Σημερινή

Τρίτη, 18/09/2018
RSS

Ένας «Αγαμέμνων»… Αξιοθέατος

| Εκτύπωση | 17 Ιούνιος 2018, 18:00 | Με την Δρα Νίκη Κατσαούνη

ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΛΕΞΗ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΡΑΜΑ ΤΗΝ ΕΧΕΙ Η ΛΕΞΗ

Η ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΓΛIΤΩΝΕΙ, ΚΑΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΣΥΝΕΡΓΟΣ ΣΕ ΠΑΡΟΜΟΙΕΣ ΘΥΣΙΕΣ ΑΡΓΟΤΕΡΑ, ΚΑΙ ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΘΕΑΤΕΣ ΔΕΧΟΜΑΣΤΕ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΣΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΤΟΥ ΜΕΛΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΕΝΟΥΣ, ΠΟΥ ΕΠΙΤΥΓΧΑΝΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΨΟΓΗ ΔΙΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΛΗΔΑΣ ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΗ ΠΟΥ ΣΥΝΔΕΕΙ, ΣΥΜΠΑΣΧΕΙ, ΜΑ ΔΕΝ ΕΚΤΡΕΠΕΤΑΙ, ΕΙΝΑΙ Η ΙΔΙΑ ΤΟ HΘΟΣ

Ο πόλεμος, όπως ορθά έχει επισημανθεί, στον Αγαμέμνονα δεν αμφισβητείται, παρά νοείται ως αναγκαίος, αφού ΟΛΟΙ οι Έλληνες τον ψηφίζουν... χαλαρά. Κανείς τους δεν ρίχνει ενάντια ψήφο. Ούτε... λευκή. Ούτε κάνει αποχή


Α. Η παράσταση ήρθε σε μας, στο Αρχοντικό της Αξιοθέας (9/6/18) στη Λευκωσία, με την ταυτότητα της ποιότητας και το πασπόρ της επιτυχίας: Δεν διατρέχεις κίνδυνο και δεν τραβάεις ζόρι να την ‘’κρίνεις’’, όπως, ας πούμε, μια παράσταση τοπική που ανήκει στο προτεκτοράτο της εξουσίας. Ποιας εξουσίας; Θα παίξεις τον ανίδεο, εσύ, και θα ρωτήσεις: Μία είναι η Ε, και αΐδια. Δύο ΕΕ ξέρεις τι σημαίνει πλέον, και τρία ΕΕΕ, στο αντεύχομαι

. Ο Αγαμέμνων, όμως, η πρώτη της τριλογίας του Αισχύλου κι η πιο παιγμένη από τις άλλες δυο της Ορέστειας, Χοηφόροι και Ευμενίδες, είναι η μισή ιστορία εδώ, καθότι στην σύνθεση μέσα χωράει μια ‘’άλλη’’ τραγωδία, εκείνη του Ευριπίδη, η Ιφιγένεια εν Αυλίδι, και εισχωρούν τρεις φωνές: δύο, των ερμηνευτών, της Λήδας Πρωτοψάλτη, ως αφηγητή, και του Γιώργου Παπαπαύλου, ως Αγαμέμνονα - Ιφιγένεια - Αχιλλέα - Κάλχαντα -και- Κλυταιμνήστρα, μαζί, η πολυφωνική και πολυχρωματική φωνή ενός βιολιού με συνθέτη τον Γιώργο Κουμεντάκη και με άψογο σολίστα τον Διονύση Βερβιτσιώτη, ως τρίτο ερμηνευτή.

Την σύνθεση των επιλεγμένων κειμένων σε μετάφραση του Κ. Χ. Μύρη (Κώστα Γεωργουσόπουλου) ανέλαβε ο Κωνσταντίνος Χατζής, που φώτισε, κυριολεκτικά διττά, ο ίδιος την παράστασή του αυτή. Στην Ομάδα Χρώμα, την σκηνική εγκατάσταση είχε ο Γιώργος Μπούνιας, την επιμέλεια κοστουμιών η Βασιλική Σύρμα και την Κίνηση η Χριστιάνα Φελούκα, με ίσως μερικές διαφοροποιήσεις, ένεκα αλλαγής χώρου, που κι αυτός, όμως, διέθεσε μια ‘’φυσική’’ σκάλα εδώ, στην ίδια αρχιτεκτονική του Αρχοντικού της Αξιοθέας, στη Λευκωσία, άλλον δομικό συντελεστή που αξίζει να πούμε την δική του πολύτροπη και πολύχρονη Ιστορία κάποια ώρα, και την τεράστια συμβολή του Μιχάλη Πιερή, Καλλιτεχνικού Διευθυντή, Ακαδημαϊκού, φιλόλογου-ποιητή του Πανεπιστημίου Κύπρου.

