Σημερινή

Τρίτη, 21/05/2019
RSS

Έτσι ζήσαμε τη Notre Dame

| Εκτύπωση | 21 Απρίλιος 2019, 18:00 | Του Μιχάλη Παπαδόπουλου

Η ΙΣΤΟΡΙΑ, Ο ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΡΙΣΙΩΝ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΚΥΠΡΙΩΝ

Αγέρωχη και επιβλητική έκλεινε, για εννέα ολόκληρους αιώνες, την ιστορία στις πέτρινες αγκάλες της… Τώρα, τραυματισμένη, μα πάλι όρθια, περιμένει τη στιγμή που θα ξαναϋποδεχθεί τη μουσική του Χαίντελ και του Μπαχ και θα αποτελέσει το καταφύγιο ενός απροκατάληπτου και απροσμέτρητου θαυμασμού.

Ο Βίκτωρ Ουγκώ είχε «προφητέψει», με γλαφυρό τρόπο, στο αριστουργηματικό βιβλίο του «Η Παναγία των Παρισίων» το 1831, τη μέλλουσα καταστροφή της Notre Dame, που επέπρωτο να συμβεί στο δικό μας παρόν, σαν να γινόμασταν εμείς, μέσα από μια παράξενη τροπή της ιστορίας, οι δύσθυμοι και άβολοι δικαιούχοι της.

Ο μεγάλος βάρδος των γαλλικών γραμμάτων περιέγραφε, με ανατριχιαστική λεπτομέρεια, την πύρινη καταστροφή που επεσυνέβη 188 χρόνια μετά. «Όλα τα βλέμματα στράφηκαν στο πιο ψηλό μέρος της εκκλησίας. Αυτό που έβλεπαν ήταν κάτι συγκλονιστικό. Μια μεγάλη φλόγα υψωνόταν ανάμεσα στους δύο πύργους με ανεμοστρόβιλους και σπινθήρες, μια τεράστια και ανεξέλεγκτη φλόγα, η οποία πότε φαινόταν και πότε χανόταν από τον πυκνό καπνό».

Ο Ουγκώ, με απαράμιλλο τρόπο, περιγράφει ακόμα τα αγάλματα να ζωντανεύουν από τη φωτιά και «άλλα να γελάνε και να κοροϊδεύουν και άλλα ακόμα να φτερνίζονται από τους καπνούς».

Η Notre Dame δεν είναι μόνον ένα από τα μεγαλοπρεπέστερα μνημεία της Ιστορίας, ανυπέρβλητο σύμβολο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ως γενναιόδωρος οικοδεσπότης, «περιέθαλπε» εντός της όλες τις πνευματικές εκφάνσεις της μεγάλης τέχνης, δέχθηκε ανθρώπους κάθε φυλής, θρησκείας και πολιτισμού, θαρρείς σ’ ένα υπερβατικό αγκάλιασμα συνένωσης.

Τη θρυλική «Κυρά» των Παρισίων, του Ουγκώ και του Κουασιμόδου, επισκέφθηκαν εκατομμύρια άνθρωποι, έχοντας ο καθένας, σήμερα, να μεταφέρει και να αποτυπώσει ένα φυλακτό μνήμης… Ανάμεσά τους και ουκ ευάριθμοι Κύπριοι, που την έζησαν, ως φοιτητές ή ως κάτοικοι του Παρισιού, εκ του… σύνεγγυς, και ξεδιπλώνουν στη «Σημερινή» της Κυριακής τις πιο αλησμόνητες εμπειρίες τους.

Δεσμώτης μιας αιχμαλωτιστικής σαγήνης (Κωνσταντίνος Χριστοφίδης)

Για όσους διδάχθηκαν ή ασχολήθηκαν με τα Γαλλικά, δεν υπάρχει βιβλίο που να μην αναφέρεται, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, στην Παναγία των Παρισίων.
Πρόκειται για ένα ιστορικό μνημείο, απόλυτα συνδεδεμένο με τη γαλλική λογοτεχνική παράδοση, με κεντρικό σημείο αναφοράς το περίφημο έργο του Βίκτωρος Ουγκώ.

