Σημερινή

Δευτέρα, 24/09/2018
RSS

Στορνέλλα - Stornelli

| Εκτύπωση | 24 Ιούνιος 2018, 18:00 | Της Χρυσοθέμιδας Χατζηπαναγή

Γ. ΧΑΤΖΗΚΩΣΤΗΣ: ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΑΝΘΗ IN MEMORIAM MICHELE IANNELLI

ΣΤΗΝ ΑΕΙΘΑΛΗ ΤΟΥ ΜΝΗΜΗ ΑΦΙΕΡΩΝΕΙ Ο Γ. ΧΑΤΖΗΚΩΣΤΗΣ ΑΜΑΡΑΝΤΗ «ΑΝΘΩΝ ΓΙΡΛΑΝΤΑ» ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΘΑΛΕΡΑ ΚΑΙ ΟΛΟΔΡΟΣΑ ΛΟΥΛΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

Δικαίως ο συστηματικός συνεργάτης και εμβριθής μελετητής του έργου του Ιannelli, εμπνευσμένου από την ελληνικότητα του τόπου μας, τους πνευματικούς του δημιουργούς, καθώς και τα νεότερα τραγικά του δρώμενα, τον χαρακτηρίζει «κυπρολάτρη με πλήρη συναίσθηση της σημασίας της λέξης»


Με αναθηματικά άνθη ιταλογενούς στιχουργικής έμπνευσης προσφυώς επέλεξε ο Γιώργος Χατζηκωστής να τιμήσει τη μνήμη του πολύτιμου φίλου και επί τέσσερεις και πλέον δεκαετίες πνευματικού του συνοδοιπόρου Μichele Iannelli ενάμιση χρόνο μετά την πλήρη έργων και ημερών εκδημία του.

Ευγλώττως αποκαλυπτικές οι σελίδες, που προηγούνται των αφιερωματικών επιγραμματικών ποιημάτων και επισημαίνουν τόσο την άρτια ελληνική γλωσσομάθεια και τις πολύπλευρες συγγραφικές, λεξικογραφικές, κριτικές και μεταφραστικές του επιδόσεις όσο και την πολυσχιδή προσφορά του Ελληνιστή και Κυπρολάτρη Ιταλού φιλολόγου στη νεοελληνική λογοτεχνία, τη γνωστοποίηση στην Ιταλία του έργου λογοτεχνών της Ελλάδας και της Κύπρου, καθώς και του κυπριακού προβλήματος.

Ιδιαιτέρως τονίζεται μεταξύ πολλών άλλων σημαντικών η πολιτισμική και εθνική διάσταση των δύο μακρόπνοων ανθολογιών του με μεταφράσεις ποιημάτων και διηγημάτων Κυπρίων λογοτεχνών. Στην πρώτη ανθολογία, εκδομένη το 1986, είχε δώσει τον εμβληματικό τίτλο «Fiori poetici dall’ Isola di Afrodite»-«Ποιητικά λουλούδια από το νησί της Αφροδίτης» και με αφιέρωση «στον μαρτυρικό ελληνικό λαό της Κύπρου», ενώ τη δεύτερη δίτομη Ανθολογία ποίησης και πεζογραφίας, μακροχρόνιος καρπός πολύμοχθης εργασίας, που εξέδωσε στις αρχές του 1999, είχε αφιερώσει με αισθήματα δέους και ιερής συγκίνησης «στη μνήμη του Ευαγόρα Παλληκαρίδη, ο οποίος για την Κύπρο αντάλλαξε το μαθητικό θρανίο με το σχοινί της αγχόνης».

Βιβλία για την Κύπρο

Δεν παραλείπεται προσέτι η μνεία δύο σχετικών με την Κύπρο βιβλίων του, απευθείας γραμμένων στην Ελληνική, υπό τον τίτλο το πρώτο «Η πικρή ιστορία ενός εγκλωβισμένου και άλλα διηγήματα», όπου η αφιέρωση «Με σεβασμό προς την ελληνική γλώσσα και το Πανελλήνιο» είναι εμφατική της ελληνογλωσσίας και της πανελλήνιάς του συνείδησης, που επιβεβαιώνονται από τον τίτλο και το περιεχόμενο του δευτέρου πονήματός του «Μαρτυρίες του Ελληνισμού της Κάτω Ιταλίας».

