Παραποτάμια φιλοσοφήματα

 

οὔτέ τις οὖν ποταμῶν ἀπέην νόσφ᾽ Ὠκεανοῖο,

οὔτ᾽ ἄρα νυμφάων αἵ τ᾽ ἄλσεα καλὰ νέμονται

καὶ πηγὰς ποταμῶν καὶ πίσεα ποιήεντα.

Ιλιάς Υ 6

Είπε κάποιος κριτικός, βλέποντας τον Τάμεση στο Λονδίνο, ότι τα ποτάμια ξεκινούν από το παρελθόν και πάνε στο μέλλον. Και σαν μεταφορά της ροής του χρόνου και της ζωής μαζί του, αλλά και σαν ιστορικότητα του ίδιου του ποταμού. Από το φυσικό του παρελθόν, προς τα πίσω στο αγέννητο και το ακάμωτο και την παρθενία της φύσης, στην συνάντηση με την ανθρώπινη πράξη που τον τιθασσεύει και τον μεταβάλλει.

Διότι τείνουν στην ιστορία οι άνθρωποι να κτίζουν πόλεις στις όχθες των ποταμών, ειδικά εκεί που τα ποτάμια πλησιάζουν να εκβάλουν στην θάλασσα. Αντλούν από αυτά τροφή και κίνηση και ορμή, τους προσθέτουν σκοπούς, και πράξεις και κτίσματα, εκμετάλλευση. Όταν το φυσικό κι ουδέτερο και άσκοπο γίνεται χρήσιμο και αποκτά το νόημα του σκόπιμου και του συγκεκριμένου.

Ας μείνουμε στην τελευταία λέξη. Στο φυσικό του ακόμη, παρθένο της φύσης του ποταμού στάδιο κάποιος φιλόσοφος παρατηρεί τον ποταμό και στοχάζεται. Βλέπει ψαράδες να ρίχνουν τα αγκίστρια. Πιάνουν σολωμούς, που αναπηδούν από τον ποταμό, δίνοντας στην συνάντηση με το φως του ήλιου αργυρές λάμψεις: το αργυρό άλλωστε ετυμολογείται από την στιγμιαία, στραφταλιστή λάμψη, σκέφτεται ο φιλόσοφος ότι εδώ βλέπει το συγκεκριμένο να ξεπηδά από το καθολικό. Το πραγματοποιημένο, στην συνάντηση με την πράξη, από το δυνάμει. Ο ποταμός, σκέφτεται ο φιλόσοφος, είναι το αγέννητο και το ξαφνικό ψάρι το νεογέννητο. Ολόκληρο, συμπληρωμένο, ατομικό και ταυτόχρονα καθολικό.

Ο ψαράς μπορεί να μάθει ότι κάθε στιγμή εγκυμονεί το θαύμα του νεογέννητου ψαριού. Και το ψάρεμα στον ποταμό μπορεί να γίνει γνωριμία, γνώση του κάθε ψαριού πριν αυτό γεννηθεί. Καθώς ψαρεύει στο αδιαφοροποίητο και ασταμάτητο, διηνεκές του ποταμού ρεύμα, οπότε ο ποταμός τον μαθαίνει για το ψάρι το κάθε ψάρι πριν αυτό γεννηθεί.

Ο στοχαστικός φιλόσοφος ψαράς έχει την αφορμή να εννοήσει ότι το ψάρεμα εμπλέκει το ρίξιμο του αγκιστρίου μας στο απόλυτο, στον πριν την διαφοροποιητική παρέμβαση της πράξης, τον αποστασιοποιημένο, ελεύθερο νου. Καθώς είναι ευαισθητοποιημένος στο τρέμολο του νήματος που έριξε στο ποτάμι, προβλέπει ο ψαράς το αγέννητο ψάρι κάθε στιγμή. Το τεντωμένο νήμα τον ειδοποιεί, τον διαβεβαιώνει, τον διδάσκει ότι το ψάρι είναι εκεί. Και όταν το ανασυρμένο ψάρι αναπηδά και στραφταλίζει στο φως, όλα γίνονται καθαρά.

Μαθαίνει ο φιλόσοφος ψαράς ότι όλα δίνονται στην στιγμή, είναι η στιγμή που τα κάνει πραγματικά, ότι στην όμορφη, αδιατάρακτη άπλα του ποταμού το ψάρι, ως καθολική έννοια, ήταν δυνάμει, περίμενε να γίνει πραγματικό.