Σημερινή

Τετάρτη, 26/09/2018
RSS

Μελαγχολία περίσκεπτης Εποχής

| Εκτύπωση | 04 Μάρτιος 2018, 18:00 | Της Χρυσοθέμιδας Χατζηπαναγή

ΜΝΗΜΗ «ΩΣ ΜΕΛΙ ΓΛΥΚΑΖΟΝ» ΚΩΣΤΑ ΤΣΙΡΟΠΟΥΛΟΥ (1930-2017)

Παρόλο που με το νωθρό βήμα του χειμώνα βαδίζουμε στην άνοιξη, ο καιρός όχι της μετεωρολογίας αλλά της δυσθυμίας απλώνει γύρωθε και μέσα μας βαριά σκιά τη μολυβένια συννεφιά του. Ολόιδια με τα σύννεφα του ατέλειωτου πολέμου στη γειτονική μας Συρία της γενοκτονίας και της βιβλικής καταστροφής, καθώς σμίγουν με τους πυκνούς καπνούς των ερειπίων και τον πνιγηρό κουρνιαχτό της ισοπέδωσης μιας άλλοτε ευημερούσας και ευτυχισμένης χώρας.

Τώρα η μελαγχολία της δυστυχίας ένας απέραντος βουβός πόνος να κατακλύζει με κύματα οργής και οδύνης τα λυπημένα τοπία της ψυχής για τις εκατοντάδες χιλιάδες σκοτωμένους στα αιμάσσοντα βομβαρδισμένα πεδία των μαχών. Κι όντας σε απόσταση αναπνοής, αφουγκραζόμαστε τις οιμωγές και τους θρήνους μέσα από τα χαλάσματα των σπιτιών, όσων δεν πρόλαβαν να πάρουν τους δρόμους της προσφυγιάς μαζί με τα εκατομμύρια των μεταναστών συμπατριωτών τους.

Κι ενώ ολοφύρονται οι χαροκαμένοι γονείς, αγκαλιάζοντας τα νεκρά κορμάκια των παιδιών τους, και τα παιδιά σπαράζουν για τον αδικοχαμό των γονιών τους, ο πολεμοχαρής δικτάτορας στήνει στην εξέδρα του ηττημένου του «θριάμβου» το φοβισμένο εξάχρονο κοριτσάκι-στρατιωτάκι, ενσταλάζοντάς του το μένος κατά των εχθρών: «Οι “μπορντομπερέδες” δεν κλαίνε»!

Οποίο μάθημα στο αθώο πλάσμα ισλαμοφασιστικού φανατισμού όχι ενάντια στους απίστους αλλά στους ομόθρησκούς του Κούρδους αντιπάλους. Εξαπολύοντας ακόμη το θράσος ενός αδίστακτου ψυχολογικού πολέμου, δεν παύει να προκαλεί με τις υπερφίαλες απειλές και τις εθνικιστικές του προειδοποιήσεις, με τα μαχητικά του αεροσκάφη και τις φρεγάτες του πάνω από τα νησιά του Αιγαίου και μέσα στην ΑΟΖ της Κύπρου.

«Λοιπόν, η πληγή που ανοίγει εντός μας το γεγονός πως είμαστε Έλληνες και πως ζούμε σε κρίσιμη ώρα μέσα σε χώρο ελληνικό, είναι ένα γεγονός του πνεύματος που αρμόζει να το μελετήσουμε και να το συνειδητοποιήσουμε. Ο πόνος της πληγής αυτής γίνεται πιο έντονος στην Κύπρο παρ’ όσο στην Ελλάδα. Γιατί στη μεγαλόνησο τα “πράγματα” της Ιστορίας έχουν ρίξει σε περιπέτεια πάλι τον Ελληνισμό κι απειλούν ξανά την ψυχή του.

Αντίθετα, η περιπέτεια αυτή στην Ελλάδα περιορίζεται -αν το ρήμα δεν υποτιμά τον γιγαντισμό μιας κατάστασης- στον ηθικό, ιδεολογικό και κοινωνικό χώρο, χωρίς μ’ αυτό να σημαίνει πως δεν είναι επικίνδυνα απειλητική». Μ’ αυτούς τους προφητικούς τόνους έγραφε σ’ ένα κείμενό του, αρχές της δεκαετίας του 1980, ο αείμνηστος Κώστας Τσιρόπουλος, μόλο που αν προλάβαινε να ζήσει ίσαμε σήμερα, θα απέδιδε στα «πράγματα» την πιο σκληρή εκδοχή της τουρκικής θηριωδίας τόσο για την Κύπρο όσο και για την Ελλάδα, ενώ τον «ηθικό χώρο» της υπαρκτής «κατάστασης» θα προσδιόριζε ονομαστικά με το κολοσσιαίο σκάνδαλο «Novartis».

