Σημερινή

Πέμπτη, 15/11/2018
RSS

Η ποίηση ως μυθιστορία

| Εκτύπωση | 18 Μάρτιος 2018, 18:00 | Της Χρυσοθέμιδας Χατζηπαναγή

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ: «ΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΣΕΛΗΝΗΣ ΑΛΩΣ» (ΙΚΑΡΟΣ 2017)

Η πολυσημία του αρχαιοπρεπούς τίτλου της 13ης ποιητικής συγκομιδής του Κυριάκου Χαραλαμπίδη συνηχεί αντιστικτικά με την παρασημαντική του, καθώς οι φωτοπερίχυτες ανταύγειες της «Ηλίου και Σελήνης άλω» διαχέονται με τους λιγυρούς κυματισμούς του συμφωνικού φθόγγου «λ». Ωστόσο, η Πινδαρική «Μοίσ’ αδύπνοος» κομίζει και άλλες εννοιολογικές επισημάνσεις είτε, κατά την αριστοτεχνική απόδοση από τον ίδιο του ΧΙΙΙ Ολυμπιόνικου, «εκεί που η μυροβόλα μούσα πνέει», τις συνυφαίνει προϊδεαστικά με τους μεταφορικούς συμβολισμούς των ποιημάτων έως και τις ανατρεπτικές αλληγορίες των μηνυμάτων τους.

Η πρώτη επεξήγηση στις σημειώσεις, που επιτάσσονται της συλλογής, για την άλω του φωτοστέφανου των αγίων και του ροδόμαυρου κύκλου στον γυναικείο μαστό εξακτινώνει τις νοηματικές της συνδηλώσεις: από τα γήινα της ύλης στα επέκεινα της πνευματικής της εξαγίωσης ή κατ’ άλλη πρόσληψη πολλαπλών όψεων στην ανάβαση της Πάνδημης στην Ουρανία Αφροδίτη ως μετωνυμία της Σελήνης και της ερωτικής της μέθεξης με τον νοητό Ήλιο της συμπαντικής εναρμόνισης με τη θεία δικαιοσύνη.

Όλα όσα παραπέμπουν στις πρωτεϊκές μορφές της αέναης μεταβολής του κόσμου και τους πολύτροπους ρυθμούς της υπερκόσμιας ποίησης των «καθόλου» σε σχέση με την εγκόσμια ιστορία των «καθ’ έκαστον», σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Η εκμύθευση της ιστορίας ως καθολικό αρχέτυπο της ποίησης είτε η ποίηση στη διαλεκτική της μεταστοιχείωση ως μυθιστορία ή «Μεθιστορία», για να θυμηθούμε ένα προγενέστερο έργο του Χαραλαμπίδη, συνάγεται όχι μόνο μέσα από τα παρόντα σημαινόμενα, αλλά και από το σύνολο της πολυβραβευμένης ποιητικής του δημιουργίας.

Τα ποιήματα

Είναι, προφανώς, ατυχές που μήτε το δημοσιογραφικό έντυπο μάς παρέχει τη δυνατότητα της πολυτονικής γραφής των 54 ποιημάτων της συλλογής στις πολυειδείς γλωσσικές τους εκφάνσεις και στη γλωσσοπλασία τους, από τη λόγια έκφραση μέχρι τη γραφικότητα της ιδιωματικής μας εντοπιότητας και τη σκόπιμη προφορικότητα της αποτύπωσής τους, και που μήτε μια σημειολογική προσέγγιση επιτρέπει τη διείσδυση έως την καταβύθιση στα ενδότερα του περιεχομένου τους. Περιοριζόμαστε απλώς σε ενδεικτικές αναφορές και την αντιστοίχισή τους με την επιλεκτική παράθεση ορισμένων στίχων.

Κατ’ αρχήν, στο πρώτο και στο ακροτελεύτιο(;) ποίημα εγγράφεται η άλως του ποιητικού κύκλου, ήτοι η ανακύκληση της ιστορίας στη μυθοπλαστική της εκδοχή, κατά το ποιητικό δόγμα του T.S. Eliot «Στην αρχή μου είναι το τέλος μου και στο τέλος μου η αρχή μου». Ευρηματική η σύλληψη στη σύζευξη του αρχαίου μύθου και της σημερινής μυθοποίησης της τεχνολογίας, όπου ο ομώνυμος «Νανοτεχνολόγος», ήτοι «ο κουτσοπόδαρος Ήφαιστος» συλλαμβάνει στο δίχτυ του «περιπτυγμένη με τον Άρη…/[…]/την άπιστη γυναίκα του, Αφροδίτη».

