Σημερινή

Δευτέρα, 25/03/2019
RSS

Οι λόγοι της αποχής σε εκλογές

| Εκτύπωση | 10 Μάρτιος 2019, 18:03 | Με τον Δρα Νάσιο Ορεινό

ΣΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ, ΓΙΑΤΙ Ο ΕΚΛΟΓΕΑΣ ΑΠΕΧΕΙ, Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΔΙΑΣΤΑΤΗ. ΔΕΝ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ, ΔΗΛΑΔΗ, ΕΝΑΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟ ΛΟΓΟΣ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΣΕ ΤΗΝ ΑΙΤΙΑ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΕΚΛΟΓΕΩΝ ΠΟΥ ΑΠΕΧΟΥΝ ΣΕ ΚΑΘΕ ΕΚΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ

Ερευνητές όπως ο Denny και ο Doyle, σε μιαν ανάλυση που διεξήγαγαν το 2005 και που αφορούσε την προσέλευση ψηφοφόρων στην κάλπη, είχαν επισημάνει ότι άτομα με υψηλότερη μόρφωση έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα προσέλευσης


Μεγάλη συζήτηση γίνεται για το προβλεπόμενο ύψος της αποχής στις επερχόμενες Ευρωεκλογές. Με βάσει και τα προηγούμενα στοιχεία, αναμένεται ότι αποχή θα κυμανθεί σε υψηλά επίπεδα, αλλά το ακριβές ύψος της αναμένεται να συγκεκριμενοποιηθεί τις επόμενες εβδομάδες, αφού μελετηθούν οι δημοσκοπήσεις.

Διαχρονική αποχή

Η αποχή υπήρξε η κυρίαρχη παράμετρος, η οποία έχει επενεργήσει καταλυτικά στις τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις, ακόμα και στην εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας. Είναι γνωστό, πλέον, ότι η αποχή τα τελευταία χρόνια έχει ακολουθήσει ανοδική πορεία. Στις Ευρωεκλογές του 2004 ανήλθε στο 27,5% και θεωρήθηκε λογική για αναμέτρηση ευρωπαϊκών εκλογών, ενώ στις Βουλευτικές του 2006 καταγράφηκε στο 11%. Απ' εκεί και πέρα, εκτινάχθηκε. Στις Βουλευτικές του 2011, όπου παραδοσιακά η αποχή ήταν χαμηλή, συνολικά απείχαν 113.216 εκλογείς, ποσοστό 21,3%.

Το ποσοστό αποχής όσον αφορά τους δημάρχους, στις Δημοτικές του 2011, έχει καταγραφεί στο 33,38% (128.113 εκλογείς), ενώ για τα δημοτικά συμβούλια στο 35,36% (152.483 εκλογείς). Στις Προεδρικές του 2013 η αποχή τον 1ο γύρο ανήλθε σε 16,86% (91.957 εκλογείς) και στον 2ο γύρο σε 18,42% (100.484 εκλογείς).

Στις ευρωεκλογές του 2014 η αποχή υπήρξε η υψηλότερη στην ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας, αφού, επί συνόλου 606.919 εγγεγραμμένων εκλογέων (Ε/κ και Τ/κ), συνολικά 340.025 εκλογείς απείχαν, ποσοστό 56%. Στις Βουλευτικές του 2016 η αποχή έχει καταγραφεί στο 33,26%, συγκεκριμένα 180.644 εκλογείς απείχαν. Στις Προεδρικές του 2018 η αποχή στον Α’ γύρο έχει καταγραφεί στο μέγιστο ιστορικό, όσον αφορά προεδρικές εκλογές στην Κύπρο, συγκεκριμένα στο 28%, όπου 154.927 εκλογείς απείχαν.