Αποτελεί σημείο αναφοράς όχι μόνο για τη γαλλική ιστορία, αλλά και για ολόκληρη την Ευρώπη. Ειδικά, όμως, για τους Γάλλους, θα τολμούσα να πω ότι αποτελεί το «σημείο μηδέν», το σημείο όπου εκκινούν και καταλήγουν όλα.

Έχοντας την τύχη να σπουδάσω και να ζήσω στο Παρίσι, επισκεπτόμουν συχνά τη Notre Dame, αφού ήταν σημείο αναφοράς όχι μόνο για τους Παριζιάνους, αλλά και για όλους του ξένους που επισκέπτονταν την πόλη. Και ένιωθα πάντα το ίδιο συναίσθημα: ένας δεσμώτης της μοναδικής αύρας της, μιας σαγήνης που σε αιχμαλώτιζε ώς τα μύχια της ύπαρξής σου.

Όταν πρωτοπήγα φοιτητής, ήταν πάντα το σταθερό σημείο των ραντεβού και των συναντήσεών μας… Ξέρετε, όταν πάει κανείς πρώτη φορά στο Παρίσι ως επισκέπτης, έχει, πάντα, τρία-τέσσερα βασικά πράγματα στο μυαλό του για να δει. Εκείνο, όμως, που ποτέ δεν θα αφήσει πίσω στην περιδιάβασή του, είναι η Παναγία των Παρισίων. Δεν νοείται επίσκεψη στο Παρίσι, χωρίς ξενάγηση στη Notre Dame.

Είναι ένα μνημείο σύμβολο όχι μόνο για τη Γαλλία, αλλά για ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, που διατρέχει, με τους ανεξάντλητους συμβολισμούς του, ολόκληρη την ευρωπαϊκή ιστορία, θα έλεγα, μάλιστα, ότι αποτελεί ένα εγχάρακτο στοιχείο του ευρωπαϊκού ασυνειδήτου.

Θα πρέπει να πούμε, δε, ότι δεν συνιστά απλώς ένα μνημείο υψίστης θρησκευτικής σημασίας για τον Δυτικό Χριστιανισμό, αλλά αποτελεί μια ζωντανή κιβωτό υψηλής τέχνης, ένα μοναδικό καλλιτεχνικό θησαυροφυλάκιο με ανεκτίμητης αξίας έργα.

Είχα την ευκαιρία, κάποτε, λόγω της ακαδημαϊκής ιδιότητάς μου, να επισκεφθώ και κάποια μη επισκέψιμα μέρη του ναού. Ειλικρινά, δεν μπορώ να περιγράψω το δέος που ένιωσα μπροστά στο μεγαλείο αυτού του αριστουργήματος.

Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι ότι η Notre Dame, όπως και πολλά άλλα μνημεία των ευρωπαϊκών πόλεων, έχουν τη δύναμη να υπερνικούν τον χρόνο, καθιστάμενα σημείο αναφοράς για τους ανθρώπους διαδοχικών εποχών. Ας φανταστούμε έναν Γάλλο, κάτοικο του Παρισιού, του 15ου αιώνα, που επιστρέφει σήμερα στο Παρίσι. Πώς θα αναγνώριζε την πόλη του; Το μοναδικό, ίσως, σημείο αναγνώρισης, θα ήταν η Παναγία των Παρισίων, «η Κυρά μας», για τους Γάλλους! Αυτή, ακριβώς, η δύναμη, είναι εκείνο που καθιστά τη Notre Dame μοναδική. Ένας χώρος που, παρά τη σαφή πολιτιστική του ταυτότητα, συνενώνει και αγκαλιάζει, χάρις στο μεγαλείο του, ανθρώπους διαφορετικών εθνικοτήτων και θρησκειών. Και, ίσως, μέσα σε όλη αυτήν την τραγωδία που έπληξε το Παρίσι και τους Γάλλους, αναβλύσει κάτι εκπληκτικό: Η δυνατότητα αποκατάστασης του ιστορικού μνημείου με βάση το αρχικό σχέδιο του 1163, όταν τέθηκαν τα θεμέλια του ναού, και όχι με βάση την αποκατάσταση στις αρχές του 19ου αι., όταν έγιναν πολλές προσθήκες «νεωτερικού» χαρακτήρα.

