Τί αγάπησε η Ζακλίν στην ελληνική γλώσσα, συμπεραίνοντας στο κατώφλι της ζωής της το νόημά της με το ακροτελεύτιο βιβλίο της «Μαθαίνοντας ελληνικά»;

Α αξία της απλότητας, κι η μη απλότης της 'αξίας'

Αν αρετή των τεχνικών γλωσσών η οικονομία στα σύμβολα, είναι αρετή η οικονομία και των φυσικών γλωσσών; Πιο παρατακτική κι απλή στην μορφολογία και την σύνταξη η απλοποιημένη είναι, στην ευχρηστία της,πιο ελκυστική; Κι είναι αισθητικά ανώτερη, ή κατώτερη γι' αυτό; Ποιό το νόημα, και ποιά τα κριτήρια μιας τέτοιας σύγκρισης κι αξιολόγησης;

Επήρετο, υπερηφανευόταν για τον Αττικό του λόγο ο ρήτωρ της Β' Σοφιστικής Αίλιος Αριστείδης, όπως κι ο Δίων ο Χρυσόστομος κι ο Συνέσιος Κυρήνης, περί τριχών μαρνάμενοι, οι δύο τελευταίοι ('Τριχός Εγκώμιον', ο πρώτος, 'Φαλάκρας Εγκώμιον', ο δεύτερος). Ήδη όμως είχαν οι νέοι πληθυσμοί της ελληνιστικής αυτοκρατορίας των βασιλείων των επιγόνων σπρώξει την γλώσσα στην 'κοινή' απλοποιημένη μορφή του αττικού λόγου, στην οποία αποδόθηκαν τα Ευαγγέλια κι η Καινή Διαθήκη. Τόσο απλοποιημένη που να εννοούν την Καινή Διαθήκη κι οι θεολόγοι κι οι ιερείς μας...

Τί έχει χαθεί, ή τί χάνεται στην απλοποίηση αυτή; Συντείνει ή αφαιρεί από τον αισθητικό πλούτο μιας γλώσσας η μορφολογική απλοποίηση; Φτωχαίνει την γλώσσα το γεγονός ότι τις πέντε διαφορετικές καταλήξεις στον ενικό πχ των θηλυκών πρωτοκλίτων, 'μητέρα' ή 'νίκη', έμεινε μονάχα το καταληκτικό 'ς' να δείχνει την γενική, κι όλες οι άλλες τρεις (άνευ δοτικής) πτώσεις αποδίδονται με το ομοιόμορφον 'μητέρα'; Ή, προσδίδει εκφραστική δύναμη στην γλώσσα η αμεσότητα της παρατακτικής σύνταξης και της δραστικής μείωσης των μορφημάτων, της μορφολογικής απλοποίησης;

Τί αγάπησε η Ζακλίν;

Στο σημείο αυτό χρήσιμο είναι να αντιπαραβληθούν τα επιχειρήματα της ελληνίστριας Ζακλίν ντε Ρομιλύ, που ωστόσο, συγκρίνει τον μορφολογικό πλούτο της ελληνικής γραμματικής με την γαλλική γλώσσα.

Τα επιχειρήματά της επικεντρώνονται στις αισθητικές αξίες που δίνει στην ελληνική γλώσσα η μορφολογική αυτοτέλεια των πτώσεων, επιτρέποντας στον ποιητή, ή και τον ρήτορα, σοφιστή και τον φιλόσοφο, να συντάσσουν με ένα ευρύ φάσμα συντακτικών δυνατοτήτων την πιο 'αυτόνομη' στο λογικό της νόημα μέσα στην σύνταξη λέξη. Παίζοντας έτσι με τις εμφαντικές, συνυποδηλωτικές, ηχητικές και συνηχητικές αξίες που προσέδιδε στην λέξη η πιο ευλύγιστα ελεύθερη επιλογή της θέσης της.

Στα Αγγλικά, που σας είναι πιο οικεία, το λογικό νόημα του υποκειμένου και του αντικειμένου στην σύνταξη, ορίζει η θέση σε αυτήν. 'God loves man': το υποκείμενο, God, προτάσσεται του ρήματος ενώ το αντικείμενο, 'man', το ακολουθεί. Αν αντιστραφεί η θέση, αντιστρέφεται και το νόημα: 'Man loves God', κάνει τον Θεό αντικείμενο ή δέκτη της αγάπης του 'υποκειμένου' της ανθρώπου.