Γιατί ο εκλογέας απέχει

Ένα σοβαρό πρόβλημα της χαμηλής συμμετοχής σε εκλογικές αναμετρήσεις είναι το γεγονός ότι οδηγεί σε άνιση εκπροσώπηση των εκλογέων τόσο από πλευράς ηλικίας, όσο και από πλευράς των οπαδών των διαφόρων κομμάτων, αυτό που ονομάζουμε αποχή ανά κόμμα. Στο ερώτημα, λοιπόν, γιατί ο εκλογέας απέχει, η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Δεν θα μπορούσε, δηλαδή, ένας και μόνο λόγος να αποτελούσε την αιτία για όλες τις χιλιάδες εκλογέων που απέχουν σε κάθε εκλογική αναμέτρηση. Εάν, λοιπόν, μελετήσει κανείς ποιοι είναι οι παράγοντες που ωθούν έναν εκλογέα στην αποχή, όπως αυτοί αναφέρονται στη βιβλιογραφία, θα εντοπίσει ενδιαφέροντα στοιχεία.

Α) ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΛΟΓΟΙ

Μόρφωση. Ερευνητές όπως ο Denny και ο Doyle, σε μιαν ανάλυση που διεξήγαγαν το 2005 και που αφορούσε την προσέλευση ψηφοφόρων στην κάλπη, είχαν επισημάνει ότι άτομα με υψηλότερη μόρφωση έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα προσέλευσης. Τα άτομα με υψηλότερη μόρφωση, λόγω και των αυξημένων δεξιοτήτων τους, έχουν και την ικανότητα να παρακολουθούν, να αναλύουν και να αντιλαμβάνονται πολύπλοκες πολιτικές πληροφορίες, όπως, για παράδειγμα, τα θέματα που διακυβεύονται, και ευκολότερα να επιλέγουν έναν υποψήφιο. Επίσης, άτομα με υψηλότερη μόρφωση, λόγω και της υψηλότερης κοινωνικοοικονομικής τους τάξης, συνήθως οδηγούνται ευκολότερα στην κάλπη, αφού, σύμφωνα με τους Denny και Doyle, έχουν περισσότερο ενδιαφέρον για το εκλογικό αποτέλεσμα.

Πέραν αυτού, άλλοι ερευνητές όπως ο Wolfinger και ο Rosenstone είχαν επισημάνει από το 1980 ότι η μόρφωση διαμέσου της ανάπτυξης δημοκρατικών αξιών προωθεί και αναπτύσσει αυτό που λέμε πολιτική συνείδηση και καθήκον, συνεπώς ενθαρρύνει τα άτομα να εμπλέκονται σε κοινωνικές εκδηλώσεις, όπως οι εκλογές.

ΑΠΟΧΗ ΑΝΑ ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΟΜΑΔΑ

Αριθμός εκλογέων που απείχαν ανά ηλικία

Στις Προεδρικές του 2018 η αποχή στον Α’ γύρο έχει καταγραφεί στο μέγιστο ιστορικό όσον αφορά προεδρικές εκλογές στην Κύπρο, συγκεκριμένα στο 28%. Ενδιαφέρον στοιχείο, το οποίο προκύπτει, είναι η αποχή ανά ηλικία. Με βάση στοιχεία από το exit poll του «Σίγμα», ποσοστιαία έχει διαφανεί ότι περισσότερο απείχαν οι νέοι ηλικίας 18-24 και τα άτομα ηλικίας 65+. Συγκεκριμένα, περίπου 1 στα 2 άτομα των δύο αυτών ηλικιών απείχε, 49% των νέων και 46% των ατόμων 65+. Θα πρέπει να σημειωθούν τρία σημαντικά στοιχεία.

Πρώτον, ότι, εάν λάβει κανείς υπόψη το γεγονός ότι μια μεγάλη μερίδα νέων δεν είχαν εγγραφεί στους εκλογικούς καταλόγους, τότε το ποσοστό των νέων που απείχε είναι λίγο υψηλότερο. Δεύτερον, θα πρέπει να σημειωθεί το γεγονός ότι αριθμητικά περισσότεροι εκλογείς ηλικίας 65+ απείχαν παρά νέοι, και αυτό γιατί τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας είναι πολύ περισσότερα στο εκλογικό σώμα.

