«ΟΛΟΙ ΕΧΟΥΝ ΕΥΘΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ»
Ο τέως πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς Γιώργος Χαραλάμπους μιλά για τις ευθύνες Αθανάσιου Ορφανίδη, Δ.Σ. και στελεχών της ΚΤΚ

ΦΥΤΕΥΤΟ
Ο Ορφανίδης μπορούσε να βάλει φρένο στον φρενήρη και αλόγιστο δανεισμό

Ο Γιώργος Χαραλάμπους, ο οποίος διατέλεσε Πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς μέχρι το 2011, αναφέρει σε συνέντευξή του στο Capital Today ότι έγιναν «πολλά και μεγάλα λάθη κατά τη διάρκεια της θητείας του Αθανάσιου Ορφανίδη στον διοικητικό θώκο της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου».
ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ ΙΩΑΚΕΙΜ
Ο Γιώργος Χαραλάμπους βάζει στο κάδρο των λαθών του Αθανάσιου Ορφανίδη την εκτόξευση του ιδιωτικού χρέους στην Κύπρο, την έγκριση της αλόγιστης επέκτασης των τραπεζών στο εξωτερικό και τη μη αποτροπή της μετατροπής της Marfin Egnatia, από θυγατρική της Λαϊκής Τράπεζας σε υποκατάστημα.
Διατελέσατε πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς κατά τη διάρκεια της θητείας του κ. Ορφανίδη στην Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου. Θα θέλαμε να μας πείτε κατά πόσον είχατε διαφωνήσει ή συγκρουστεί με τον κ. Ορφανίδη γι’ αποφάσεις τις οποίες ενέκρινε ο ίδιος.
Η κάθε εποπτική Αρχή πρέπει να ενεργεί μέσα στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, τα όργανα της κάθε Αρχής φέρουν και την ευθύνη των πράξεων τους. Συνεπώς, δεν πρέπει να αναμένεται ανάμειξη της μιας Αρχής στις αρμοδιότητες της άλλης, ούτε να παρουσιάζονται ως εκ τούτου, ενδεχομένως συγκρούσεις μεταξύ τους.
Πέραν τούτου, στην Κύπρο υπάρχει συντονιστικός φορέας των Εποπτικών Αρχών (στον χρηματοοικονομικό τομέα) με τακτικές συνεδρίες, με σκοπό την αλληλοενημέρωση στα θέματα κοινού ενδιαφέροντος και διευκόλυνση των Αρχών στην καλύτερη διαμόρφωση της πολιτικής τους. Στο πλαίσιο αυτού του Φορέα εκφράσαμε κατά καιρούς τις απόψεις ή και τις διαφωνίες μας με την Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου, εφόσον κρίναμε ότι κάποιο θέμα αφορούσε και την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η εκφρασθείσα ανησυχία μας για την προώθηση από τράπεζες προς το ευρύ κοινό χρηματοοικονομικών μέσων υψηλού κινδύνου (πολύπλοκων χρεογράφων) με αποτέλεσμα χιλιάδες καταθέτες τραπεζών να μετατραπούν σε επενδυτές.
Υποτίμηση κινδύνων
Η εποπτική Αρχή, την κρίσιμη περίοδο που δημιουργήθηκε η τραπεζική κρίση, ποια λάθη έκανε και ποια λάθη έκανε μετά, κατά τη διαχείριση της κρίσης.
Παρατηρείται κατ’ αρχήν ότι πολλές τράπεζες αφέθηκαν να εκτεθούν σε πολλούς και μεγάλους κινδύνους (πιστωτικών, χωρών κ.ά.) οι οποίοι ήταν δυσανάλογα μεγάλοι, σε σχέση με το μέγεθος της κυπριακής οικονομίας, η οποία κλήθηκε να στηρίξει τις τράπεζες όταν αυτές κατέρρευσαν.
Η διαπίστωση έγινε από πολλούς αρμόδιους παράγοντες, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, οι διεθνείς οίκοι αξιολόγησης και η Ανεξάρτητη Επιτροπή για το μέλλον του τραπεζικού τομέα. Το γεγονός αυτό αποδίδεται στην αναποτελεσματική εποπτεία και υποτίμηση των κινδύνων από την Κεντρική Τράπεζα σε συνδυασμό με την απουσία στρατηγικής (από το υπουργείο Οικονομικών και την ΚΤΚ) για την ανάπτυξη του χρηματοοικονομικού τομέα.