Δικαίως ο συστηματικός συνεργάτης και εμβριθής μελετητής του έργου του Ιannelli, εμπνευσμένου από την ελληνικότητα του τόπου μας, τους πνευματικούς του δημιουργούς, καθώς και τα νεότερα τραγικά του δρώμενα, τον χαρακτηρίζει «κυπρολάτρη με πλήρη συναίσθηση της σημασίας της λέξης». Κατ’ ανάλογη, ωστόσο, αντικειμενική προσέγγιση ο Ιταλός κυπρολάτρης λόγιος αποτιμά την ιταλομάθεια και την ευρύτητα των γνώσεων τον Γ. Χατζηκωστή μέσα από τα κεφαλαιώδους σημασίας έργα του, που αφορούν στις σχέσεις της ιταλικής με την ελληνική γλώσσα και το ελληνικό κυπριακό ιδίωμα, καθώς και σε αριστουργήματα της ιταλικής λογοτεχνίας.

Ειδικότερα, για τις φερώνυμες «Σελίδες ιταλικής ποίησης» και τον μεταφραστή ομότεχνό του έγραφε το 2004 στο περιοδικό «Πνευματική Κύπρος», εκθειάζοντας με γλαφυρή παραστατικότητα συμβολισμών όχι μόνο από την Ιταλική Γραμματεία αλλά και την Κυπριακή Ιστορία «την ικανότητά του να μεταφέρει με τον καλύτερο τρόπο περιεχόμενο και ποιητικότητα από τη μια γλώσσα στην άλλη.

Γι’ αυτό για τον φιλόλογο Γ. Χατζηκωστή θα μπορούσε να λεχθεί -όπως καυχιόταν ένας αρχαίος Ρωμαίος ποιητής- ότι έχει δυο καρδιές· τη μια γερά ριζωμένη στις όχθες του Πεδιαίου, του ποταμού που υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας, μέσα στην ξερή του κοίτη, του μαρτυρίου των αγίων μοναχών της Καντάρας, οι οποίοι έχουν υψωθεί σε σύμβολο της ακλόνητης πίστης των Ελληνοκυπρίων στην Ορθοδοξία, και την άλλη απλωμένη για να κατακτήσει τις φλωρεντινές όχθες του Άρνου, τα νερά του οποίου, κατά μια φράση του Μanzoni, συμβολίζουν την καθαρότητα της ιταλικής γλώσσας».

Πολιτισμική κληρονομιά δύο λαών

Μέσα, λοιπόν, από την προσωπική μελέτη αλλά και τις συνεχείς διαπροσωπικές τους ανταλλαγές οι δύο χαλκέντεροι φιλόλογοι-συγγραφείς των παράλληλων πνευματικών βίων εκόμισαν ο καθένας στον τόπο του πτυχές της πολιτισμικής κληρονομιάς του άλλου. Παράδειγμα τα Stornelli ή κατά την ελληνική μεταγραφή «Στορνέλλα» στον ομώνυμο εύηχο τίτλο του πρόσφατου ποιητικού βιβλίου από τις εκδόσεις Literatura et Artes, του οποίου ο πολυγραφότατος συγγραφέας Γ. Χατζηκωστής πρωτοτυπεί, αναδεικνύοντας το ειδυλλιακό αυτό ιταλικό στιχούργημα στην ελληνική εκδοχή των μινιμαλιστικών ποιητικών του συνθέσεων.

Επαρκώς διαφωτιστική η ευσύνοπτη αναφορά του προλογικού του σημειώματος. Το τρίστιχο αυτό λυρικό είδος ερωτικής ή ευτράπελης δημώδους ποίησης με κοιτίδα την Τοσκάνη, που ανάγεται στον ΙΖ΄ αιώνα και που απαντάται επίσης στην γκρεκάνικη (ελληνόφωνη) απόδοσή του στην περιοχή του Salento της νότιας Ιταλίας, τραγουδιέται ή απαγγέλλεται με συνοδεία μουσικής.

