Σημερινή

Κυριακή, 23/09/2018
RSS

«Ένα καθεστώς απ’ αυτά που παραμένουν»…

| Εκτύπωση | 15 Ιούλιος 2018, 18:03 | Του Μιχάλη Παπαδόπουλου

ΤΟ ΕΡΝΤΟΓΑΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ

Η ΠΑΡΑΚΑΜΨΗ ΤΩΝ ΕΚΛΕΓΜΕΝΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΠΑΡΑΠΕΜΠΕΙ ΣΕ ΔΕΣΠΟΤΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ, ΟΠΩΣ ΗΤΑΝ ΤΟ ΟΘΩΜΑΝΙΚΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΕΙΤΑΙ, ΟΠΟΥ Ο ΜΟΝΑΡΧΗΣ ΑΞΙΟΠΟΙΟΥΣΕ ΙΚΑΝΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΣΤΕΝΟΥ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΝΔΙΑΜΕΣΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΕΞΟΥΣΙΑΣ, ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΠΑΡΕΜΒΑΛΛΟΝΤΑΝ ΜΕΤΑΞΥ ΑΥΤΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Εδώ και πολλές δεκαετίες, οι τουρκικοί σχεδιασμοί δεν τελούν εν κρυπτώ, αλλά είναι γνωστοί και στον μεγαλύτερο βαθμό αναλλοίωτοι, άρα και η πιθανότητα «παρανοήσεων» είναι αμελητέα, και β) η εικόνα που σχηματίζουν όσοι «διέρχονται» τους Διαύλους Επικοινωνίας, για την άλλη πλευρά, είναι η κατοπτρική δική τους εικόνα, ή, πιο απλά, μιας Τουρκίας, ενός Ερντογάν (του όποιου Ερντογάν), όπως θα ήθελαν αυτοί να είναι, και όχι ως αυτό που είναι στην πραγματικότητα


Στο αστερισμό της απόλυτης πολιτικής κυριαρχίας του Ρ. Τ. Ερντογάν εισήλθε η Τουρκία, μετά το αποτέλεσμα των προεδρικών και βουλευτικών εκλογών της 24ης Ιουνίου.

Εκλογές οι οποίες ενδεχομένως σήμαναν το ιστορικό τέλος του Κεμαλισμού, με τον Τούρκο Πρόεδρο να εδραιώνει τη νεο-οθωμανική ηγεμονία του, μέσα από την αναβίωση του οθωμανικού συστήματος εξουσίας, των συμβόλων και των πρακτικών του.

Τη νέα πραγματικότητα στο εσωτερικό της χώρας αναλύουν στη «Σημερινή» της Κυριακής ο Νικόλαος Ραπτόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στη Σχολή Οικονομικών, Επιχειρηματικών και Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, και ο Αφεντούλης Λαγγίδης, Δρ Διεθνών Σχέσεων, Συντονιστής Ερευνών, στο Κέντρο Ανατολικών Σπουδών του Πάντειου Πανεπιστημίου, ακτινογραφώντας τη σύνθεση της νέας τουρκικής κυβέρνησης, υπό το φως των ευρύτερων στρατηγικών επιδιώξεων, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, του ερντογανικού συστήματος εξουσίας.

Ιδιαίτερα, σε σχέση με το Κυπριακό και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, επισημαίνουν ότι ο Ελληνισμός έχει να αντιμετωπίσει ένα δύσκολο και προκλητικό μέλλον, το οποίο επιβάλλει την ανάγκη διαμόρφωσης μιας στρατηγικής εξωτερικής εξισορρόπησης, ως ικανής αποτρεπτικής ασπίδας, απέναντι στις εκδηλούμενες επιβουλές.

Η κυβέρνηση του Ερντογάν και οι στρατηγικοί της στόχοι

Νικόλαος Ραπτόπουλος

Η εκλογική νίκη του Ρ.Τ. Ερντογάν στις τουρκικές εκλογές της 24ης Ιουνίου σηματοδοτεί τη μετάβαση σε ένα αυταρχικότερο πολιτικό σύστημα στη γείτονα. Τόσο οι αυξημένες εξουσίες του Προέδρου όσο και το κυβερνητικό σχήμα που παρουσίασε αμέσως μετά την ανάληψη καθηκόντων, είναι σχεδιασμένα έτσι ώστε να προωθήσουν τις προσωπικές του φιλοδοξίες και τα εθνικά συμφέροντα της χώρας.