Τριακόσια μέτρα από τη Notre Dame (Θεόδουλος Γρηγορίου)

H Notre Dame είναι ένα άρτιο γοτθικό μνημείο, το οποίο μεταφέρει τους συμβολισμούς της γοτθικής περιόδου, κυρίως στα εσωτερικά του μέρη.

Εγώ, στο Παρίσι, κατοικούσα πολύ κοντά στον ναό -300 μόλις μέτρα απόσταση από το μνημείο-, και τον επισκεπτόμουν τακτικά, προκειμένου να τον εξερευνήσω και να ανακαλύψω τις καλλιτεχνικές του λεπτομέρειες.

Ένα βράδυ, παραμονή Χριστουγέννων, είχα πάει να παρακολουθήσω τη θεία λειτουργία, που ετελείτο υπό την μουσική του Μπαχ, μέσα σε μια μοναδική ατμόσφαιρα κατάνυξης. Κάποια στιγμή, το μάτι μου ανέβηκε στην κεντρική κολώνα του κτηρίου, και τότε, περιδιαβαίνοντας με το βλέμμα το εσωτερικό του κτηρίου, αντιλήφθηκα πόσο σημαντική είναι η αρμονική σχέση των τεχνών σ’ έναν τέτοιο χώρο. Συνειδητοποίησα, δηλαδή, με πόση αρμονία συνείχοντο το ουράνιο και το γήινο στοιχείο μέσα στο σύστημα του ναού. Η συμβίωση αυτή των τεχνών ήταν μια καθαρή εμπειρία μεσολάβησης ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο θεϊκό.

Ήταν μια συγκλονιστική εμπειρία, που την ανακαλώ έντονα στη μνήμη μου πολύ συχνά, από το 1981 που την έζησα.

Θα έλεγα, λοιπόν, ότι, σε πολύ μεγάλο βαθμό, με κινητοποίησαν περισσότερο τα εικαστικά στοιχεία που συνθέτουν αυτό το θαυμαστό έργο, αφού, πέρα από την αρχιτεκτονική αυστηρότητα, είναι η συναρπαστική συνύπαρξη αρκετών υπερρεαλιστικών στοιχείων (με τη σύγχρονη γλώσσα), όπως αποτυπώνονται, για παράδειγμα, στα σκαλιστά τερατόμορφα πλάσματα στην κορυφή του ναού, τα περίφημα gargouilles.

Εξαιρετικό στοιχείο, επίσης, της Notre Dame είναι τα μοναδικά βιτρό, τα οποία χαρίζουν μια συναρπαστική εμπειρία διάχυσης του φωτός καθ’ όλη τη διάρκεια της μέρας. Ευτυχώς, αυτά, δεν έχουν πάθει ιδιαίτερες ζημιές, γεγονός ιδιαίτερα ενδιαφέρον, αν αναλογιστεί κανείς το μέγεθος της καταστροφής.

Είχα την τύχη, επιπρόσθετα, να παρακολουθήσω αρκετές παραστάσεις και συναυλίες, μεταξύ των οποίων η παράσταση μπαλέτου Notre Dame de Paris, το 1980, η οποία ερμήνευε, με εκπληκτικό τρόπο, το έργο του Βίκτωρος Ουγκώ, εστιάζοντας στη σχέση, ιδιαίτερα κινητική και πλαστική, του Κουασιμόδου με το καμπαναριό. Ήταν μια παράσταση που δημιουργούσε πάρα πολύ δυνατές εικόνες φαντασίας, απελευθερώνοντας το αίσθημα του Υψηλού.