Οι stornellatori αγρότες και εργάτες συνθέτες των παραδοσιακών στορνέλλων αντιστοιχούν, υπενθυμίζεται εδώ, με τους δικούς μας ποιητάρηδες· λόγω της αυτοσχέδιας σύνθεσής τους σε ποιητικούς διαγωνισμούς στα χωριά θα μπορούσαν ακόμη να παραπέμπουν στα «τσιαττιστά» της δικής μας λαϊκής μούσας, παρά τη διαφορετική στιχουργική δομή και τη θεματική τους έμπνευση από τα άνθη.

Τα stornelli ή κατά την άλλη τους γνωστή ονομασία fiore αποτελούνται από έναν πεντασύλλαβο ή ενίοτε επτασύλλαβο και δύο ενδεκασύλλαβους στίχους είτε από τρεις ενδεκασύλλαβους, με ομοιοκαταληξία μεταξύ του πρώτου και του τρίτου στίχου. Ενδεικτικά του είδους και των συλλαβικών ρυθμικών τους αποκλίσεων είναι τα τρία ιταλικά στορνέλλα με την ελληνική τους απόδοση, διά χειρός, εννοείται, Χατζηκωστή, που επιτάσσονται της προϊδεαστικής εισαγωγής.

Η ποιητική συλλογή

Την ευρύτερη ωστόσο γνωριμία με τα στορνέλλα όχι της ιταλικής ανώνυμης ποίησης, αλλά της επώνυμης έντεχνης αποτύπωσής της στην ελληνική γλώσσα μάς καθιστά δυνατή η λίαν ενδιαφέρουσα ποιητική έκδοση. Πανδαισία χρωμάτων και αρωμάτων, ποικιλόμορφων σχημάτων και ειδών από τον φυτικό κόσμο των ενδημικών αλλά και των εξωτικών μας λουλουδιών αναδύεται από τα 77 περίτεχνα στορνέλλα, υμνώντας άτιτλα και ταπεινά την ομορφιά και τη θεϊκή σοφία της φύσης.

Ο ποιητής μέσα από τη λυρικότητα των στίχων του μας μεταφέρει όχι μόνο την αισθητική αγαλλίαση και την εκστατική ενατένιση αλλοτινών ρομαντικών εποχών, αλλά μας θέλει συνάμα κοινωνούς φιλοσοφικών ενατενίσεων και στοχαστικών μηνυμάτων. Μας καλεί έτσι με κατανυκτικές αναπολήσεις, αλληγορικούς συμβολισμούς και συλλογισμούς συνειρμικών νοημάτων να ενωτιστούμε τη σιωπηρή αλλά και τόσο εύλαλη γλώσσα των ποικιλώνυμων ανθέων, για να νιώσουμε τα σκιρτήματα μιας αληθινής ψυχικής ανθοφορίας.

Τριτοπρόσωπη περιγραφή

Όλο αυτό το επί κυριολεξίας ποιητικό απάνθισμα ζωγραφίζεται με επιδέξιες πινελιές τριτοπρόσωπης ζωηρής περιγραφής είτε με την αμεσότητα της συνομιλίας και της υποβλητικής μέθεξης του δευτέρου και πρώτου προσώπου. Ενδεικτικά τα ακόλουθα «στορνελλικά» τρίστιχα: «Η παπαρούνα λάμπει/ντυμένη στο βαθύ άλικό της χρώμα,/σκορπίζοντας της συννεφιάς τα θάμπη».

«Πολύχρωμα γεράνια/πόσο απλά στολίζετε τον κήπο/και τις καρδιές μας στέλλετε στα ουράνια». Συγκινητικά ωστόσο και δύο στορνέλλα που ανακαλούν ανεξίτηλες σκηνικές αναμνήσεις και νοσταλγικά νεανικά βιώματα από την πόλη και την επαρχία της Πάφου, γενέτειρας του ποιητή: «Κρίνα της Πάφου,/αδύνατο είναι να σας ζωγραφίσει/η τέχνη και του πιο τρανού ζωγράφου».