Αφού κινδύνεψε η εξουσία του από μερίδα των ενόπλων δυνάμεων της χώρας πριν από δύο ακριβώς χρόνια, ο Ρ.Τ. Ερντογάν πέτυχε να ανατρέψει την εις βάρος του κατάσταση και να γίνει ο απόλυτος άρχοντας της τουρκικής πολιτικής σκηνής. Το προεδρικό σύστημα που τέθηκε σε εφαρμογή φέρνει ριζικές αλλαγές στο σύστημα διακυβέρνησης. Παρέχει στον Πρόεδρο της χώρας υπερεξουσίες, ενώ δεν προβλέπει μηχανισμούς και διαδικασίες που διαφυλάσσουν τη διάκριση των εξουσιών ή που προστατεύουν το σύστημα από υπερβάσεις.

Του νέου κυβερνητικού σχήματος ηγείται ο Πρόεδρος Ρ.Τ. Ερντογάν, αφού καταργείται πια η θέση του πρωθυπουργού. Το Υπουργικό Συμβούλιο του Ερντογάν απαρτίζεται από 16 υπουργούς και έναν αντιπρόεδρο. Στόχος ενός τόσο μικρού κυβερνητικού σχήματος είναι, αφενός, να είναι αποτελεσματικό και, αφετέρου, να ελέγχεται απολύτως από τον Ερντογάν. Μολονότι ο Πρόεδρος προΐσταται στο κυβερνών κόμμα (ΚΔΑ), στην επιλογή των υπουργών δόθηκε προτεραιότητα σε προσωπικότητες που δεν ανήκουν σε πολιτικά κόμματα.

Η κίνηση αυτή προσβλέπει στο να αξιοποιηθούν άτομα που έχουν διαπρέψει στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία και συμμερίζονται τις πολιτικές του Ερντογάν. Στοχεύει, επίσης, στο να καταστήσει τον Πρόεδρο πιο ισχυρό απέναντι στα ιδιαίτερα συμφέροντα που πρεσβεύουν στελέχη των κομμάτων, στοιχείο που θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανάπτυξη ανταγωνιστικών σχέσεων τοπικιστικού, ιδεολογικού, οικονομικού κ.ο.κ. χαρακτήρα. Έτσι, ο Ερντογάν αξιοποίησε ελάχιστους μόνο βουλευτές του κόμματός του, οι οποίοι βάσει του συντάγματος αναγκάστηκαν να παραιτηθούν από το αξίωμά τους.

Δεδομένου ότι η εξουσία του Ερντογάν για τα επόμενα χρόνια θα βασίζεται στη στήριξη του υπερεθνικιστικού κόμματος (ΚΕΔ) του Ντεβλέτ Μπαχτσελί, το εν λόγω κριτήριο αποτελεί ίσως μια καλή αιτιολογία για τη μη χρησιμοποίηση βουλευτών και στελεχών της συμπολίτευσης. Η παράκαμψη αυτή των εκλεγμένων μελών της Βουλής παραπέμπει σε δεσποτικού τύπου πολιτικά συστήματα, όπως ήταν το οθωμανικό, του οποίου η αναβίωση επιχειρείται, όπου ο μονάρχης αξιοποιούσε ικανά μέλη του στενού του κύκλου και των ενδιάμεσων μηχανισμών εξουσίας, τα οποία παρεμβάλλονταν μεταξύ αυτού και της κοινωνίας.

Χαρακτηριστικό γνώρισμα των προσωπικοτήτων αυτών ήταν η αφοσίωσή τους στον μονάρχη και οι σχεδόν ανύπαρκτες δεσμεύσεις και υποχρεώσεις τους προς την κοινωνία. Υπ’ αυτήν την έννοια το νέο υπουργικό σχήμα φέρει κάποιες ομοιότητες με εκείνα του οθωμανικού συστήματος: είναι υπόλογο στον Πρόεδρο και θα τελεί υπό την προστασία του για όσο διάστημα θα αποδίδει.