Σε μία τέτοια στρατηγική θα πρέπει να καθορίζεται το πεδίο δράσης των τραπεζών (είδος εργασιών και υπηρεσιών, γεωγραφικός χώρος δραστηριοτήτων, μέγεθος και είδος κινδύνων κ.ά.) και συνεπώς το πλαίσιο στο οποίο θα μπορούν να κινηθούν οι τράπεζες.
Το εν λόγω κενό παραμένει μέχρι σήμερα, με αποτέλεσμα ο τραπεζικός τομέας να κινείται χωρίς τον επιθυμητό προσανατολισμό. Οι ενέργειες ή παραλείψεις της Κεντρικής Τράπεζας συνδέονται με αποφάσεις του Διοικητικού Συμβουλίου, του Διοικητή και των ανωτέρων διευθυντικών στελεχών. Το σύστημα λήψης αποφάσεων στην ΚΤΚ διαφοροποιείτο διαχρονικά, ανάλογα με τη διάθεση του εκάστοτε Διοικητή να διαβουλευθεί με το Δ.Σ. επί σημαντικών θεμάτων ή να συναποφασίζει με το Δ.Σ. Ο - κατά την κρίση του Διοικητή - τρόπος λήψης αποφάσεων, συνδέεται με τα κενά και τις ασάφειες στη σχετική νομοθεσία για τις αρμοδιότητες Διοικητή και Δ.Σ. Η εν λόγω αδυναμία ήταν πηγή προστριβών μεταξύ Διοικητή και μελών του Δ.Σ. οι οποίες κατέληξαν σε μερικές περιπτώσεις, σε παραιτήσεις από το Δ.Σ. Με αυτά τα δεδομένα δεν μπορούμε να εκφράσουμε άποψη για κατανομή ευθυνών ως προς τις αποφάσεις της ΚΤΚ, κατά την κρίσιμη περίοδο μετά το 2005, εκτός αν γνωρίζουμε τον ρόλο που διαδραμάτισαν διάφοροι παράγοντες στις αποφάσεις της ΚΤΚ.
Ας σημειωθεί ότι, οι πιο πάνω διαχρονικές αδυναμίες στην εσωτερική διακυβέρνηση της ΚΤΚ επισημάνθηκαν από την Ανεξάρτητή Επιτροπή για το μέλλον του τραπεζικού τομέα και υποβλήθηκαν εισηγήσεις για διορθωτικά μέτρα. Λυπούμαι να παρατηρήσω ότι, παρά τη σοβαρότητα του προβλήματος, δεν αναλήφθηκε πρωτοβουλία από τους αρμόδιους φορείς (υπουργείο Οικονομικών και ΚΤΚ) για τη θεραπεία του.
Σε σχέση με λάθη, ενέργειες ή παραλείψεις) της ΚΤΚ, ως εποπτεύουσας Αρχής στην περίοδο μετά το 2005, θα πρέπει να τονισθεί ότι δεν είναι δυνατό να καλυτερέψουμε τα τόσα πολλά γεγονότα που διαδραματίστηκαν την εν λόγω περίοδο. Θα περιοριστούμε στα πιο σημαντικά, δηλαδή τα κύρια αίτια της χρηματοοικονομικής κρίσης και των τεράστιων ζημιών που υπέστησαν οι τράπεζες (χωρίς να υποτιμούμε τη σημασία των χειρισμών που έγιναν μετά την εκδήλωση της κρίσης).
Το δυσανάλογο χρέος
Ποιες ήταν κατά την άποψή σας οι κυριότερες αδυναμίες τραπεζικής εποπτείας που παρουσιάστηκαν μετά το 2005;
Σημειώθηκε μια απερίσκεπτη και άκρως επικίνδυνη αύξηση του τραπεζικού δανεισμού στην Κύπρο κατά την τριετία 2006-2008, με αποτέλεσμα το ιδιωτικό χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ να εκτοξευθεί στα τρία χρόνια από 150% σε 300% περίπου, ένα ποσοστό υπερδιπλάσιο από το αντίστοιχο στην Ε.Ε. Εφόσον ο ιδιωτικός τομέας φορτώθηκε με χρέος δυσανάλογο προς τις δυνατότητες αποπληρωμής (μεγάλο ποσοστό των δανείων ήταν από την αρχή μη βιώσιμα), ήταν φυσικό να καταλήξουμε στο σημερινό δυσθεώρητο ύψος των μη εξυπηρετούμενων δανείων (50% του τραπεζικού χαρτοφυλακίου) και τις επακόλουθες τεράστιες ζημιές που υπέστησαν οι τράπεζες.