Με σατιρική διάθεση κριτικής, αλλ’ ουδόλως επικριτικής λοιδωρίας, καταλήγει το σοφό επιμύθιο για τα σημερινά δρώμενα της ύποπτης και επισφαλούς υπερτεχνολογίας: «Γιατί, μα την αλήθεια, ο καθείς,/ακόμα και θνητός, μπορεί να μπει/εξ επαφής στο δίκτυ-διαδίκτυο/του σκαπανέως Ηφαίστου, να συλλάβει/τους θείους έρωτες πάνω στην πράξη/της αφανούς τελειότητος των οπτικών ινών/με τις οποίες σφικτόδεσε τους εραστές».

Τραγική ειρωνεία, εντούτοις, μιας άλλης καίριας θεματικής επιστεγάζει τη συλλογή, χωρίς να την κλείνει κάτω από τον υπαινικτικό τίτλο «Τέλος του τρίτου μέρους του πρώτου κεφαλαίου»· εφόσον ο ποιητής-Ριμάκο της παλαίτυπης πατρότητας αναδύεται ως προσφιλές ποιητικό παλίμψηστο, συνεχίζοντας τις εναγώνιες αναζητήσεις και τις ανιχνεύσεις του στο ανθρώπινο δράμα και ειδικότερα στις ανεπούλωτες πληγές του Ελληνισμού, για να γνωματεύσει με «τα φάρμακα[…]της Ποιήσεώς» του, γιατί «…όταν πετούν, το σώμα συναρμόζει/σ’ ανάπηρη καρέκλα τα φτερά τους/με της ψυχής το δέμας κι ενσταλάζει/τα φρένα τους σ’ αντίστοιχους θεούς».

Στα τρία άτυπα μέρη, όπως υπομιμνήσκεται υστερόπρωτα, στα οποία διακρίνεται αλλά και αλληλοπεριχωρείται συμμιγώς το corpus της συλλογής, εντοπίζουμε τα αρχαιόμυθα ποιήματα με προεξάρχοντα τα Αφροδίσια, τα ιστορικά βυζαντινής έμπνευσης και τα χριστιανικά μιας «ποιητική αδεία» αιρετικής θεολογίας, καθώς και τα σύγχρονα της διαχρονίας τους, ειδικότερα του κυπριακού δράματος. Δείγματος χάριν της πρώτης ταξινομίας «Το στόλισμα της Αφροδίτης», όπου συμφύρεται το παραδοσιακό τραγούδι του κυπριακού γάμου με στίχους του Ύμνου στην Αφροδίτη, που αποδίδεται στον Εύκλο, σύμφωνα με την προμετωπίδα του τρίστροφου ποιήματος στο μέτρο του ιαμβικού δεκαπεντασύλλαβου των δημοτικών μας τραγουδιών, σαφής υπόμνηση της αδιάσπαστης συνέχειάς μας:

«Α! Για στολίστε την καλά τη νύφη Αφροδίτη/σήμερα που χωρίζεται απ’ το γιαλό και πάει/να δρασκελίσει τέμενος, ν’ αγνίσει το βωμό της/το μυρωδάτο π’ άχνιζε την κάλη του καλώντας./Να τηνε λούσουν Χάριτες σαν το νερό το κρύο/με λάδι ανεξαγόραστο από θεών κελάρια,/να μην τους φύγει το κορμί τ’ αφράτο από τα χέρια/και γίνει αγέρινο πουλί/πάνω από νέφη, ως κείθε/στην Τροία, με λύγισμα ελαφιού, από την Πάφο πέρα».

Ενώ το τρίπτυχο της ενιαίας σύνθεσης των τριών αυτοτελών ποιημάτων «Προ της Αλώσεως», «Μετά την Άλωση, Α» και «Μετά την Άλωση, Β» ανακαλεί την πρώτη τουρκοκρατία της βάναυσης οθωμανικής αυτοκρατορίας, ανανεώνει το τραύμα του ξεριζωμού στις πρώτες και δεύτερες πατρίδες με το ποίημα «Αγιασμός των υδάτων εν Σμύρνη του 2016 π.Χ. -υπερπολλαπλασιάζεται ο σπαραγμός των ενιαυτών στην ποιητική μνήμη- και αναξέει κατά τη δεύτερη τουρκοκρατία την αιμάσσουσα πληγή στη «Σαλαμίνα» της γενέθλιας πόλης του ποιητή με το πείσμα όμως της παλιννόστησής του.