Από το ένα κοινό στο άλλο

Β. Το πώς ταξιδεύει μια παράσταση από ένα κοινό σ’ άλλο, και από μια χώρα (κουλτούρα) σε άλλη, είναι μέρος της θεατρικής δημιουργικής πράξης που αν έχει δει κάποιος την Ορέστεια του μεγάλου Βρετανού σκηνοθέτη Πήτερ Χολ, που πέθανε πριν ούτε από ένα χρόνο, θα καταλάβει ότι την πρώτη λέξη στο αρχαίο δράμα την έχει η Λέξη: Γι’ αυτό, ο σπουδαίος Βρετανός ποιητής, Ελληνιστής και μεταφραστής, Τόνι Χάρισον, είχε υποσχεθεί, τότε, πως άμα τελείωνε την μετάφραση αυτού του άθλου, της Ορέστειας του Αισχύλου, το αποτέλεσμα θα ήταν τόσο μεγαλειώδες όσο ένας Βάγκνερ και τόσο βορειοβρετανικό όσο η... πουτίγκα του Γιορκσάιαρ.

Αυτό έγινε 5 χρόνια μετά τη... σύλληψη της εκπληκτικής του μετάφρασης. Την παράσταση είδαμε στην Επίδαυρο, 1981, με μόνον άντρες στους ρόλους, Κλυταιμνήστρα τον Πιπ Ντόναχι, και με ολοπρόσωπες μάσκες! Μα αξέχαστη θα μου μείνει όσο ζω, και το ’πα στον ίδιο τον Τόνι Χάρισον, η μετάφρασή του, που εκφερόταν από τον Χορό στη βόρεια εγγλέζικη προφορά της ιδιαίτερης πατρίδας του, του Λιντς, που έφερε προς τη γλώσσα των φτωχών εργατών του Βορρά στην Βρετανία, ακριβώς, όπως ο Χορός στο Αρχαίο Δράμα, έπαιζαν... ‘’ευάλωτες’’ κοινωνικές ομάδες, γυναίκες, δούλοι, γέροντες! Η Ορέστεια του Πήτερ Χολ ήταν η πρώτη αγγλόφωνη παράσταση που έγινε ποτέ δεκτή να ‘’πατήσει’’ την ιερή ορχήστρα της Επιδαύρου...

Γ. Οι αναλογίες μεταξύ των διαφόρων γλωσσών συνέχουν τους αρμονικούς που δημιουργούνται από τη μουσική μιας Γλώσσας και τη συγκίνηση, την καθαρά αισθησιακή, την ακουστική και προ-λεκτική, όπως τη στιγμή εκείνη που ο αρχαίος διθύραμβος μετατρέπεται σε αυτοσχεδιασμό και η μετατροπή-εκτροπή τους σε διά-Λογο: Από την Μαγεία του Διθυράμβου στον Θρίαμβο της Λέξης. Από τον Ήχο στον Στίχο. Μόνον ΕΤΣΙ μπορώ να κατανοήσω πώς το Αρχαίο Ελληνικό Δράμα δρα επάνω σε μεταφράσεις εντελώς διάφορων εκφορών του λόγου, που ορθά, επισημαίνεται από φιλολόγους (καλούς και ειδικούς), δυνατόν να παραφράσουν ακόμα και αντίθετα ένα στίχο, να εκτρέψουν μιαν έννοια, υβριστές οι ίδιοι. Γίνεται; Γίνεται.

Αδόκιμες ομοιογενοποιήσεις

Δ. Λόγου χάριν, γιατί δύο φωνές κι ένα όργανο; Πώς δύο ΠΟΙΗΤΙΚΑ ιδιώματα, εκείνο του Σοφοκλή και το άλλο του Ευριπίδη, με διαδοχικά βραβευμένους τους δύο δημιουργούς-δραματουργούς τους, αν θυμούμαι, μπορούν να μεταφραστούν από τον ίδιον μεταφραστή και να διατηρήσουν το καθένα τον ειδικό ήχο και την ‘διάνοιά’ του; Γίνεται; ΟΧΙ. Εδώ ο Κ. Χ. Μύρης είναι ο ενοποιητικός κρίκος, ακόμα πιο δραστικά -κι αναπόδραστα- η ομογενοποίηση δύο διαφορετικών οντοτήτων, μπορεί ισοδύναμων, μα όχι ομοίων.