Τρίτον, η εικόνα αυτή είναι πανομοιότυπη με προηγούμενες αναμετρήσεις. Υπενθυμίζεται ότι στις Βουλευτικές του 2016, για παράδειγμα, 91.500 περίπου άτομα ηλικίας 65+ απείχαν, ποσοστό 55% της συγκεκριμένης ηλικίας, ενώ η αποχή ήταν υψηλή και ανάμεσα στους νέους ηλικίας 18-24, όπου το 50% της συγκεκριμένης ομάδας δεν πήγε στις κάλπες, σύνολο περίπου 23.100 εκλογείς.

Συνεπώς, διαχρονικά φαίνεται η τάση είναι η ίδια, δηλαδή ότι νέοι και ηλικιωμένοι απέχουν, ενδεχομένως για διαφορετικούς λόγους. Αξίζει να επισημανθεί ότι πέραν της ηλικίας των 24 και μέχρι την ηλικία των 64 η αποχή ακολουθεί διαχρονικά φθίνουσα πορεία. Στις Προεδρικές του 2018 κυμάνθηκε γύρω στο 20%, ενώ πέραν των 65 εκτοξεύτηκε.

Η εικόνα αυτή συνάδει πλήρως και με το ενδιαφέρον για την πολιτική ανά ηλικία. Περισσότερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ηλικίες 25-64 και οι οποίες φαίνεται να παρουσιάζουν χαμηλότερη αποχή. Τα αποτελέσματα της "Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας" καταγράφουν ότι η σχέση ηλικίας και ενδιαφέροντος για την πολιτική είναι αμφίδρομη, αφού όσο η ηλικία αυξάνεται, τόσο αυξάνεται και το ενδιαφέρον.

Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι χαμηλότερο ενδιαφέρον για την πολιτική παρουσιάζουν οι ηλικίες 15-17, με το ενδιαφέρον το 2011 να καταγράφεται στο 15%, ενώ το 2012 έχει μειωθεί στο 4%. Το ποσοστό ενδιαφέροντος ανεβαίνει στα άτομα ηλικίας 18-29, ακολουθώντας ακόμα πιο ανοδική πορεία όσο η ηλικία αυξάνεται - βεβαίως, να σημειωθεί ότι το 2011 το ενδιαφέρον έδειξε πτώση και στις μεγαλύτερες ηλικίες.

Όσον αφορά τους νέους ηλικίας 15-17, είναι μάλλον λογικό ότι τα ενδιαφέροντά τους δεν εστιάζονται στην πολιτική, αλλά μάλλον στο μυαλό τους επικρατεί η έγνοια για τυχόν εξετάσεις σε κάποιο πανεπιστήμιο, ο στρατός κ.λπ. Να σημειωθεί ακόμα ότι τα άτομα κάτω των 18 δεν έχουν δικαίωμα ψήφου, συνεπώς η «πολιτική συνείδηση» είναι ακόμα ελλιπής. Με την ένταξή τους στην κοινωνία, όμως, και αφού πλέον έχουν δικαίωμα ψήφου, η εμπλοκή στην πολιτική αυξάνεται, όπως και το ενδιαφέρον.

Ενδιαφέρον για την πολιτική. Ο Verba, ο Schlozmann και ο Brady σε έρευνά τους το 1995 είχαν καταλήξει ότι η εξήγηση για την αποχή έγκειται στο ενδιαφέρον για την πολιτική. Άτομα με υψηλότερο ενδιαφέρον κατέχουν περισσότερες πληροφορίες για το πολιτικό σύστημα και γενικά για την πολιτική, κάτι που αυξάνει την πιθανότητα προσέλευσης. Επιπλέον, ο Matsusanka (1995) σε άλλη έρευνά του επισημαίνει ότι η αυτοπεποίθηση της ψήφου για την επιλογή ενός ψηφοφόρου, αυτό που λέμε χαμένη ψήφος, επίσης αυξάνει την πιθανότητα προσέλευσης. Εάν, δηλαδή, ένας ψηφοφόρος θεωρεί ότι η ψήφος του θα πάει χαμένη, ενδέχεται να απέχει.

