Σημερινή

Τετάρτη, 19/09/2018
RSS

Ο Άνθρωπος και ο Καθρέφτης του

| Εκτύπωση | 22 Ιούλιος 2018, 18:01 | Του Niyazi Kızılyürek

ΤΟΣΟ Η ΑΤΟΜΙΚΗ ΟΣΟ ΚΑΙ Η ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΜΑΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΟΝΤΑΙ ΣΕ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΔΙΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗΣ. ΔΕΝ ΠΕΡΙΟΡΙΖΟΜΑΣΤΕ ΑΠΛΩΣ ΣΕ ΕΝΑ ΟΝΟΜΑ ΚΑΙ ΕΝΑ ΠΡΟΣΩΠΟ

Δεν είχαν ακόμα ανοίξει τα οδοφράγματα. Ένας Τουρκοκύπριος, που μετά το 1974 έζησε και μεγάλωσε μαζί με την οικογένειά του στον κυπριακό Νότο, μου είπε κάποτε μια ιστορία. Κάποτε ένας νεαρός άνδρας, που ερωτεύτηκε μια νεαρή Ελληνοκύπρια, αποφάσισε να αποκρύψει την ταυτότητά του και να μην αποκαλύψει στην αγαπημένη του ότι ήταν Τουρκοκύπριος, υπό τον φόβο ότι θα τον εγκατέλειπε. Οι νεαροί ερωτευμένοι έβγαιναν μαζί για καιρό μέχρι που ένα βράδυ ένας Ελληνοκύπριος αστυνομικός τούς σταμάτησε για έλεγχο ταυτότητας. Ο νεαρός άνδρας, απεγνωσμένος, υποχρεώθηκε να δείξει ταυτότητα και άδεια οδήγησης. Τελευταία του ελπίδα ήταν ο αστυνομικός να κοιτάξει τα έγγραφα και να του που πει «πέρνα», ωστόσο αυτό δεν έγινε. Όταν τον ρώτησε «είσαι Τούρκος;», αυτός κούνησε το κεφάλι του ντροπιασμένος. Καθώς ο νεαρός άνδρας αναψοκοκκίνιζε από ντροπή γιατί αποκαλύφθηκε το «ψέμα» του, το κορίτσι τον παράτησε κι έφυγε φωνάζοντας «Τούρκος ώστε…».

Αυτή η ιστορία μού θύμισε τα όσα γράφει ο Sartre για τον αντισημιτισμό. Στο άρθρο του με τίτλο «Στοχασμοί για το Εβραϊκό Ζήτημα» περιγράφει το μίσος κατά των Εβραίων στη Γαλλία και παρατηρεί ότι μερικοί άνδρες, μόλις μάθαιναν πως οι ερωμένες τους ήταν Εβραίες, άρχιζαν να έχουν προβλήματα στύσης, ενώ προηγουμένως -προτού μάθουν την καταγωγή των γυναικών- μπορούσαν να κάνουν έρωτα μαζί τους. Από αυτό συνάγεται το εξής συμπέρασμα: το αίσθημα αποστροφής που βιωνόταν κατά των Εβραίων δεν ήταν «οργανικό». Αν ήταν έτσι, οι άνδρες θα ένιωθαν άβολα με τις γυναίκες προτού μάθουν ότι είναι Εβραίες.

Σύμφωνα με τον Sartre, αυτή η, σαν υστερία, κατάσταση αποστροφής είναι ένα αίσθημα αρκετά δυνατό για να διαπεράσει την ψυχή/το μυαλό και να μαράνει το σώμα. Αυτό το αίσθημα δεν έχει σχέση με συγκεκριμένες εμπειρίες που βιώνονται μαζί με Εβραίους. Αντιθέτως, είναι ένα φαινόμενο που «διαστρέφει» τις συγκεκριμένες εμπειρίες. Με άλλα λόγια, η εχθρότητα κατά των Εβραίων δεν απορρέει από τις συγκεκριμένες εμπειρίες που βιώνονται με Εβραίους. Είναι μια στάση που υιοθετείται, ένα είδος προτίμησης. Σε αυτό το πλαίσιο, τα «ιστορικά» επιχειρήματα δεν έχουν σχέση με την ιστορία. Πάνω σε αυτό το σημείο ο Sartre αναφέρει ότι «είναι οι αντιλήψεις που συγκροτούνται για τους Εβραίους που καθορίζουν την ιστορία και όχι τα ιστορικά γεγονότα τις αντιλήψεις». Εν ολίγοις, ο εχθρός του Εβραίου χαράζει την εικόνα του «Εβραίου» στο κεφάλι του.