Επειδή κάποιοι παράγοντες στην Κύπρο δίνουν την εντύπωση με δηλώσεις τους ότι τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια οφείλονται κυρίως στην οικονομική ύφεση των τελευταίων ετών, θα ήθελα να τονίσω ότι κανένας διεθνής οργανισμός αποδίδει στην οικονομική ύφεση μη εξυπηρετούμενα δάνεια ύψους 50%. Βρισκόμενη μπροστά στην απερίσκεπτη συμπεριφορά των τραπεζών, η ΚΤΚ είχε τα μέσα, και μπορούσε, να θέσει φρένο έγκαιρα στον υπερβολικό τραπεζικό δανεισμό, κάτι που δεν έγινε. Αυτό σημαίνει ανεπαρκή έλεγχο από την εποπτική Αρχή.
Η επέκταση των τραπεζών
Σε ό,τι αφορά την επέκταση των τραπεζών στο εξωτερικό, θεωρείτε ότι κακώς έγινε;
Οι κυπριακές τράπεζες επεκτάθηκαν σε πολλές χώρες (Ελλάδα, ανατολική Ευρώπη περιλαμβανομένης της Ρωσίας) σε υπερβολική κλίμακα σε σχέση με το μέγεθός τους στην Κύπρο, χωρίς αυτό να δικαιολογείται από τις ανάγκες της Κύπρου, αλλά με μοναδικό κίνητρο την πιθανή κερδοφορία (απληστία). Με τις ενέργειες αυτές έθεσαν σε τεράστιο κίνδυνο την Κύπρο, η οποία λόγω του σχετικά μικρού της μεγέθους δεν μπορούσε να στηρίξει τα διογκωμένα μεγέθη των τραπεζών, σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, όπερ και εγένετο. Όλες οι επεκτάσεις των τραπεζών έγιναν με την έγκριση της ΚΤΚ, η οποία συνεπώς φέρει σοβαρή ευθύνη για την αδυναμία της να αντιληφθεί τους μεγάλους κινδύνους που συνεπάγετο η επεκτατική πολιτική των τραπεζών.
Το κυνήγι του κέρδους
Πολλοί υποστηρίζουν πως το πρόβλημα δημιουργήθηκε μετά την επένδυση των τραπεζών στα ομόλογα του ελληνικού δημοσίου.
Κατά την περίοδο 2009 και αρχές του 2010 οι δυο μεγάλες κυπριακές τράπεζες (Κύπρου και Λαϊκή) επένδυσαν σε ομόλογα του ελληνικού Δημοσίου (ΟΕΔ) ποσά που υπερέβαιναν το ύψος των δικών τους κεφαλαίων, γεγονός που αντιπροσώπευε, με βάση τα διεθνώς αποδεκτά κριτήρια, υπερβολική συγκέντρωση κινδύνου. Αυτό έγινε λίγους μήνες πριν από την υποβάθμιση των ΟΕΔ στη βαθμίδα σκουπίδια, από διεθνή οίκο αξιολόγησης.
Ας σημειωθεί ότι, ο εν λόγω οίκος είχε ήδη προειδοποιήσει για την υποβάθμιση, αλλά η προειδοποίηση προφανώς αγνοήθηκε. Διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι οι τράπεζες κυνηγούσαν το προσωρινό κέρδος από την υψηλή απόδοση των ΟΕΔ παραγνωρίζοντας τους τεράστιους κινδύνους. Το τελικό αποτέλεσμα είναι γνωστό: Ζημιά από ΟΕΔ ύψους €4,5 δις, δηλαδή περίπου το 25% του ΑΕΠ της Κύπρου. Η ΚΤΚ δεν έδρασε έγκαιρα και αποτελεσματικά. Εκπρόσωποι της ΚΤΚ προέβαλαν τη δικαιολογία ότι τα ΟΕΔ θεωρούντο ως μηδενικού κινδύνου επένδυση.
Η δικαιολογία αυτή δεν αντέχει στην κριτική για δύο λόγους: Πρώτον στην ΚΤΚ γνώριζαν για τις προθέσεις των διεθνών οίκων για σύντομη υποβάθμιση των ΟΕΔ στην κατηγορία σκουπίδια. Δεύτερο, την 1 Μαρτίου 2010 η ΚΤΚ απέστειλε επιστολή στις δύο τράπεζες επισύροντάς τους την προσοχή για τους κινδύνους που συνεπάγετο η υπερβολική επένδυση στα ΟΕΔ. Δυστυχώς, η ΚΤΚ δεν προέβη σε αποτελεσματικούς χειρισμούς μετά την 1η Μαρτίου 2010, με τραγικά αποτελέσματα. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι η ΚΤΚ δεν πήρε (ούτε επέμενε να πάρει) γραπτή απάντηση από μια εκ των δύο τραπεζών. Είναι επίσης γνωστό ότι το Δ.Σ. της εν λόγω τράπεζας δεν ενημερώθηκε για την επιστολή της ΚΤΚ, παρά μόνο πολλούς μήνες μετά, όταν ήταν ήδη αργά για λήψη διορθωτικών αποφάσεων.