Στα Ελληνικά, όμως, το υποκείμενο ορίζεται συντακτικά από την ονομαστική πτώση, και αυτή, μορφολογικά, στο κλιτικό σύστημα της Ελληνικής, από την κατάληξη -ος των αρσενικών δευτεροκλίτων, ενώ η αιτιατική από την κατάληξη -ον: 'Άνθρωπος Θεόν αγαπά'. Οι θέσεις των ονομάτων μπορούν να εναλλάσσονται, παίζοντας με την έμφαση, την μουσικότητα του τονισμού και τις εκφραστικές υποδηλώσεις του επιτονισμού: Άνθρωπος Θεόν αγαπά, Θεόν άνθρωπος αγαπά, αγαπά Θεόν άνθρωπος κλπ.

Θαυμάζει, λοιπόν, η Ζακλίν, το γεγονός ότι με την μορφολογική αυτοτέλεια που δίνει το κλιτό σύστημα της (αρχαίας) ελληνικής και τον ρόλο της λέξης μέσα την πρόταση να προσδιορίζεται από την κατάληξη κι όχι την διάταξη των λέξεων, η οποία ποτέ δεν χρησιμεύει ως δείκτης της γραμματικής τους λειτουργίας, η σύνταξη αποκτά μεγάλη ευλυγισία κι ελευθερία.

Ο ποιητής κι ο χορευτής του ελληνικού λόγου μπορεί να παίξει με την θέση και σειρά των αυτόνομων λέξεων, κερδίζοντας την εκφραστική ευχέρεια και δύναμη, να 'κάνει κάθε είδους νοηματικά παιχνίδια και αναδείξεις όρων και εννοιών'. Με εξαίρεση μόνο τα συνδετικά μόρια μεταξύ φράσεων, πχ γε, δε, τε, γαρ, κλπ που μπαίνουν στην πρώτη ή δεύτερη θέση, λειτουργώντας και σαν σημεία στίξεως, η διάταξη των λέξεων είναι σχεδόν απεριόριστα ελεύθερη, υπηρετώντας εκφραστικούς σκοπούς που πλουτίζουν νοηματικά κι αισθητικά την έκφραση.

Αγαπημένο παράδειγμα οι πρώτοι στίχοι της Ιλιάδος.

Μήνιν άειδε θεά, Πηληιάδεω Αχιλλήος,

ουλομένην, ή μυρί' Αχαιοίς άλγε' έθηκε,

πολλάς δ' ιφθίμους ψυχάς Άϊδι προΐαψεν

ηρώων, αυτούς δ' ελώρια τεύχε κύνεσσιν

οιωνοίσί τε πάσι. Διός δ' ετελείετο βουλή.

Σε μία, την πρώτη, αρχική του έπους λέξη, 'μήνιν', το αντικείμενο του έπους, αντικείμενο του επικού άσματος της Μούσας. Της ρηματικής επίκλησης του 'άειδε', στην προστακτική. Αντικείμενο, άρα σε αιτιατική, στο αίτημα του ποιητού, δηλούμενο από το καταληκτικό μόρφημα 'ν'.

Κινητήρια αιτία το αίτημα του ποιητού, εμφατικά επιλέγεται να τεθεί σαν πρώτη αρχή κι αιτία της ιστορίας, και της εξιστόρησής της: η μήνις, η οργή του Αχιλλέα, συμπυκνώνοντας, in medias res στο έπος, την αρχή και το νόημα, την οργή και την μάνητα του πολέμου. Με τον επεξηγηματικό διασκελισμό της γενικής αφαιρετικής Πηληϊάδεω Αχιλλήος, πιο παραθετική και βαρύτονη αντίστιξη στους ανατατικούς δακτύλους του αρχικού κώλου, προετοιμάζει για την εμφατική επαναφορά της μήνιδος την αρχή του δευτέρου στίχου: 'ουλομένην'.