Ένας χρόνος από την εκδημία του

O αξέχαστός μας Κώστας Τσιρόπουλος, που στις 23 Φεβρουαρίου συμπληρώθηκε ένας χρόνος από την εκδημία του. Ο ευπατρίδης του ελληνοπρεπούς φρονήματος και ο ευπαίδευτος στοχαστής των σύγχρονων προβλημάτων με όρους ανθρωποκεντρικής παιδαγωγίας, ο καλλιεργημένος αισθητής της ευρωπαϊκής διανόησης, αλλά και ο ευλαβής της ορθόδοξης χριστιανικής πίστης ως τρόπου πνευματικής ζωής και ψυχικής ενατένισης προς το επέκεινα.

Αυτός ο χαλκέντερος συγγραφέας, που μας χάρισε μιαν πλειάδα πολυειδών έργων, ήτοι ποίησης, δοκιμίων, ταξιδιωτικών, διηγημάτων, μυθιστορημάτων, εικαστικών μελετών και μεταφράσεων, μαθαίνοντάς μας πρωτίστως πώς γράφεται ένα εμπνευσμένο ποιητικό δοκίμιο φιλοσοφικού προβληματισμού. Ο τιμημένος με βραβεία και διακρίσεις πολυγραφότατος Λαρισαίος, που έζησε στην Αθήνα, στην περιοχή της πλατείας Μαβίλη, στον αρχαίο Δήμο Αλωπεκής, όπου έζησε ο Σωκράτης, όπως συνήθιζε να αναφέρει, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκδότες της Ελλάδας: επί 40 έτη εξέδιδε το περιοδικό Ελευθερίας και Γλώσσας «Ευθύνη», καθώς και τους 40 τόμους «Τετράδια Ευθύνης» με μελετήματα επιφανών λογοτεχνών. Είχε επιμεληθεί επίσης την έκδοση του δοκιμιακού έργου των Άγγελου Τερζάκη, Κωνσταντίνου Τσάτσου, Αιμίλιου Χουρμούζιου, Κυριάκου Πλησή κ.ά., καθώς και πλήθος άλλων εκδόσεων από τις «Εκδόσεις των Φίλων».

Η δημιουργική του, επομένως, πληθωρικότητα δεν στοιχειοθετείται μόνο με τα δικά του πονήματα, αλλά και από την εξίσου αυτή μεγάλη γενναιόδωρη προσφορά προς τους ομότεχνούς του, που συνέβαλε καταλυτικά στην ανέλιξη της πνευματικής ζωής του τόπου. Γιατί ήταν ένας άνθρωπος εξόχως ποιητικός με τη σφαιρική σημασία της λέξης, της χαρισματικής ποιητικής γραφίδας και της εργώδους δημιουργικότητας.

Όσοι τον έζησαν, ένιωσαν πίσω από τη δυναμική του προσωπικότητα την ανθρώπινη ζεστασιά, που απέπνεε ωστόσο μια λεπτή αύρα μόνιμης θλίψης. Παρότι οικείος και προσηνής, οι κοινωνικές του συναναστροφές ανέδιναν την Καβαφική αίσθηση της τήρησης των αποστάσεων, διασώζοντας την αριστοκρατική αξιοπρέπεια μιας σπάνιας εσωτερικότητας, που δεν έπαυε να προδίδει την ιδιοσυγκρασία μιας μελαγχολικής μοναξιάς.

Όχι τυχαία, οι αυτοβιογραφικές σελίδες, που προτάσσονται των τρίτομων απάντων του, τιτλοφορούνται «Μελαγχολία α΄,β΄,γ΄», όπως και η πρώτη του ποιητική συλλογή επιγράφεται «Ωδείο για μοναχικές φωνές»(1962)· ενώ δύο βιβλία δοκιμίων και το δεύτερο των διηγημάτων του τιτλοφορεί αντιστοίχως «Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια» (1967), «Η μόνωση ως συνομιλία» (2003) και «Μακρινό μοναχικό φεγγάρι» (1972).