Σε ό,τι αφορά τη ρευστοτική στήριξη έκτακτης ανάγκης της Λαϊκής Τράπεζας άρχισε επί θητείας Ορφανίδη ή Δημητριάδη;
H βοήθεια προς τη Λαϊκή Τράπεζα άρχισε να παρέχεται το 2011 επί θητείας Ορφανίδη και συνεχίστηκε επί θητείας Δημητριάδη το 2012. Η Λαϊκή Τράπεζα δεν είχε αρκετή ρευστότητα να καλύψει τις εκροές και αναγκάστηκε να ζητήσει βοήθεια από τον ELA. Τα πράγματα χειροτέρεψαν όταν και στην Κύπρο άρχισε να τίθεται θέμα εκροής καταθέσεων, με αποτέλεσμα η εκροή να πάρει τεράστιες διαστάσεις το 2012.
Χαμηλοί τόνοι για τον ELA
Γιατί, όταν ήσασταν Πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, δεν ζητήσατε από το Δ.Σ. της Λαϊκής Τράπεζας να εκδώσει ανακοίνωση για τον ELA;
Το θέμα ήταν δύσκολο και πολύπλοκο, καθώς εμείς ως Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς γνωρίζαμε για τον ΕLA της Λαϊκής Τράπεζας. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεν ήθελε να αποκαλυφθεί ότι μια Τράπεζα έλαβε στήριξη έκτακτης ανάγκης. Η ΕΚΤ αλλά και η ΚΤΚ ήθελαν να κρατούν χαμηλούς τόνους γιατί ανησυχούσαν να μην καταρρεύσει η εμπιστοσύνη του κοινού και κατ’ επέκταση ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα.
Ο Ορφανίδης και οι ευθύνες του
Ο κ. Ορφανίδης τόνισε πως δεν μπορούσε να αποτρέψει τη μετατροπή της Marfin Εγνατία από θυγατρική της Λαϊκής Τράπεζας σε υποκατάστημα. Συμφωνείτε;
Όχι. Ο κ. Ορφανίδης είχε την ευχέρεια να αλλάξει την απόφαση του τότε Έφορου Εταιρειών. Θα μπορούσε να επικαλεστεί λόγους χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και να αρνηθεί να φορτωθεί οργανισμούς, οι οποίοι έχουν τεράστια προβλήματα, για να τους ξεφορτωθεί η Ελλάδα. Με βάση την ευρωπαϊκή νομοθεσία, εάν μια τράπεζα έχει θυγατρικές σε άλλη χώρα, τότε η ευθύνη για την κεφαλαιακή στήριξη, καθώς και για την εποπτεία, έχει η χώρα όπου λειτουργεί και δραστηριοποιείται η θυγατρική.
Αντιθέτως, αν είναι υποκατάστημα, η ευθύνη στήριξης και η εποπτεία βρίσκεται στη χώρα που είναι η μητρική εταιρεία. Επομένως, όταν η Marfin Egnatia ήταν θυγατρική της Λαϊκής Τράπεζας, η Ελλάδα είχε τις πιο πάνω ευθύνες. Όταν μετατράπηκε σε υποκατάστημα, η ευθύνη ανεπάρκειας κεφαλαίου μεταφέρθηκε στην Κύπρο. Δεν είναι δυνατόν κάποιος να αποφασίσει να κάνει μια τέτοια αλλαγή, να μεταφέρει όλο το βάρος ενός μεγάλου προβλήματος σε μια άλλη χώρα, χωρίς η χώρα, η οποία φορτώνεται το βάρος, να μπορεί να το αντιμετωπίσει.
Ο κ. Ορφανίδης είχε το δικαίωμα να αναφέρει πως θα δεχτεί να αναλάβει αυτό το βάρος, με την προϋπόθεση πως θα ενισχυθούν πρώτα τα κεφάλαια των θυγατρικών και αφού εξυγιανθούν να τις παραλάβει σε υγιή κατάσταση υπό μορφή υποκαταστήματος. Είχε το δικαίωμα να αρνηθεί να παραλάβει οργανισμούς οι οποίοι είχαν τεράστια προβλήματα για να τους ξεφορτωθεί η Ελλάδα, η οποία είχε όλη την ευθύνη για τις εν λόγω θυγατρικές.