Υγρά φύσις και Στωϊκή στιβαρότητα

ουκ έσθ' ούτος ανήρ διερός βροτός ουδέ γένηται,
ός κεν Φαιήκων ανδρών ες γαίαν ίκηται
δηϊοτήτα φέρων...
Οδ. ζ 201-3

Τρομαγμένες το είχαν βάλει στα πόδια ('τρέσσαν άλλυδις άλλη) οι 'αμφίπολοι', οι παρθένες κόρες της τιμής, συνοδοί της Ναυσικάς, αφού 'γυμνός εών' τους εμφανίστηκε ο Οδυσσέας, αναπάντεχα πίσω από τις φυλλωσιές: 'σμερδαλέος δ' αυτήσι εφάνη κακωμένος άλμη', γιατί 'τρομακτικός τους φάνηκε, δαρμένος από την αρμύρα' - ζ 137).

Καθησυχάζει η θαρραλέα Ναυσικά τις 'αμφιπόλους' τις, καθώς τους παρουσιάζει τον ταλαιπωρημένο, καραβοτσακισμένο, δαρμένο από το κύμα Οδυσσέα, αντιπαραβάλλοντας στην απειλητική, θαλασσοπνιγμένη θωριά του την διόρθωση 'ουκ έσθ' ούτος διερός ανήρ': δεν είναι υδαρής, γλυστερός ο άνδρας τούτος. Το επίθετο 'διερός' απαντά μόνο σε δύο σημεία στον Όμηρο, εδώ και λίγο πιο κάτω, στο θ 43, όπου ο Οδυσσέας διηγείται στον Φαίακα Αλκίνοο ότι είχε συμβουλέψει τους άνδρες του, μετά το πειρατικό πλιάτσικο στην γη των Κικόνων να φύγουν γρήγορα, με 'γλυστερό ποδάρι': 'διερώ ποδί'.

Το σημείο ενδιαφέρει για την ηθική χροιά που παίρνει το 'υγρός' ή 'γλυστερός'. Περιγράφοντάς τον έτσι, η Ναυσικά καθησυχάζει τις θαλαμηπόλους τις ότι, παρά την υδαρή, γλοιώδη του θωριά, o ξένος δεν κουβαλά κάτι καταστροφικό για τους Φαίακες: 'δηϊοτήτα φέρων'. Η αντίθεση επεξηγείται, σε χαρακτηρολογικούς, ηθικούς όρους από την επηυξημένη μετάφραση του George Chapman, το 1614, που εντείνει την εικόνα της υγρότητας, της ροής κι ευελιξίας, σε αντίθεση προς ό,τι έκρινε ως κυρίαρχες, ηθικές, Στωϊκές αρετές του Οδυσσέα. Αρετές που πρέπει να διασώσει πολεμώντας το υγρό κι άμορφο, τυφλά βίαιο στοιχείο της θάλασσας και τα στοιχειά, τις πλανεύτρες προκλήσεις ή τον καταστροφικό θεό της, που θέλουν να του τις αρνηθούν: την φρόνηση, εγκράτεια, αυτοέλεγχο και στιβαρότητα. Μεταφράζει, μάλλον ελεύθερα ο Chapman:

This man no moist man is, nor wat'rish thing,
That's ever fleeting, ever ravishing
All it can compass - and, like it, doth range
In rape of women, never stay'd in change.
This man is truly manly, wise, and stay'd. (Οδ. VI 311–15)

Ο Chapman αντλεί από τις εξαίρετες μετρικές και στιχουργικές του δεξιότητες για να αντιπαραβάλει, ξανά και ξανά, τα στοιχεία της διαλεκτικής πόλωσης ανάμεσα στην αρρενωπή στιβαρότητα ή φιλοσοφική, Στωική σταθερότητα του Οδυσσέα και την ακατάβλητη, αεικίνητη ροή που τον περιβάλλει σε μια εχθρική του θάλασσα, ροή και θάλασσα που όμως χρειάζεται για να τον φέρουν στην Ιθάκη. Μέσα στον ρόχθο της θαλάσσιας απειλής καταφυγή του το πλοίο (ή σχεδία), τα νησιά και, τέλος η το πάν εξηρεμούσα και καταλαγιάζουσα, μετά και την μνηστηροφονία, και το αγκυροβόλημα στην 'ριζωμένη σχεδία' του γαμηλίου του κρεββατιού, η τελική, Αθήναθεν πολιτική δικαιοσύνη στο ω. Η πιο όμορφη μερίδα που σερβιρίστηκε ο Αισχύλος 'από το πλούσιο τραπέζι του Ομήρου', στην Ορέστεια.

