι κι ο Ντοστογιέφσκι συχνά αντιμετωπίζονται μαζί - αλλά γιατί;

Κι ενώ οι δυό τους, Τολστόι κι ο Ντοστογιέφσκι, έγραψαν στην ίδια εποχή και στην ίδια γλώσσα, αρκεί αυτό για να συνδέονται έτσι; Ίσως να είναι πιο χρήσιμο και διδακτικό να βρεθούν οι διαφορές τους. Από τις πιο βασικές τους διαφορές είναι η αντιμετώπιση του χρόνου. Ο Τολστόι απλώνει τον χρόνο, ενώ ο Ντοστογιέφσκι τον συμπτύσσει σε συγκεκριμένες στιγμές. Ο Τολστόι γράφει για ανθρώπους που μπορούν να θεωρηθούν 'κανονικοί', ενώ ο Ντοστογιέφσκι για ήρωες που συνιστούν πιο ακραίες προσωπικότητες. Ο Τολστόι είναι ένας ηθικολόγος που θα ήθελε να είναι δάσκαλος, ενώ ο Ντοστογιέφσκι δείχνει λιγότερη ηθική βεβαιότητα.

Αποκαλυπτικά, ο φιλόσοφος Isaiah Berlin έγραψε ένα βιβλίο για τους Τολστόι και Ντοστογιέφσκι, με τον τίτλο 'Η Αλεπού και ο Σκαντζόχοιρος', The Fox and the Hedgehog. Έμπνευση για τον τίτλο απετέλεσε ο μεταηρωϊκός λυρικός ποιητής Αρχίλοχος, με τον στίχο του "πολλά οίδ' αλώπηξ αλλ' εχίνος έν, μέγα", πολλά γνωρίζει η αλεπού, αλλά ο σκαντζόχοιρος ένα, μά μεγάλο.

Όπως το εννοεί και παραφράζει ο Isaiah Berlin, υπάρχουν εκείνοι που συνδέουν τα πάντα με μια κεντρική ιδέα, ένα κεντρικό, ορίζον όραμα, κι εκείνοι με πολλές, σκόρπιες ιδέες. Ο Τολστόι, κρίνει ο Berlin, είναι 'εκ φύσεως μια αλεπού, που πίστευε όμως ότι ήταν ένας σκαντζόχοιρος'. Αυτό που τον κάνει ένα σκαντζόχοιρο είναι μια φιλοσοφία που μπορεί να συνοψιστεί ως ακολούθως: πολλοί άνθρωποι έχουν την εμπειρία ενός πράγματος που το πιστεύουν ότι είναι η ελευθερία της βούλησης, αλλά στις σχέσεις τους με άλλους κυριαρχούνται από τις αδήριτες δυνάμεις της ιστορίας.

Η ιδέα του Berlin είναι γόνιμη, γιατί μπορούμε να ταξινομήσουμε όλους ως είτε αλεπούδες είτε σκαντζόχοιρους. Θεωρούσε τον Ντοστογιέφσκι ως σκαντζόχοιρο, μια ιδέα που κάπως ισχύει, αλλά μόλις. Ο Ντοστογιέφσκι είναι ένας θαυμάσιος μυθιστοριογράφος, αν και πολλές από τις πλοκές του βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε συμπτώσεις κι είναι ένας πειραματικός συγγραφέας με πολλή πρωτοτυπία, αλλά το μεγαλύτερο τάλαντο του οποίου είναι η εμβάθυνση στον χαρακτήρα των ηρώων του. Τα μυθιστορήματά του κυριαρχούνται από μεγαλειωδώς δυσλειτουργικά άτομα.

Η κατάσταση αυτή είναι μία που γνωρίζει καλά. Ως μαθητευόμενος μηχανικός σχεδίασε κάποτε ένα θαυμάσιο οχυρό, που ωστόσο είχε ένα καταφανές ελάττωμα: δεν είχε ούτε πόρτες ούτε παράθυρα. Αργότερα, ενεχειρίασε το παλτό της γυναίκας του για να παίξει τζόγο, κι ακόμα προχώρησε να ενεχειριάσει για τον τζόγο και τα σκουλαρίκια και την βέρα της. Η μανία του για την ιλιγγιώδη αίσθηση του ρίσκου στον τζόγο ήταν πυρετώδης, και μοιράζεται με τους ήρωές του την εμπειρία να στέκεται στο χείλος του γκρεμού κοιτώντας την άβυσσο να χαίνει από κάτω.

Με τα λόγια του μυθιστοριογράφου David Foster Wallace, ο Ντοστογιέφσκι έγραφε για τα πράγματα που είχαν πραγματικά σημασία, δηλαδή, την ζωή και τον θάνατο, την ταυτότητα, τα διάφορα είδη αγάπης, την ελευθερία, τις δυνάμεις του λόγου και της πίστης, τις εμμονές και την δύναμη της ανθρώπινης θέλησης. Κι αυτό χωρίς να υποβιβάσει τους ήρωές του σε φερέφωνα των ιδεών του ή τα βιβλία του σε ηθικές πραγματείες.

Το πιο γνωστό βιβλίο του Ντοστογιέφσκι. το Έγκλημα και Τιμωρια, έχει σαν σκηνικό του την βρώμικη, αποπνικτική και παρακμιακή Αγία Πετρούπολη. Ο κύριος χαρακτήρας, ο Ρασκόλνικωβ, είναι ένας απένταρος και απορροφημένος στον εαυτό του φοιτητής που σχεδιάζει την δολοφονία μιας γρηάς τοκογλύφου. Το όνομα Ρασκόλνικωβ, μάλιστα, προέρχεται από την ρωσική λέξη 'ρασκόλνικ' που σημαίνει διαφωνών, ή αντιδραστικός - τα ονόματα στον Ντοστογιέφσκι συχνά παραπέμπουν σε συμβολική περιγραφή του φέροντος το όνομα. Εκτελεί το έγκλημά του, σκοτώνοντας και την αδελφή του θύματός του, για να καταλήξει όλο και πιο παρανοϊκός, πιστεύοντας ότι όλοι τον υποψιάζονται.

Σε αυτό ομοιάζει και στον Σαικσπηρικό ήρωα Μάκβεθ, έμφοβος και μισητός. Ο Χιώτης Έλλην συγγραφεύς της Ιαπωνίας, Λευκάδιος Χερν, προειδοποιούσε το κοινό του ότι ανάγνωση του βιβλίου μπορούσε να τους αρρωστήσει.