Τα χαρτοφυλάκια

Έτσι, στο υπουργικό συμβούλιο, ο μέσος όρος ηλικίας του οποίου είναι κάτω των 50 ετών, έχουμε επτά νέες και δυναμικές προσωπικότητες του επιχειρηματικού κόσμου. Στόχος του Ερντογάν είναι να αξιοποιηθεί η εμπειρία και η ενέργειά τους, προκειμένου να σημειωθεί πρόοδος ως επί το πλείστον στα χαρτοφυλάκια που σχετίζονται με την ανάπτυξη, όπως του Εμπορίου, Μεταφορών, Αγροτικών Υποθέσεων, Πολιτισμού και Τουρισμού, Υγείας, Περιβάλλοντος και Εθνικής Παιδείας. Τα πιο κρίσιμα χαρτοφυλάκια δόθηκαν σε έμπειρους γνώστες των κρατικών υποθέσεων και πιστούς συνεργάτες του Προέδρου.

Η περίπτωση του πρώην Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες. Το γεγονός ότι ο Χουλουσί Ακάρ προτάθηκε για Υπουργός Εθνικής Αμύνης μπορεί να ερμηνευθεί ως επιβράβευση για την πίστη του στον Ερντογάν, κυρίως από τη στιγμή της απόπειρας πραξικοπήματος και μετά. Μια άλλη παρόμοια περίπτωση είναι εκείνη του γαμπρού του, Μπεράτ Άλμπαϊρακ, ο οποίος, από Υπουργός Ενέργειας, αναβαθμίστηκε σε Οικονομικών, αναλαμβάνοντας θέση κλειδί στην κυβέρνηση.

Στη θέση του ορίστηκε ο πρώην Γ.Γ. του Υπουργείου, με τον οποίο συνεργάστηκε ο Άλμπαϊρακ τα τελευταία χρόνια. Από τα μέλη του τελευταίου Υπουργικού Συμβουλίου συναντάμε επίσης τους Αμπντουλχαμίτ Γκιουλ, Σουλεϊμάν Σοϊλού και Μεβλούτ Τσαβούσογλου, οι οποίοι διατήρησαν τη θέση τους στα σημαντικά Υπουργεία Δικαιοσύνης, Εσωτερικών και Εξωτερικών αντιστοίχως. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι οι Μπεκίρ Πάκντεμιρλί (Αγροτικών Υποθέσεων) και Ζεχρά Σελτσούκ (Εργασίας και Κοινωνικών Υπηρεσιών) είναι γόνοι πρώην Υπουργών.

Νεο-οθωμανική ηγεμονία

Το νέο σχήμα αποσκοπεί στο να εξυπηρετηθούν οι βραχυπρόθεσμοι και μεσοπρόθεσμοι στόχοι της εξουσίας. Η στενή σχέση εξάρτησης των υπουργών από τον Πρόεδρο αναμένεται να καταστήσει πιο εφικτή την καθοδήγηση της Κυβέρνησης, προκειμένου, αφενός, ο Πρόεδρος να γίνει πιο ισχυρός, και, αφετέρου, να υλοποιηθούν οι στρατηγικοί στόχοι εσωτερικής ενδυνάμωσης που έχουν τεθεί για το 2023: ενίσχυση στους τομείς της οικονομίας, βιομηχανίας, ενόπλων δυνάμεων και διπλωματίας.

Αυτοί έχουν και μία περιφερειακή διάσταση, που δεν είναι άλλη από την εγκαθίδρυση μιας ηγεμονίας στην περιοχή, που εκτείνεται από τα Βαλκάνια έως και τον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή. Η στρατηγική που εφαρμόζεται προς την επίτευξη αυτού του σκοπού είναι συνδυασμός της αξιοποίησης των υφιστάμενων συντελεστών ισχύος και της τροποποίησης του νομοθετικού πλαισίου προς το αυταρχικότερο.

Το νέο σύστημα διακυβέρνησης της Τουρκίας θα αντιμετωπίσει οικονομικές, τεχνικές και πολιτικές δοκιμασίες. Η Αθήνα και η Λευκωσία αναμένεται να γίνουν αποδέκτες σειράς προκλήσεων, δεδομένου του αντίκτυπου των λεονταρισμών του Ερντογάν στην τουρκική κοινή γνώμη και την ανάγκη διατήρησης του λαού συσπειρωμένου γύρω από τον ηγέτη του. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η καλλιέργεια μιας στρατηγικής εξωτερικής εξισορρόπησης είναι μια ικανή αποτρεπτική ασπίδα.

ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ Θ. ΛΑΓΓΙΔΗΣ

Η θεωρία του «Μαύρου Κύκνου»: Τουρκία, Κύπρος και Ελλάδα

Στο φύλλο της περασμένης Παρασκευής, της γνωστής τουρκικής εφημερίδας Cumhuriyet, η οποία σημειωτέον πρόσκειται στο αντιπολιτευόμενο τον Ρ.Τ. Ερντογάν και το κόμμα του, «Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα», ο αρθρογράφος Ergin Yildizoglu, στο γραπτό του με τον τίτλο: «Αυτό το καθεστώς είναι απ’ αυτά που παραμένουν» (Bu rejim kal?c?d?r!), δίνει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εικόνα της πολιτικής ζωής (και όχι μόνο) στην Τουρκία μετά τις πρόσφατες προεδρικές εκλογές.

Ομολογουμένως, το να μιλά κάποιος με τόσο απόλυτους όρους -«μονιμότητα»- στην ιστορική προοπτική, είναι παρακινδυνευμένο και -θα μπορούσε να αντιτείνει κάποιος- τόσο η Ιστορία (βλ. τα κοιμητήρια στην πρωτότυπη, κατά Ντε Γκολ, εκδοχή) είναι γεμάτη με «αναντικατάστατα» πρόσωπα, όσο και τείνει να επαναλαμβάνεται, εμφανίζοντας μακροχρόνιους ιστορικούς κύκλους.

Ωστόσο, στην προαναφερθείσα ανάλυση, αξίζει να σταθεί κάποιος ιδιαίτερα σε δύο σημεία: Στο ότι, για όσον καιρό δεν σημειώνεται αλλαγή στο ισχύον καθεστώς αναφορικά προς τις κύριες συνιστώσες της πολιτικής συγκυρίας, και με την εξαίρεση ενός συμβάντος, όπως μια οικονομική κατάρρευση (που ο αρθρογράφος συγκαταλέγει στην εξαιρετικά δημοφιλή σήμερα θεωρία «Μαύρου Κύκνου», Black Swan theory του Nassim Nicholas Taleb), το καθεστώς θα είναι μόνιμο και αμετακίνητο.

Το δεύτερο ενδιαφέρον στοιχείο της ανάλυσης εστιάζει στη δομή του «σώματος» που συναποτελεί την κυβερνώσα ελίτ και τα «δίκτυα» αλληλεπίδρασης των οικονομικών και πολιτισμικών συνιστωσών που σχετίζονται με αυτήν, στη σημερινή Τουρκία, όπως, επίσης, και στο «κρατικό σχήμα» ή καλύτερα την κρατική δόμηση, δηλαδή τον ιστό που ενώνει τους θεσμούς που συγκροτούν το κράτος, τις εσωτερικές του ιεραρχίες, και την πολιτισμική ταυτότητα και ιδεολογίες που το συναποτελούν. Ούτε το ένα, ούτε και το άλλο μπορούν να εξηγηθούν με τα εργαλεία σκέψης της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας δυτικού τύπου, γιατί, πολύ απλά, η βάση τους είναι ο ορθολογισμός στις πολιτικές επιλογές και η πρόκριση του προσώπου-ατόμου έναντι της κοινωνίας.

Όσο υπερβολικά βαθυστόχαστες κι αν ακούγονται αυτές οι απόψεις, όταν προέρχονται από τον χώρο της μόλις προσφάτως -κατά κράτος- ηττηθείσας παράταξης στην Τουρκία, της πάλαι ποτέ Κεμαλικής και «Κοσμικής», αξίζουν την προσοχή μας, όχι απλά ως στοιχεία διανοητικής άσκησης, όσο γιατί υποκρύπτουν -μέσα από τις λέξεις ίσως- την στυγνή πραγματικότητα.

Κυρίαρχο αφήγημα

Πιο συγκεκριμένα, μιλώντας για την πολιτική κατάσταση στο «στρατόπεδο των ηττημένων», η εικόνα είναι άκρως απογοητευτική. Οι έριδες επιτάθηκαν, με πιθανό το ενδεχόμενο νέων εσωτερικών διασπάσεων, χωρίς να διαφαίνεται καμία διάδοχη κατάσταση, ελλείψει, κατά κύριο λόγο, Ιδεολογίας και «αφηγήματος». Το τελευταίο, δηλαδή το «αφήγημα» Ερντογάν, όσο ξεθωριασμένο κι αν είναι σαν εικόνα, κατισχύει, ωστόσο, έναντι άλλων εναλλακτικών.