Προεξοφλημένη στάση

Πολύ πριν τον Sartre, ο Γερμανός φιλόσοφος Fichte έγραψε ότι η προεξοφλημένη στάση που υιοθετούμε έναντι των ξένων πηγάζει από τη νοοτροπία μας. Για τον Fichte, η συνάντηση με τον ξένο δεν δημιουργεί από μόνη της αρνητικές αντιδράσεις, καθώς αυτός με τον οποίο γνωριζόμαστε είναι ένας άνθρωπος όπως εμάς, ανήκει στο ανθρώπινο είδος και όταν ο άνθρωπος δει τον άλλο κατά πρόσωπο είναι αδύνατο να τρέφει μίσος. Αν μέσα μας δημιουργούνται αρνητικά συναισθήματα και τάσεις περιθωριοποίησης του άλλου, τον αντιλαμβανόμαστε ως απειλή και τον υποτιμάμε, αυτό είναι αποτέλεσμα των προκαταλήψεων που γυροφέρνουν στο κεφάλι μας.

Ο Marx, προχωρώντας ένα βήμα πέρα από τον Fichte, λέει ότι ο εαυτός μας είναι αδύνατο να δημιουργηθεί χωρίς να δημιουργηθεί ο «άλλος»: «Για κάποιον που δεν σκέφτεται ως φιλόσοφος οπαδός του Fichte, ο οποίος αρκείται να κρατάει έναν καθρέφτη και να λέει στον κόσμο «εγώ, είμαι εγώ», βλέπει και αναγνωρίζει τον εαυτό του πρώτα στους άλλους. Ο Peter καθορίζει τη δική του ταυτότητα ως άνθρωπος, αντιπαραβάλλοντας πρώτα τον εαυτό του με τον Paul ως ύπαρξη του ιδίου είδους. Έτσι ο Paul, ως προσωπικότητα, καθίσταται για τον Peter πρότυπο του ανθρώπινου είδους».

Μια τρομακτική πραγματικότητα

Είναι γεγονός ότι τόσο η ατομική όσο και η συλλογική μας ταυτότητα διαμορφώνονται σε διαδικασίες διυποκειμενικής αλληλεπίδρασης. Δεν περιοριζόμαστε απλώς σε ένα όνομα και ένα πρόσωπο. Αν δεν υπήρχε κάποιος να απευθύνεται σε μας και να καθιστά αντιληπτές τις διακριτές ιδιαιτερότητές μας, δεν θα υπήρχαμε ούτε εμείς.

Αυτή η υπαρξιακή πραγματικότητα, δηλαδή η πραγματικότητα ότι υπάρχουμε σε σχέση με τον άλλο, είναι συγχρόνως και μια τρομακτική πραγματικότητα, καθώς βλέμμα των άλλων είναι το βλέμμα της κατάκτησης. Με τα λόγια του Sartre, το να υφίστασαι το βλέμμα του άλλου σημαίνει το εξής: σε έναν ξένο κόσμο, ο άνθρωπος καρφώνεται από ένα βλέμμα που τον παρακολουθεί σαν σκιά και αυτός εν τέλει εσωτερικεύει αυτό το βλέμμα. Βλέπω τον εαυτό μου γιατί κάποιος βλέπει εμένα. Παραβίασε το μυστικό μου, με άφησε ανυπεράσπιστο, ευάλωτο, γυμνό σε έναν εχθρικό κόσμο…

Επιστρέφοντας, τώρα, στην ιστορία στις αρχές του καλοκαιριού. Ο εθνικισμός ανακόπτει την αλληλεπίδραση και τον διάλογο με τον «άλλο». Και αυτό οδηγεί στην ανάπτυξη κάθε είδους προκατάληψης απέναντι στον «άλλο». Πλέον, παρακολουθούμε τον «άλλο» με τεράστιο φόβο και ανησυχία. Συγχρόνως, όμως, σημαίνει ότι χάνουμε και τη δυνατότητα να είμαστε ο εαυτός μας, να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Η Ελληνοκύπρια γυναίκα που τα βρόντηξε κι έφυγε στο άκουσμα της ταυτότητας του Τουρκοκύπριου εραστή της, κατά πάσα πιθανότητα δεν θα μάθει ποτέ πώς είναι να είσαι «Ελληνοκύπρια» και πώς είναι να είσαι «γυναίκα». Και αυτό γιατί φοβάται να κοιτάξει τον Τουρκοκύπριο, που είναι ο καθρέφτης της.