Ανασύρουμε εμβληματικούς στίχους: «Εκείνος ο Μωάμεθ ο πολύγλωσσος/[…]/…-καθώς από καμάρες/και από συντόμια έμπαινε στην Πύλη/των εβδομήντα δύο και πλέον/ουράνιων Παραδείσων-βγάνει το σπαθί του/και συντριβάνι κάνει το κορμί της». «Εν πάση περιπτώσει δεν απαντήσατε/αν ξεριζώνοντας όλα τα λουλούδια/του δουλωμένου βουνού/ξεριζώνεις μαζί και την Άνοιξη./Απαντήστε λοιπόν και μη συσκοτίζετε/την προκυμαία». «Ονήσιλε, τι καρτεράς στην πόρτα/με το κεφάλι παραμάσχαλα, τ’ Αγιάννη/και του Λευτέρη και του Βαγορή;/Ονήσιλε, δεν πρέπει,/μα το λαό, που τώρα μας ακούει,/αλλού να ψάχνεις θέατρο. Η θυμέλη/του Διονύσου, εδώ στη Σαλαμίνα,/με το δικό σου αίμα έχει τραφεί/κι έχει μ’ αυτό γραφτεί: να μη χαθεί,/να θυμηθεί, να θυμηθεί, να θυμηθεί/-μια τέτοια πόλη!-Εσέ, ν’ αναστηθεί».

Το κυπριακό πρόβλημα

Αν προ τριακονταετίας ο ποιητής κατέθεσε στον «Θόλο» την αλγεινή του μαρτυρία για τους αγνοούμενους, επανέρχεται και σ’ αυτή τη συλλογή στην τραγικότερη πτυχή του άλυτου Κυπριακού Προβλήματος. Με τα εκτενέστερα των σχολίων του στις σημειώσεις ζωντανεύει για το ποίημα «Νυμφίου Αγνοουμένου» τις επώδυνες λεπτομέρειες της αληθινής ιστορίας της πρόσφυγος από τον Κοντεμένο, Βασιλικής Χριστοδούλου, της οποίας ο γιος σκοτώθηκε στην Κερύνεια την πρώτη μέρα της τουρκικής εισβολής και έκτοτε θεωρείται αγνοούμενος, χωρίς ακόμη να έχουν βρεθεί τα οστά του.

Στο κεντρικό επεισόδιο της τραγωδίας μονολογεί η τραγική ηρωίδα στην καρτερική γλώσσα της λαλιάς της και επιλέγει στην έξοδο ο χορός των γερόντων: «Χρίστο, γρουσέ μου γιε, μεν έσιεις έννοιαν,/τ’ αμμάθκια μου εν θα ξανακαμμύσουν./Που τωροπίς μού ’κάστηκεν αγροίκουν/το χρώμαν της φωνής σου-/να ’τουν ψέμαν,/να πλέκετουν, να γίνετουν αλήθκεια!/Φιλώ σταυρόν: θα κάμνω παννυχίδαν/για σέναν το πλεχτόν μου. Δε την νύχταν/που ξαγρυπνά μιτά μου τζιαι λαλεί μου/“Άντεξε, Πηνελόπη μου, τζι αντέχεις”.». «Πιο τυχερή, σ’ αυτή την ιστορία,/η Άγια Τράπεζα της εκκλησίας/Τιμίου Σταυρού στην πόλη μας εστάθη-/ότι με το πλεχτό της εστολίστη».

Αφουγκραζόμαστε τον όρκο και τις προσευχές της χαροκαμένης Κυπριώτισσας μάνας, όπως και τον παραμυθιακό ψαλμό των γερόντων του δύσμοιρου τόπου μας, που σμίγουν με τις άλλες φωνές του σφαγιασμού και του θανάτου, αλλά και της χαράς του Ευαγγελισμού μέσα από το αισιόδοξο μήνυμα της «Υπατίας» του φερώνυμου ποιήματος. Ένα μήνυμα πανανθρώπινο, που με εύηχους ποιητικούς φθόγγους κομίζει η «Ηλίου και Σελήνης άλως». Ένας ακόμη σημαντικός ποιητικός Λόγος διά χειρός του κορυφαίου ποιητή μας Κυριάκου Χαραλαμπίδη. Μέρες της ποίησης που είναι, μα προπάντων ώρες δύστηνες απρόβλεπτων καιρών ας τον μελετήσουμε προσεχτικά, για ν’ αντλήσουμε διδάγματα αντοχής και επίγνωση μνήμης…