Θυμάμαι, ακόμη, πως η Παναγία των Παρισίων με βοήθησε να ξεπεράσω μια δυσάρεστη προσωπική εμπειρία, με τον θάνατο ενός θείου μου, όταν βρισκόμουν στο Παρίσι… Τι πιο ανακουφιστικό, από το ν' ανοίξεις την πόρτα αυτού του ναού, ν’ ανάψεις ένα κερί και να ενατενίσεις…

Ασφαλώς, η πρόσφατη καταστροφή προκαλεί ένα τραγικό συναίσθημα. H Notre Dame είναι ένα από τα τρία σημαντικότερα σύμβολα που καθορίζουν την ταυτότητα του Παρισιού, και όχι μόνο, και μαζί με τους καθεδρικούς της Σαρτρ και της Λιόν ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του Δυτικού Χριστιανισμού στη Γαλλία. Ωστόσο, πιστεύω ότι, με βάση τις τελευταίες εξελίξεις στις τεχνολογίες αποκατάστασης, είναι δυνατόν το μνημείο να αποκατασταθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό. Άλλωστε, η εμπειρία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μπορεί να αποβεί πολύ χρήσιμη, καθώς κατέστη δυνατόν να αποκατασταθούν αρκετά κατεστραμμένα ιστορικά μνημεία. Χαρακτηριστική, βεβαίως, είναι η περίπτωση του περίφημου καθεδρικού της Reims, ο οποίος, κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπέστη πολλές ζημιές, λόγω των γερμανικών επιθέσεων, και διήλθε μέσα από μεγάλης έκτασης αποκαταστάσεις και αναστηλώσεις.

Τώρα υπάρχει η προσδοκία να αποκατασταθεί ο ναός στην αρχιτεκτονική καθαρότητα της πρώιμης γοτθικής περιόδου, με βάση το σχέδιο του αρχικού γοτθικού ρυθμού, χωρίς τις αλλοιωτικές προσμίξεις των προσθηκών, που αποτέλεσαν, κατά το παρελθόν, ξένα στοιχεία στην αισθητική του, όπως συνέβη με πολλά γαλλικά μνημεία, ιδία την περίοδο του 19ου αιώνα. Θα είναι, τουλάχιστον, κάτι παρήγορο, μέσα σε όλην αυτήν την καταστροφή.

Η Παναγία των Παρισίων της καρδιάς μας (Σάββας Ιακωβίδης)

Δεκέμβρης. Παραμονές Χριστουγέννων. Πριν από πολλά χρόνια. Φοιτητές τότε, με τους φίλους Χρίστο και Νίκο, πήγαμε από τη Λίλη στο Παρίσι. Και, φυσικά, η πρώτη επίσκεψη ήταν στην Παναγία των Παρισίων. Την είχα δει σε φωτογραφίες και σε βιβλία. Εντυπωσιάστηκα. Αλλ’ αυτό που είδα όταν στήθηκαν στο προαύλιο, παρά το τσουχτερό κρύο, ήταν ανεπανάληπτο! Ένας εκπληκτικός ναός απίστευτης ωραιότητας, που επιβαλλόταν στον επισκέπτη όχι μόνο με τον ρυθμό του, αλλά, προπάντων, με την ομορφιά του. Ο ρόδακας και τα βιτρό του. Οι πύλες του. Τα περίφημα γλυπτά και τα αγάλματα βασιλέων και αυτοκρατόρων. Η απεικόνιση της Παναγίας δεκάδες φορές.

