Οι Αγέλαστοι

Εδώ το θηρίον εγέλασεν. Με χαμόγελο παρατηρούν οι μεγάλοι μας φιλόλογοι το σημείον όπου ο στρυφνός Θουκυδίδης χαλαρώνει το αυστηρό του ύφος για να μειδιάσει για τα ανθρώπινα, τον σκυθρωπό Πελοποννησιακό πόλεμο, που με τόση ακρίβεια και μεταλλική σοβαρότητα ιστορεί. «Θηρίον» όμως; Ανθρώπινος ο ιστορικός, με σφιγμένο από τον πόνο το χείλος καθώς ιστορεί τα «φρικτά της ψυχής» στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Την ωμότητα του ρεαλιστικού «αμοραλισμού» του Μηλίου διαλόγου και τις θηριωδίες της εμφύλιας διαμάχης στα Κερκυραϊκά. Σε αντίστιξη, αυτά, προς τον ύψιστο ύμνο του δημοκρατικού και ελεύθερου ήθους του Αθηναίου πολιτικού ανδρός, στον Επιτάφιο του Περικλέους. Το «εύδαιμον το ελεύθερον» και το «φιλοκαλούμεν μετ’ ευτελείας και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας», που μόνο «κλακαδόρικα» εννοούν πολλοί.

Θηρίον, ή και θεός, είναι αντίθετα ο μή μετέχων της πόλης και του βίου πολιτικού, θα έλεγε ο Φιλόσοφος. Και το ανά χείρας βρίσκει ακριβώς προβληματική την σχέση του «θεού» και των «ζώων» με το γέλιο και το αστείο, που τοποθετεί τόσο κεντρικά στον χώρο του «άστεως», της πόλης και των πολιτικών ή πολιτισμένων θεσμών και τρόπων της. Προβληματική, σε αντιπαραβολή, είναι η θέση των «αγέλαστων» στον χώρο της ανθρώπινης πολιτικής συνοίκησης και κοινωνικής συνύπαρξης.

Μιλώντας στους ακαδημαϊκούς του Ισραήλ, σε τελετή βράβευσής του με το Jerusalem Prize για την λογοτεχνία, ο Τσέχος λογοτέχνης Μίλαν Κούντερα τους θύμισε την Εβραϊκή παροιμία: «ο άνθρωπος σκέπτεται, ο Θεός γελά». Την σοφία της παλιάς εβραϊκής παροιμίας θέλησε ο λογοτέχνης να αποδώσει στον Γάλλο λογοτέχνη, Francois Rabelais, που, όπως εξήγησε, «άκουσε την ηχώ από το γέλιο του Θεού κι έτσι γεννήθηκε το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα». Το μυθιστόρημα, συνέχισε ο Κούντερα, «είναι ο φανταστικός παράδεισος του ατόμου, όπου κανένας δεν κατέχει την αλήθεια... αλλά  όλοι έχουν το δικαίωμα να ακουστούν».

Ο στόχος της αναφοράς στις δημιουργικές αβεβαιότητες του μυθιστορήματος, της λογοτεχνίας, ήταν σαφής. Ήταν οι «Αγέλαστοι», οι «κάτοχοι αυτοί όλων των φώτων», οι ταγοί των βεβαιοτήτων. «Η τέχνη που έχει σαν έμπνευση το γέλιο του Θεού», συνέχισε ο Κούντερα,  «προτιμά την κατανόηση παρά την βεβαιότητα, κι όπου η κατανόηση οδηγεί στην ειρήνη, οι βεβαιότητες οδηγούν σε σύγκρουση, καταπίεση και πόλεμο». Δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη, όμως, ανάμεσα στην λογοτεχνία και τους Αγέλαστους. «Από το γέλιο του Θεού οι Αγέλαστοι συμπεραίνουν ότι η αλήθεια είναι προφανής. Αλλά είναι, ακριβώς, χάνοντας την βεβαιότητα της αλήθειας και την συμφωνία των άλλων, που ο άνθρωπος γίνεται άτομο».

Tidy up!
Το ακροατήριο του Κούντερα μπορούσαν να ανακαλέσουν την σκοτεινή απειλή των Αγέλαστων. Ήταν οι εμπνευστές των εκκαθαρίσεων, του Ολοκαυτώματος. Ήταν και είναι οι Γκαίμπελς, οι άνθρωποι των καθαρών λύσεων. Οι άνθρωποι της σκοτεινής πλευράς του Διαφωτισμού. Αντίφαση των όρων; Από μια πλευρά ιδωμένο, το φως ρίχνει την σκοτεινή σκιά του. Η επανάσταση της πρυτανείας του λόγου, σαν κριτικής, σκεπτικιστικής και ελεύθερης, πειραστικής στάσης, δοκιμές πειθούς όπου «ουδέν έστιν πειθούς ιερόν άλλον πλην λόγος», με τα λόγια του Αισχύλου, ενέπνευσε ωστόσο στους ετοίμους προς αυτό, τους ποζιτιβιστές κι ορθολογιστές, την όρθωση μεγάλων οίκων του «καθαρού» νοός, όπου η ανθρώπινη αταξία «τακτοποιήθηκε» («was tidied away») με την βία του σαρώθρου.