«Τα ματσικόριδα όλα,/χιλιάδες στου Στρουμπιού τον πλατύ κάμπο,/ρουφούσανε τον ήλιο μυροβόλα». Αλλά και των τωρινών κήπων τα άνθη, όπως κατ’ επανάληψιν τα ρόδα και τα γαρύφαλλα, που παραπέμπουν σε ανθρώπινες ψυχικές ή κοινωνικές καταστάσεις, κατακλύζουν την καρδιά με αισθήματα χαρμονής και ενθουσιασμού και ενίοτε με μιαν αίσθηση μελαγχολικής περίσκεψης και πικρής απογοήτευσης:

«Ρόδα στο βάζο/το μύρο τους τριγύρω σαν σκορπάνε/στέκομαι και με θαυμασμό κοιτάζω». «Το ρόδο στ’ ανθογυάλι/την τριανταφυλλιά είχε νοσταλγήσει/κι ήθελε πίσω να γυρίσει πάλι». «Ρόδο με τ’ άσπρο χρώμα,/θρεμμένο από του ήλιου την αχτίδα,/γιατί άπονα σε πάτησαν στο χώμα;». «Σαν ρόδου αγκάθι/με πλήγωσε ο βαρύς πικρός σου λόγος/και η χαρά μου εσβήστηκε, εχάθη».

Αποκρυπτογράφηση…

Εύκολα αποκρυπτογραφούνται οι αλληγορικοί υπαινιγμοί, οι προσωποποιήσεις και οι προσδιοριστικοί χαρακτηρισμοί των λουλουδιών, που διαθλώνται στο βάθος του ψυχισμού, τις συναισθηματικές αναζητήσεις, τις μεταπτώσεις και τις χαρακτηρολογικές ιδιαιτερότητες των ανθρώπων. Σχετικό το πρώτο στη σειρά στορνέλλο και μερικά άλλα μελοποιήσιμα ποιήματα, πέρα από τη φραστική τους μελωδικότητα, που διανθίζουν τις σελίδες της συλλογής: «Αχ ανεμώνα,/πόση παρηγοριά στον κόσμο δίνεις/καθώς ανθίζεις μέσα στον χειμώνα».

«Υάκινθε έλα,/το κάλλος σου να δέσει τη ζωή μας/όπως μιαν ανθοδέσμη ωραία κορδέλα». «Το μωβ ζουμπούλι/το ’δερνε του χειμώνα η καταιγίδα/μα εκείνο ονειρευόταν τον Ιούλη». «Ηλιοτρόπιό μου,/που πάντα σεργιανάς στον δρόμο του ήλιου,/οδήγα και τον δρόμο τον δικό μου». «Τον νάρκισσο είδα/να βλέπει στο νερό την ομορφιά του/και μια χαρά από μέσα του εξεπήδα».

Είναι επί πλέον και όσα άνθη διαπνέουν τα στορνέλλα με θρησκευτικούς ή εκκλησιαστικούς τόνους, όπως τα ακόλουθα τρία που δείγματος χάριν δρέπουμε εδώ: «Της Παναγίας το κρίνο/πώς θα ’θελα ν’ ανθίζει όλο τον χρόνο/παντού ελπίδα να σκορπά κι εκείνο». «Οι πασχαλιές με χάρη/γιορτάζουν της Ανάστασης το θαύμα/κοιτώντας τ’ ανοιξιάτικο φεγγάρι».

«Μια καμπανούλα/δειλά δειλά σήκωνε το κεφάλι/σαν να ’στελλε ψηλά μια προσευχούλα». Προφανώς το κυκλάμινο, το συμβολικό αγριολούλουδο του Πενταδακτύλου, συνεκδοχικά εικονίζει το συνεχιζόμενο δράμα της τουρκικής κατοχής με τον ακροτελεύτιο στίχο του ποιήματος να απηχεί τον φόβο για την τύχη της Κύπρου: «Κυκλάμινο με χάρη/στην κορυφή του βράχου ριζωμένο/φοβάμαι μη νεροποντή το πάρει».

Είναι ένα από τα άνθη του νησιού της Αφροδίτης, που ύμνησε δοξαστικά αλλά και πόνεσε τα πάθη του ο Ιταλός φίλος του Ελληνισμού της Κύπρου, αξέχαστός μας Μichele Iannelli. Στην αειθαλή του μνήμη αφιερώνει ο Γ. Χατζηκωστής αμάραντη «ανθών γιρλάντα» μέσα από τα θαλερά και ολόδροσα λουλούδια της ποιητικής του δημιουργίας.