Είχα αγοράσει μία μικρή φωτογραφική μηχανή για τις ανάγκες των σπουδών μου ως φοιτητής Δημοσιογραφίας στην Ανώτατη Σχολή Δημοσιογραφίας του Καθολικού Πανεπιστημίου της Λίλης. Μετακινήθηκα προς την αριστερή πλευρά της πλατείας, κάτω από τις σημύδες και, μέσα από τα γυμνά κλαδιά τους, φωτογράφισα το μοναδικό αυτό μνημείο της Χριστιανοσύνης και του πολιτισμού. Έκτοτε έχω τη φωτογραφία στο γραφείο μου, για να μου θυμίζει αυτό το αριστούργημα αρχιτεκτονικής, σύμβολο της Γαλλίας και της ιστορίας της, του πολιτισμού και της ανθρωπότητας.

Μέχρι την περασμένη Δευτέρα το βράδυ, Μεγάλη Δευτέρα για τους Καθολικούς. Όπως όλοι οι Γάλλοι και εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο, υπέστην το σοκ της ζωής μου. Δεν πίστευα στα μάτια μου! Μα, η Notre Dame καίγεται; Καίγεται; Δεν είναι δυνατόν! Καθηλώθηκα μπροστά στην οθόνη της τηλεόρασης ενεός. Εμβρόντητος. Αποσβολωμένος. Το Euronews, σε άμεση μετάδοση, κατέγραφε την απίστευτη τραγωδία και την αγωνία ενός συμβόλου που το κατέτρωγαν οι φλόγες.

Λες και τα αγάλματα-δαίμονες (οι γνωστοί gargouilles), που είναι περιμετρικά τοποθετημένοι στα πιο ψηλά σημεία της εκκλησίας, ακίνητοι, βλοσυροί, αποκρουστικοί, μυσαροί, ξαφνικά ζωντάνεψαν και εξαπολύθηκαν για να την καταστρέψουν. Δεν μπορώ να το πιστέψω! Βλέπω τις αδηφάγες φλόγες να ξεπετάγονται από το σώμα της εκκλησίας και αμέσως σκέφτομαι όσα πριν από 200 σχεδόν χρόνια ο μέγας Γάλλος συγγραφέας, Βίκτωρ Ουγκώ, είχε περιγράψει προφητικά στο δραματικό μυθιστόρημά του με τίτλο, «Η Παναγία των Παρισίων»:

«Όλα τα βλέμματα στράφηκαν στο πιο ψηλό μέρος της εκκλησίας. Αυτό που έβλεπαν ήταν κάτι συγκλονιστικό. Στο πιο ψηλό σημείο του εξώστη, πιο ψηλά και από τον ρόδακα, υπήρχε μία τεράστια φλόγα που ανέβαινε, ανέβαινε ανάμεσα στους δύο πύργους με τις καμπάνες, με ανεμοστρόβιλους σπινθήρων, μια τεράστια και λυσσώδης φλόγα, η οποία πότε φαινόταν και πότε χανόταν μέσα από τον πυκνό καπνό. Υπήρξε μία σιωπή τρόμου…».

Αυτή η σιωπή τρόμου ήταν το χαρακτηριστικό της νύχτας της περασμένης Δευτέρας, 15 Απριλίου 2019. Μια παρατεταμένη, συγκλονιστική, συλλογική σιωπή ως κραυγή οδύνης και λύπης, από όλους όσοι είδαμε, θαυμάσαμε, μείναμε εκστατικοί μπροστά στη μοναδικότητα και την ωραιότητα αυτού του ναού. Οι φλόγες επιμένουν να αναδύονται ως μεσαιωνικοί δράκοι και να κατατρώγουν την ξύλινη οροφή. Οι καπνοί, άλλοτε κίτρινοι, άλλοτε μαύροι, κάποτε λευκοί, σκοτεινιάζουν τον απαλό γαλάζιο ουρανό του Παρισιού. Και, ξαφνικά, το βέλος του ναού καταρρέει…

Μα, η Παναγία των Παρισίων καίγεται; Η Παναγία των Παρισίων καίγεται; Δυστυχώς, μέσα σε λίγες ώρες μια ιστορία 850 χρόνων μετατράπηκε σε καπνίζοντα ερείπια. Η Παναγία των Παρισίων είναι η ιστορία, η λογοτεχνία, η ζωή, η καρδιά και η ψυχή των Γάλλων και όλων όσοι από εμάς είχαμε την ευτυχία και την τύχη να σπουδάσουμε σε αυτήν τη σπουδαία χώρα.