Η λογοτεχνία, αντίθετα, είναι ο χώρος της ελευθερίας, της δημιουργίας και της διαφορετικότητας, όπου, αντίθετα,  η ανθρώπινη «αταξία» εορτάζεται. Η λογοτεχνία έχει, με αυτή την έννοια, το γέλιο στα γονίδια της. «Όπου ακούς τάξη, ανθρώπινο αίμα μυρίζει», έγραψε αποφθεγματικά κι ο ποιητής του Αιγαιϊκού φωτός. Κι όπου ακούς «οργανωμένα σύνολα», οι μηχανές του κιμά ετοιμάσθηκαν να συνθλίψουν τους ανοργάνωτους. Να τους σαρώσουν και να τους «αφήσουν στο περιθώριο» (για να παραθέσουμε και το κείμενο με το οποίο μας «καταδίκασε» στην εφημερίδα του ο Αγέλαστος). «Tidied away». Αυτοί το «Tide» τους, το απορρρυπαντικό, δεν το αλλάζουν με τίποτα!

Σήμερα ταγοί της αλήθειας (ούτε καν της αλήθειας «τους») είναι οι φονταμενταλιστές κάθε είδους. Οι κρυμμένοι πίσω από αλήθειες, ιστορικά δίκαια, απαρέκκλιτες γραμμές, κάθε χρώματος, κόκκινες, πράσινες, μπλε. Γράφοντας την «Διαλεκτική του Διαφωτισμού», με το πνεύμα του κριτικισμού, ο Αdorno κι ο Ηorkheimer ψέγουν τον Διαφωτισμό σαν εμπλεκόμενο στην δημιουργία των γκουλάγκ και των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Οι αλήθειες του διαφωτιστικού ρασιοναλισμού επέβαλαν την τάξη τους στο χάος της φύσης ή της κοινωνίας με μέσο την κυρίαρχη βία. Κι 'η διαφωτισμένη Ευρώπη αποπνέει συμφορά', "radiates disaster", οιμώζουν οι πρώτες προτάσεις στην Διαλεκτική τους. Εδώ τα σπέρματα του ολοκληρωτισμού, φασιστικού ή κομμουνιστικού, διαποτισμένα με την φενάκη της αισιοδοξίας ότι η ανθρώπινη ζωή μπορεί να «τακτοποιηθεί», να «βελτιστοποιηθεί», με έλλογες λύσεις.

Κυρίαρχος ο λόγος της «αληθείας» βρίσκει τα όρια του στον γέλωτα. Δηλητηριάζει τις σελίδες της Αριστοτελικής Κωμωδίας ο αυστηρός μοναχός Χόρχε που διαβλέπει τον κίνδυνο του γέλωτος, στο «Όνομα του Ρόδου», του Ουμπέρτο Έκο. Δηλητηριώδης και η εξήγηση που δίνει: " το γέλιο σκοτώνει τον φόβο και όταν σκοτώσεις τον φόβο, δεν μπορεί να υπάρχει πίστη και όταν δεν μπορεί να υπάρχει πίστη, δεν μπορεί να υπάρχει θεός".

Το γέλιο είναι αναρχικό, ασεβές και προσβλητικό. Δεν εμπιστεύεται πάντα την έρευνα της αλήθειας, προκρίνει την αλήθεια της έρευνας. Το γέλιο αφορά το πώς ελέγχονται οι ταγοί της αλήθειας, πώς μιλούμε αλήθεια στους δυνατούς, «speak truth to power». Είναι το όπλο των αδυνάμων, των «hoi polloi», των καταφρονημένων της «επίσημης ιστορίας». Ή, από τους επισήμους της ιστορίας. Στο περιθώριο όπου δοκιμάζονται τα όρια των «περιθεώρατων». Είναι το... πέταγμα των πεταμένων. Απετάξω τον γέλωτα;  Όχι, διάβολε...

Οι περιγελώμενοι όμως είναι και οι γελώντες, οι γελαστοί. Το λέει η αμφίσημη λέξη: «ridiculous». Δέξου να είσαι και τα δύο, και το περιστέρι και το άγαλμα, όπως απεχαιρέτισεν η φίλη (δεν ξέρω πια να πω, αν βλέπω το πανάκι, ή του πελάγου αφρό).

Όπου το γέλιο αποβάλλεται, πολεμάται, κρίνεται κι επικρίνεται ως «άπρεπο», εκεί είναι καιρός να ανησυχούμε. Οι Αγέλαστοι έχουν τους σκοπούς τους. Και το σάρωθρο στο χέρι. Σ' αυτή την τόσο βρώμικη, πάντα, ιστορία των κάθε λογής καθαροτήτων. Και των ωμών, στυγνών, στεγνών ξεκαθαρισμάτων τους.