Παραδείγματος χάριν, θα μπορούσαμε, κάποτε, στο απώτατο μέλλον, να έχουμε μια μετάφραση που να ήταν ‘’συρραφή’’ της ποίησης του Καρούζου με κείνην του Χριστιανόπουλου; Είναι θεμιτή μια τέτοια ενέργεια; Εξόν από την ηχητική ομογενοποίηση, ύφος, λεξιλόγιο, νοηματοδότηση, δεν είναι οι ακροατές-θεατές αντιμέτωποι με την εξομοίωσιν δύο... αισθητικών/ιδεολογιών και την σύζευξίν τους εις σάρκα μίαν;

Ε. Ας μη θέτουμε ερωτήσεις, άμα δεν έχουμε τις απαντήσεις. Εδώ οι δύο τραγωδίες έχουν ως κοινά δομικά στοιχεία την ιδέα της νέμεσης, της τίσης και της ύβρεως: την διαδικασία προς το ξέσπασμα του πολέμου στην Τροία. Η πορεία, λέει, του Αγαμέμνονα, η θυσία της κόρης του της Ιφιγένειας, ο πόλεμος, η επιστροφή του μέσα στην Ύβριν και η καταστροφή του ενόχου.

Ο πόλεμος, όπως ορθά έχει επισημανθεί, στον Αγαμέμνονα δεν αμφισβητείται, παρά νοείται ως αναγκαίος, αφού ΟΛΟΙ οι Έλληνες τον ψηφίζουν... χαλαρά. Κανείς τους δεν ρίχνει ενάντια ψήφο. Ούτε... λευκή. Ούτε κάνει αποχή. Ο Ευριπίδης δεν συμφωνεί, μάλλον, ούτε με τον πόλεμο, ούτε με τη βία, ούτε με τη θυσία ενός νέου κοριτσιού, η Ιφιγένεια δεν είναι Αντιγόνη, που έχει ξάστερες ιδέες για την Απόλυτη Δικαιοσύνη, εξ ου και η αναίδεια και το ρέμπελο της παρρησιακής ανυπακοής της: Δύσκολα ‘’παλιμπαιδίζει’’ η Αντιγόνη ως ’’επαναπροσέγγιση’’ στην βίαια κατεχόμενη από την Τουρκία Σαλαμίνα της Κύπρου.

Διαλεκτική ανατροπή

ΣΤ. Ο σκηνοθέτης εδώ επέλεξε τη διαλεκτική αυτή ανατροπή, ακριβώς γιατί ξεβολεύει νοηματικά και ιδεο-λογικά: Η Ιφιγένεια γλιτώνει, και γίνεται συνεργός σε παρόμοιες θυσίες αργότερα, και εμείς οι θεατές δεχόμαστε την κάθαρση μέσα στην ισορροπία του Μέλους και του Μένους, που επιτυγχάνεται με την άψογη διήγηση της Λήδας Πρωτοψάλτη που συνδέει, συμπάσχει, μα δεν εκτρέπεται, είναι η ίδια το Ήθος. Τελεία.

Ο Γιώργος Παπαπαύλου έδρασε σαν ποιητική Λερναία Ύδρα, πολυκέφαλη, πολυδιάστατη, πολυφωνική: όλοι οι μυς του δουλεύουν με ακρίβεια, σαν σε πολεμική εναντιοδρομία με τον Εαυτό του, ανδρόγυνα. Σε μια μουσική σύνθεση που ακολούθησε τα κοντραπούντα της φυσικής ύπαρξης και της μεταφυσικής, δημιουργός αναδείχθηκε ο καλός σκηνοθέτης Κωνσταντίνος Χατζής, του... πολυθεϊστικού, συλλογικού Υποσυνείδητου όλων μας, ως επιτόπιων συντελεστών στην Αξιοθέατην αυτήν παράσταση. ΕΙΕΝ!

ΔΡ ΝΙΚΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΗ
Κριτικός πολιτισμού και πολιτικής