Στον Μεσαίωνα (και μέχρι σχεδόν και τον 19ον αιώνα) ήταν ευρύτατα διαδεδομένη η αντίληψη της «Βασιλικής Νόσου» (King’s Evil σήμερα γνωστής ως….φυματίωσης), την οποία μπορούσε να θεραπεύσει -κυριολεκτικά- μόνο το «Βασιλικό άγγιγμα». Όπερ μεθερμηνευόμενον στην (προ των εκλογών) Τουρκία του 2018, ότι ο μόνος που θα μπορούσε να «θεραπεύσει» τη χώρα (με τα πιο άσχημα «συμπτώματα» αυτά της οικονομίας) θα ήταν ο Ερντογάν. Το ρητό «ο τρώσας και ιάσεται» σε όλο του το μεγαλείο.

Μια μεσαιωνική πρόληψη, βεβαίως, δεν μπορεί να εξηγήσει τους λόγους οι οποίοι οδήγησαν τον Ρ.Τ. Ερντογάν στο Προεδρικό του Be?tepe, με πρωτόγνωρες εξουσίες. Στην πραγματικότητα, και πάλι ο συνδυασμός «χαρισματικότητα-έλλειψη αξιόλογης αντιπολίτευσης- οικονομικών πεπραγμένων», σε συνδυασμό με την αρέσκεια της τουρκικής γνώμης στο αφήγημα Ερντογάν για την Τουρκία του 2023 (και του μακρινού σήμερα 2071), απεδείχθησαν επαρκείς για να υπερκεράσουν το δίλημμα «Δημοκρατία- Αυταρχισμός».

Σε αυτό το σημείο είναι που το άρθρο στο οποίο έγινε αναφορά στην αρχή, μπορεί να προσφέρει επιπλέον επίπεδα ανάλυσης, σε σχέση με τις ιδιαιτερότητες στην εκλογική συμπεριφορά των Τούρκων πολιτών.

«Δίαυλοι Επικοινωνίας»

Οι εκλογές, όμως, είναι πλέον ιστορία, και ενώ η τουρκική οικονομία δεν φαίνεται (με την εξαίρεση του τουριστικού τομέος) να ανακάμπτει άμα τη αναλήψει των καθηκόντων του νέου Προέδρου, η παντοδυναμία του τελευταίου, όπως αναγνωρίζουν και οι δεδηλωμένοι αντίπαλοί του (όπως ο αρθρογράφος της Cumhuriyet), αναμφισβήτητη.

Επί του παρόντος πάντοτε (και το τονίζουμε ιδιαίτερα το τελευταίο, αφ’ ης στιγμής αυτήν την αίσθηση της μακαρίας μονιμότητας, φανταζόμαστε, απολάμβαναν και οι πραξικοπηματίες του 1980, αλλά και οι οπαδοί του Δημοκρατικού Κόμματος, μετά τις εκλογές του 1950).

Με αυτήν την κατάσταση ως δεδομένη, ο Ελληνισμός, θα πρέπει να αντιμετωπίσει το μέλλον στις Ελληνοτουρκικές Σχέσεις και το Κυπριακό. Οι περίφημοι «Δίαυλοι Επικοινωνίας» (που παρά τα όσα λέγονται, υπήρχαν και συνεχίζουν να υπάρχουν, ακόμη και εν τη απουσία των «τολμηρών» πολιτικών που τους αναζητούν εναγωνίως) ελάχιστα έως τίποτε προσφέρουν, αφ’ ης στιγμής:

α) Εδώ και πολλές δεκαετίες, οι τουρκικοί σχεδιασμοί δεν τελούν εν κρυπτώ, αλλά είναι γνωστοί και στον μεγαλύτερο βαθμό αναλλοίωτοι, άρα και η πιθανότητα «παρανοήσεων» είναι αμελητέα, και

β) η εικόνα που σχηματίζουν όσοι «διέρχονται» τους Διαύλους αυτούς, για την άλλη πλευρά, είναι η κατοπτρική δική τους εικόνα, ή, πιο απλά, μιας Τουρκίας, ενός Ερντογάν (του όποιου Ερντογάν), όπως θα ήθελαν αυτοί να είναι, και όχι ως αυτό που είναι στην πραγματικότητα.

Για όσο διάστημα οι «Δίαυλοι επικοινωνίας» παραμένουν αυτοσκοπός, οι Σχέσεις στο τρίγωνο Τουρκία-Κύπρος-Ελλάδα θα βρίσκονται υπό την απειλή του «Μαύρου Κύκνου», δηλαδή «ενός γεγονότος που προκύπτει αναπάντεχα, έχει μείζονες συνέπειες και, πλείστες όσες φορές, εκλογικεύεται εκ των υστέρων λανθασμένα».