Στην πλούσια εργογραφία του ακόμη ανήκει το θεατρικό «Το νησί ή Η Μοναξιά του Αδάμ», που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό «Φρέαρ». Εξ ου και ο τίτλος του αφιερωματικού σημειώματός μας σε συνειρμικό συνδυασμό με το δοκιμιακό του έργο «Αυτοψία της εποχής» (1966). Μιας προγενέστερης «αναθεωρητικής» εποχής, που μέσα από τα επί μέρους δοκίμια ανατέμνει με περίσκεπτη διεισδυτικότητα, προσπαθώντας «να διασώσει την πολύτιμη μαρτυρία του πνεύματος που γνωρίζει τα πράγματα σε κατάσταση μάχης».

Και αυτήν τη μάχη δίνει ο Τσιρόπουλος με εναγώνια αυτογνωσία σε όλα τα βιβλία του, που λειτουργούν «για την ακεραίωση και τη σωτηρία μας» «ως μέλι γλυκάζον», σύμφωνα με τη ρήση της Παλαιάς Διαθήκης και τον ομώνυμο τίτλο του δοκιμίου στο «Η αμφισβήτηση του κατεστημένου» (1975).

Αν σημειολογικά επιχειρούσαμε ένα συνοπτικό διάγραμμα στην πολυθεματική προβληματική του λυρικού αυτού αναστοχαστή της χαρμολύπης ή του «χαροποιού πένθους», κατά τον Κόντογλου, θα επισημαίναμε τα ακόλουθα: Μεγάλο μέρος της ποίησής του έχει έντονο βιωματικό χαρακτήρα και διαπνέεται από ερωτικά συναισθήματα, καθώς και λατρεία προς τη μητέρα του.

Για τον θάνατο άλλωστε της μητέρας του είχε γράψει το 1989 το απολογητικό του κείμενο «Μουσική», σκέψεις πάνω στη μουσική του Bruckner. Η ιερότητα του ανθρωπίνου σώματος, αλλά και τα πάθη του, που αποκαλύπτονται με τη συνείδηση του εγρήγορου ανθρώπου μέσα στον απογυμνωτικό-διαφωτιστικό χρόνο του καλοκαιριού. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ενθαδική υπεράσπιση των λέξεων-ονομάτων και ο υπαρξιακός χώρος του σκιοφωτισμένου «μεταξύ», όπου διαδραματίζεται καταστατικά ο ανθρώπινος βίος.

Η ετερότητα και η οικειότητα ως φιλία και ριγηλή συγκινησιακή τρυφερότητα απέναντι σε ανθρώπους, ζώα και πράγματα. Ενδεικτικό το τρυφερό στιγμότυπο σε αναμνηστική φωτογραφία του συγγραφέως με τη γάτα του. Η πρόσληψη του χρόνου στην υποκειμενική του διάσταση έχει πολλαπλότητα τραγική και μυστηριώδη, εύρος και πυκνότητα και το βάθος της αιωνιότητας του Θεού

. Τους κύριους αυτούς θεματικούς άξονες συνέχει ο ίδιος μελαγχολικός έως και πένθιμος ιδιοσυγκρασιακός τόνος, που αντιμετωπίζει το αινιγματικό ερώτημα της ζωής ως δυσχέρεια, προσφέροντας εν τέλει στην α-πορία του τη μεταφυσική ή θρησκευτική διέξοδο, καθώς έχει διαμορφώσει τον στοχασμό του την περίοδο που κυριαρχούσε στον χώρο των ιδεών ο φιλοσοφικός υπαρξισμός.

Τον Κώστα Τσιρόπουλο, που έχει περάσει πλέον στην αθανασία με το βαρυσήμαντο έργο του, επιβεβαιώνουν αυτούσιες οι σκέψεις του: «Ο Άγιος υπερβαίνει τον θάνατό του και τον θάνατο του κόσμου με τη μεταφυσική του πίστη. Ο Ποιητής, μ’ αίσθημα προσωπικής αθανασίας, προσπαθεί να μεταπλάσει τον κόσμο και τον εαυτό του, να τον αθανατίσει, να τον καθαρίσει από τον μολυσμό του θανάτου και να τον προσφέρει στους ανθρώπους ως μορφή αθανασίας, μορφή που βρίσκεται πέρα και πάνω από τον θάνατο».