Κάθε φορά που ένα έργο πολιτισμού καταστρέφεται, καίγεται, χάνεται, είναι η καρδιά μας που καίγεται, επειδή κουτσουρεύεται η μνήμη και φτωχαίνει η ανθρωπότητα. Η πυρκαγιά στην Παναγία των Παρισίων παραπέμπει με εξίσου οδυνηρό τρόπο στην καταστροφή των δικών μας 550 εκκλησιών από τον βάρβαρο Τούρκο Αττίλα και σε άλλα μοναδικά μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού. Αλλ’ αυτά δεν έχουν έναν Ουγκώ για να τα καταγράψει στην αθανασία…

Πυρ κυριεί και κατακαύσει» (Τίτος Χριστοδούλου)

«Πυρ κυριεί και κατακαύσει», προφήτευε ο αρχαίος φιλόσοφος, βλέποντας στην εκπύρωση του παντός την αμορφοποιητική μορφή του τέλους.

Παγκόσμια οδύνη για την πυρά που ανάλωσε σε ένα άλλο φως, αυτό της καταστροφής, ένα από τα πιο λαμπρά μνημεία, αρχιτεκτονικά, ιστορικά, θρησκευτικά αλλά και του λόγου, συνδεδεμένο με το θρυλικό έργο του ρομαντικού Ουγκώ, «Η Παναγία των Παρισίων» και τον κυφό της κωδωνοκρούστη, Κουασιμόδο...

Δεν μου διέφυγε, σε πρωινή συνέντευξη στο ραδιόφωνο του «Σίγμα», το Ράδιο Πρώτο, στο πρόγραμμα του Λάζαρου Μαύρου, να παρατηρήσω τις ειρωνείες που διαπλέκουν την δική τους τραγικότητα στο θλιβερό γεγονός της πυράς: στις εργασίες της «αναστήλωσης» οφείλεται η καταστροφή, ενώ ο Λάζαρος χρησιμοποίησε ως υπόκρουση την Μασσαλιώτιδα, τον Ύμνο της Γαλλικής Επανάστασης, που, ωστόσο, καταστρέφοντας ό,τι συμβόλιζε το Ανσιέν Ρεζίμ, το Παλαιόν Καθεστώς, φρόντισε πρώτο πρώτο να καταστρέψει τον Υψηλόφρονα Καθεδρικό του...

Ειρωνείες... Σύμβολο λογοτεχνικό του Υπερόχου ναού, με τις γοτθικές υψικόρυφες ανατάσεις των αψίδων του, ο κυφός, καμπούρης κωδωνοκρούστης του, με την ευγενική εσωτερική ομορφιά, ενώ την διά της καταστροφής των κοινωνικών και αξιακών διαφορών «ενότητα», των Επαναστατών, συμβολίζει η πυρκαϊή, που συμφύρει σε μια άμορφη ενοποιητική μάζα τις ιψιπετείς μορφές της ευμορφίας των μνημείων του κάλλους...

Παραδίπλα ο επαναστάτης φίλος που με αναφορές στον Μπρεχτ και στον Φλομπέρ χαιρετίζει περίπου την πυρά του ναού, που στις σκιές των αψίδων του κρύβει και την δυστυχία των αφανών θυμάτων της ιστορίας, της κάθε ιστορίας των υψών που ορθώνονται στα κουφάρια των σιωπηρών, αφανών μαζών των θυμάτων της.

Μια ειρωνεία που δεν διαφεύγει, κι όμως, ποιος θα δώσει στο επαναστατικό μένος το δικαίωμα της φωτιάς, της εκπύρωσης και του αφανισμού των ωραίων συμβόλων της ιστορικής μνήμης; Τα μνημεία καίγονται, οι μνήμες καίουν...