Σε μετοχή, τώρα, μετέχουσα ονόματος και ρήματος, σαν όνομα αντηχώντας το αρχικό αντικείμενο του 'άειδε', συμφυρόμενη όμως στην επιθετική σκοτεινή ενέργεια του 'ουλομένην'... Μετοχή γέφυρα δηλαδή ανάμεσα στο συντακτικό αντικείμενο του 'άειδε' και στην απειλητική ρηματική διάθεση της ουλομένης μοίρας, αιτιολογικής τώρα μετοχής που εξηγεί όσα, σαν υποκείμενο πια, όπως καθαρά την αναδεικνύει σε ονομαστική η αναφορική αντωνυμία 'ή', η μοίρα έχει κάνει κακά στους ήρωες (Αχαιούς και Τρώες μαζί, εννοεί ο ανθρωπισμός του Ομήρου): στέλλοντας τις ευγενικές ηρωϊκές ψυχές τους στον Άδη και τα κορμιά τους βορά δίνοντας να τα σκυλεύουν τα σκυλιά και τα όρνεα όλα. Μια σφικτή συντακτική δομή, όλο νόημα σε κάθε της βηματισμό, μια πυκνότητα ύφους που αναπόφευκτα αραιώνει η πιο εύκολη, χαλαρή νεοελληνική παρατακτική σύνταξη.

Την ίδια πυκνή δομή βρίσκουμε και στο άνοιγμα της Οδύσσειας, με πρώτη λέξη, στην αιτιατική τον 'άνδρα', ανώνυμο ακόμη, αλλά προσδιοριζόμενο από τις αρετές του χαρακτήρος του, 'πολύτροπον', όρος κατηγορούμενο που έχει αποχωριστεί με την επίκληση στην Μούσα από το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό του για να κλείσει τον πρώτο στίχο, σε μια λέξη συνοψίζοντας το νόημα του επικού ανδρός και του έπους που τον τραγουδά, και προετοιμάζοντας την μετάβαση στον δεύτερο στίχο και την αναφορική αντωνυμία 'ός', που σε ονομαστική τώρα, να δείξει σαν υποκείμενο ενεργητικό τα άθλα, τις περιπέτειες που θα τραγουδηθούν: 'ός μάλα πολλά πλάγχθη, επεί Τροίης ιερόν πτολίεθρον έπερσεν'.

Κι εδώ η ίδια ευλυγισία που προσφέρει η κλιτή γλώσσα κι η μορφολογική αυτοτέλεια των ονομάτων, που μετακινούνται στις θέσεις που θα εξυπηρετήσουν νοηματικά κι αισθητικά τους σχεδιαστικούς σκοπούς του ποιητού, κι αργότερα του σοφιστή, του ρήτορος και πεζογράφου.

Τρόποι εκφραστικοί που δίδαξαν και τον Λατίνο μιμητή τους, τον Αινεία, διασχίζοντας τους αιώνες και τις θάλασσες για να αντιστρέψει την ιστορία των Ομηρικών επών, ώστε, συνδυάζοντάς τα σε ένα, Οδύσσεια και Ιλιάδα σε μια Αινειάδα, να κτίσει το έπος του ετέρου ημίσεως της Αρχαιότητος, αναστρέφοντας το πρώτο. Από τς ερείπια και τις ακτές της Τροίας ξεκινώντας ο Αινείας, ab oris Trojae, να διασχίσει με κινδύνους τις θάλασσες ώστε, από την μοίρα κυνηγημένος, fato profugus να έλθει στην Ιταλία και στις όχθες της Λαβινίας, Italiam venit litora. Με δυό αντικείμενα έτσι στην λατινική αρχή του Ρωμαϊκού μιμητικού έπους, την Οδυσσειο-Ιλιάδα, ή Αινειάδα ο Οβίδιος: 'τα όπλα και τον άνδρα τραγουδώ',

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris Italiam, fato profugus, Laviniaque venit litora, multum ille et terris iactatus et alto vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, 5

inferretque deos Latio, genus unde Latinum, Albanique patres, atque altae moenia Romae.

Musa, mihi causas memora, quo numine laeso, quidve dolens, regina deum tot volvere casus

insignem pietate virum, tot adire labores 10

impulerit.

Tantaene animis caelestibus irae?

Όντως, Tantaene animis caelestibus irae?

Πόσην μπορούν οι ουράνιοι την μάνητα;

Τίτος Χριστοδούλου