Εθνική υπόθεση στην Ελλάδα, αρχαιόθεν, η σιτάρκεια. Και φόβος μόνιμος, στρατηγικός, το αντίστοιχο του σημερινού 'food security', η σιτοδεία. Το εμπόριο σίτου ήταν, λοιπόν, στην αρχαία Αθήνα πολύ ζωτικής σημασίας για να αφεθεί εντελώς στην φροντίδα ιδιωτών επιχειρηματιών.

 

Ζούμε όμως στην 'μητέρα της δημοκρατίας', όπως θα την εννοούσαν κι οι σημερινοί οπαδοί της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Κι η Αθήνα δεν είχε, άλλωστε, ούτε τον διοικητικό μηχανισμό ούτε την επιθυμία να ελέγχει το εμπόριο των σιτηρών με το αντίστοιχο ενός (κομματοκρατούμενου, σχεδόν αναπόφευκτα) Συμβουλίου Σιτηρών. Μη εμπλεκόμενο, έτσι, στις πραγματικές λειτουργίες του σιτεμπορίου, το κράτος των Αθηνών εφήρμοσε κι εδώ τον τρόπο του 'δευτέρου πλού', το επόμενο καλύτερο πράγμα. Ασκούσε ένα προσεκτικό έλεγχο.

Κέντρο του σιτεμπορίου, ελλείψει και τότε εθνικού αερομεταφορέα, το λιμάνι του Πειραιώς.

 

Ο Πειραιάς που, εξαιτίας της τοποθεσίας του - προφανώς δίπλα στην θάλασσα - και του επαρκέστατου λιμενικού του εξοπλισμού, ήταν ένα δραστήριο και πολύβουο εμπορικό κέντρο, όπως το Άμστερνταμ (πείτε το και Αμστελόδαμον) κι η Νέα Υόρκη, αλλά και ζωτικό διαμετακομιστικό του σίτου κέντρο.

Πολλά εμπορεύματα ερχόντουσαν στο λιμάνι ως τράνζιτ, για να διακομιστούν σε συμβαλλόμενους και δικαιούχους παρά κάτω. Και το Αθηναϊκό κράτος έπρεπε να παίρνει τα αυστηρά του μέτρα και να εφαρμόζει απαράβατους κανονισμούς ώστε να διασφαλίζει ότι αρκετό για τις ανάγκες της πόλης σιτάρι θα έμενε στο λιμάνι, αντιστεκόμενο στην έλξη υψηλότερων τιμών αλλού.

 

Από τα φορτία σιτηρών που ερχόντουσαν στο λιμάνι μόνο το ένα τρίτο μπορούσε να διαμετακομιστεί αλλού, το υπόλοιπο έπρεπε να παραμείνει για εσωτερική κατανάλωση. Κανένας Αθηναίος ή μέτοικος δεν μπορούσε να εισάγει σιτάρι σε οποιοδήποτε άλλο μέρος παρά μόνο στην Αθήνα. Με άλλα λόγια, το αθηναϊκό κεφάλαιο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί μόνο επ' ωφελεία της Αθήνας. Κι οι έλεγχοι δεν σταματούσαν με τον μεταφορέα.

 

Όταν έφτανε το φορτίο, κάθε χονδρέμπορος μπορούσε να αγοράσει μονάχα πενήντα μεδίμνους (περίπου 75 bushels), μέτρο που προστάτευε την αγορά από ολιγοπωλιακές επιδρομές, το γνωστό σας 'cornering the market'. Βεβαίως, υπήρχαν και τότε οι 'ξύπνιοι' έμποροι που είχαν την φιλοδοξία να παραβιάσουν τον νόμο και να αψηφήσουν τον αρχαίο ΣΔΟΕ, αλλά το ρίσκο ήταν μεγάλο, δεν την έβγαζες καθαρή με ποινές Χριστόδουλου Χριστοδούλου.

Αλλά, μοίρα κακή, όταν ούτε αυτά τα μέτρα έφθαναν να αποτρέψουν το φάσμα της σιτοδείας, το κράτος έκανε την αποφασιστική του παρέμβαση, ανακαμβάνοντας έναν ενεργητικό ρόλο. Διόριζαν μια Επιτροπή Σιτηρών για να αγοράσουν σιτάρι στην ανοικτή αγορά σε οποιαδήποτε τιμή, το οποίο μετά πωλούσαν στην κανονική, επιδοτημένη δηλαδή, τιμή στους πολίτες. Οι χανίσκοι, φεουδάρχες του σίτου στους σιτοβολώνες της νοτίου Ρωσσίας, ή... Ουκρανίας, μάζευαν όμορφα αγαλμάτια κι άλλα έργα τέχνης, δωρεές της Αθηναϊκής Πολιτείας για χαριστικές παροχές σίτου, σε διακρατική βάση, ή για την συνομολόγηση αδειών ελλιμενισμού αθηναϊκών πλοίων, ή προτεραιότητα φορτοεκφόρτωσης ή για την άρση των δασμών και τελών ελλιμενισμού στα πλοία αυτά.