Συγκρίνετε την αντίθεση της απόλυτης σταθερότητας του Οδυσσέα, δεμένου στο κατάρτι καθώς παραπλέει φεύγων τις Σειρήνες, ρέοντας μπροστά, όλο μπροστά, με τους 'κωφούς' στις Σειρήνες συντρόφους του να κτυπούν με τα κουπιά την θάλασσα, 'τύπτον άλα', φεύγοντας, στο νερό, πάντα μπροστά. Θυμίζοντας και την Mary Douglas, το υγρό εκδηλώνει την καταστροφική, μιαντική του ενέργεια στις σκηνές της τύφλωσης του Πολυφήμου, αφού η δοκός κρύβεται στην υδαρή, βρωμερή κοπριά, πριν, ύστερα, ατμίσει και τσιρίξει όταν βουτιέται στο υγρό Κυκλώπειο μάτι. Και, βέβαια, η πιο σταθερά κι επιμένουσα εικόνα της μάνητας της οργισμένης θάλασσας, εκπροσωπώντας την αδάμαστη οργή του Ποσειδώνα, εκδικητού της τύφλωσης του γιού του. Υδάτινες γροθιές κτυπούν το πλοίο του από κάθε πλευρά, συντρίβοντάς το και πνίγοντας τους τελευταίους από τους συντρόφους του, ενώ την ίδια τύχη έχει κι η σχεδία που τον παίρνει, μόνο πια, απ' το νησί της Καλυψώς.

Η μάχη με τα κύματα που μόνο κι ανήμπορο τον αποσπούν ξανά και ξανά από την προσπάθεια, 'νηχόμενος' να βγεί στην ξηρά, δίνεται με τόσο συναρπαστικές εικόνες που γοήτευσαν τον Keats όταν πρωτοείδε την μετάφραση του Chapman. Κι εκείνη η πανέμορφη παρομοίωση, όταν τελικά σαν χταπόδι που συρόμενο απ' την θαλάμη του σέρνει πέτρες του βυθού κολλημένες στις βεντούζες του, ο Οδυσσέας να κολλά με τις πληγές του στα βράχια της ακτής, για να μην τον αρπάξει, ξανά, το κύμα πίσω, 'παλιρρόθιον δε μιν αύτις / πλήξεν επεσσύμενον, τηλού δε μιν έμβαλε πόντον. Ώς δ' ότε πουλύποδος θαλάμης εξελκοιομένω/ προς κοτυληδονόφιν πυκιναί λάϊγγες έχονται, / ώς τού προς πέτρησι θρασειάων από χειρών / ροαί απέδρυφεν - τον μεν μέγα κύμα κάλυψεν. (ε 430-5).

Η τελική νίκη του νερού; Το εξουθενωτικό, αφανιστικό της 'Στωϊκής στιβαρότητας' μούλιασμα του Οδυσσέα, ξεβρασμένου περίπου στην ακτή, να στάζει από παντού νερό, να έχει γίνει ο ίδιος νερό, σαν να 'έχουν σπάσει τα νερά του', στην εικόνα τής γυναικείας 'υγράς φύσεως', της γυναίκας στην πιο γυναικεία της ώρα, την ώρα του τοκετού. Η υγρά φύσις της γυναίκας. ιδιαιτερότητα της φυσιολογίας της που παραπέμπει στην αρχαία ελληνική φυσιολογία των τεσσάρων χυμών, οργανωμένων σε δυό αντιθετικούς πόλους: υγρό-ξηρό, θερμό-ψυχρό. Η γυναίκα τείνει προς το πρώτο σκέλος των δύο πόλων: υγρά και θερμή. Γεγονός που εκλαμβάνεται ως ενδεικτικό παθητικότητας κι αδυναμίας: τόσο ο Αριστοτέλης, όσο και ο Ιπποκράτης υποδεικνύουν την υγρά φύση της γυναίκας, συμβουλεύοντας αυτό να λαμβάνεται υπ' όψιν στις θεραπευτικές αγωγές ασθενών γυναικών, που πρέπει να λαμβάνουν μέτρα αύξησης της ξηρότητας.

Φουσκωμένος, πρησμένος από θάλασσα ο Οδυσσέας, να τρέχει θάλασσα από παντού, μύτη, στόμα, 'αλί δε δέδμητο φίλον κηρ / ώδεε δε χρόα πάντα, θάλασσα δε κήκιε πολλή / αν στόμα τε ρίνάς θ''.. Είχε γίνει θάλασσα, το αντίθετο από την 'στωϊκή στερεότητα' της ηθικής του αξιολόγησης, ως 'ου διερός ανήρ'. Του Chapman το Στωϊκό: 'This man is truly manly, wise, and stay'd'. (Οδ. VI 311–15)