 

Ένας σίγουρος τρόπος για έναν ξένο να κερδίσει δημόσιες τιμές από την Αθήνα, ή οποιαδήποτε άλλη ελληνική πόλη που ζούσε με εισαγόμενο σιτάρι, ήταν με συμβολή του στο ταμείο σίτου, ή δωρίζοντας σιτάρι στην πόλη, ή πουλώντας στην πόλη σιτάρι σε κανονικές τιμές σε εποχές σιτοδείας.

Στην Ακρόπολη διασώζεται ανάθημα σε μορφή ψηφίσματος που ψηφίστηκε από την Εκκλησία του Δήμου το 325 π.Χ.: η Αθηναϊκή Πολιτεία κατέγραφε και διέσωζε τα ψηφίσματα αυτά σε μάρμαρο παρά σε φθαρτό χαρτί, κι οι αρχαιολόγοι έχουν διασώσει εκατοντάδες από αυτά.

 

Το ψήφισμα έχει κατατεθεί στην έγκριση της Εκκλησίας του Δήμου από τον Δημοσθένη, υιό του Διοκλέους. Αφορά την απόδοση τιμής από τον Δήμο των Αθηναίων στον Κύπριο Ηρακλείδη, υιό του Χαρικλείδη από την Σαλαμίνα της Κύπρου, που σε εποχή σιτοδείας στην Αθήνα ήταν το πρώτο φορτωμένο σιτάρι πλοίο που επέστρεψε στον Πειραιά για να πωλήσει στην πόλη 3000 μεδίμνους σίτου στην τιμή των πέντε δραχμών τον μέδιμνο, όταν στην αγορά η τιμή είχε ανέβει στις 16 δραχμές ανά μέδιμνο.

 

Σε άλλη περίσταση, σιτοδείας πάλι, είχε δωρίσει 3000 δραχμές στο ταμείο σιτηρών της πόλης, ενώ - αναφέρει το ψήφισμα - από πολλές πλευρές είχε δείξει την καλή του πίστη και αφοσίωση στην πόλη.

 

Γι' αυτόν τον λόγο, αναφέρει το ψήφισμα, αποφασίστηκε να του απονεμηθεί χρυσούν στέμμα για την καλή του πίστη κι αφοσίωση στο καλό του Δήμου των Αθηναίων, ενώ ο ίδιος και τα παιδιά του αναγορεύονται σε Τιμής Ένεκεν μέλη της Εκκλησίας του Δήμου και Ευεργέτες του Δήμου, τους δίδεται το δικαίωμα γεωκτησίας και ιδιοκτησίας ακινήτων, μέσα στα όρια του νόμου, κι επίσης το δικαίωμα στρατιωτικής θητείας - διαβάσατε καλά: 'δικαίωμα', όχι υποχρέωση!

 

Το ίδιο και για το... 'δικαίωμα' καταβολής φόρων και φόρου ακινήτου περουσίας όπως οι υπόλοιποι Αθηναίοι πολίτες! Το κείμενο του ψηφίσματος καταλήγει με την έγκριση δαπάνης 30 δραχμών για την κατασκευή κι ανάθεση στην Ακρόπολη της σχετικής αναθηματικής στήλης.

Το ψήφισμα περιλαμβάνει και τις ενδιαφέρουσες πληροφορίες ότι το χρυσούν στέμμα θα στοιχίσει 500 δραχμές κι ότι, όταν ο τύραννος της Ηρακλείας στον Εύξεινο Πόντο επεχείρησε να παρεμποδίσει τον απόπλου του πλοίου του Ηρακλείδη, προβαίνοντας σε κατάσχεση των ιστίων του, οι Αθηναίοι έδρασαν αμέσως στέλλοντας αντιπρόσωπό τους, για την οποία αποστολή και ενέκριναν δαπάνη πενήντα δραχμών για τα έξοδά του.

 

Ο Ηρακλείδης φαίνεται, εξ άλλου, ότι δεν ήταν και κάποιος παρακατιανός έμπορος. Τα πλοία συνήθως μετέφεραν φορτία όχι μεγαλύτερα από το αντίστοιχο της αξίας των 7.000 δραχμών και, και πιο συχνά, το μισό τούτου. Και ιδού, Κύπριος έμπορος με φορτία των 15.000 δραχμών, κι ο οποίος για χάριν της πόλεως ήταν διατεθειμένος να αποποιηθεί καθαρό κέρδος 33.000 δραχμών. Δεν είναι να απορεί κανείς που η Αθήνα είναι διατεθειμένη να στείλει αντιπρόσωπο για λόγου του.

Και μια τελευταία, άσχετη θα αντιλέγατε, παρατήρηση: δεν μας διέφυγε ότι το 'ιστίον' είναι αναγραμματισμός του 'σιτίον'.... Όπως και η αναφορική αντωνυμία 'όστις' του 'σίτος': όστις σίτον, λοιπόν...