Προσωπικότητα. Σύμφωνα με τους Denny και Doyle, ένας παράγοντας που συνήθως παραβλέπεται είναι η "προσωπικότητα". Για παράδειγμα, αρκετές μελέτες συσχετίζουν διάφορους τύπους προσωπικότητας με τον εθελοντισμό. Ο Elshaug και ο Metzel σε μελέτη τους το 2001 βρήκαν ότι ένα εξωστρεφές άτομο είναι πιθανότερο να εμπλέκεται σε εθελοντισμό και γενικότερα σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Είναι πιο φιλικό, επιδεικνύει πιο θετικά και ζεστά συναισθήματα και συναναστρέφεται και δημιουργεί ευκολότερα σχέσεις με άλλα άτομα, σε σύγκριση με ένα εσωστρεφές άτομο.

Παρόλο που ο εθελοντισμός έχει κάποιες διαφορές με την προσέλευση στην κάλπη, δεν θα πρέπει να παραβλέψει κανείς ότι και οι δύο αποτελούν κοινωνικές εκδηλώσεις. Επιπλέον, o Fowler σε έρευνά του το 2004 επισημαίνει τη σημασία της "υπομονής". Άτομα υπομονετικά προσδίδουν περισσότερη αξία στα μελλοντικά πλεονεκτήματα από μια εκλογική αναμέτρηση και συνεπώς ενδέχεται να πάνε στην κάλπη πολύ περισσότερο από κάποιον ανυπόμονο, ο οποίος βάζει περισσότερη αξία στο κόστος της προσέλευσης και γενικά επιζητά άμεσα αποτελέσματα.

Κοινωνικά προβλήματα. Τα όποια προβλήματα υφίσταται μια χώρα, είτε αυτά είναι κοινωνικά, οικονομικά ή άλλα, επηρεάζουν την προσέλευση. Για χρόνια το κυπριακό πρόβλημα υπήρξε κύριος μοχλός για προσέλευση στις κάλπες, ιδιαίτερα στα χρόνια μετά την εισβολή. Επιπλέον, η κατάσταση της οικονομίας ίσως αποθαρρύνει πολλούς να πάνε στην κάλπη. Η εκλογική συμπεριφορά διαμορφώνεται τόσο από βραχυπρόθεσμες, όσο και από μακροπρόθεσμες επιδράσεις.

Όταν λέμε βραχυπρόθεσμες, εννοούμε αυτές που αφορούν μια συγκεκριμένη εκλογική αναμέτρηση. Η κυριότερη βραχυπρόθεσμη επίδραση είναι η κατάσταση της οικονομίας, ή, γενικά, θέματα οικονομίας. Μάλιστα, συχνά οι κυβερνήσεις προσπαθούν να δημιουργήσουν τεχνηέντως συνθήκες οικονομικής άνθησης κατά την προεκλογική περίοδο, ευελπιστώντας να αυξήσουν τις πιθανότητες επανεκλογής τους.

Η φύση της αναμέτρησης. Η αρνητική διαφήμιση ή τυχόν επιθετικές καμπάνιες μπορούν να επηρεάσουν είτε αποθαρρύνοντας τον εκλογέα να ψηφίσει, είτε αυξάνοντας την ένταση λειτουργώντας και ως μοχλός προσέλευσης.

Κομματισμός. Ο έντονος κομματισμός οδηγεί συνήθως τα έντονα κομματικοποιημένα άτομα ευκολότερα στην κάλπη.

Β) ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ

Η οικογένεια θεωρείται ισχυρός παράγοντας επιρροής, αφού τα παιδιά κληρονομούν συμπεριφορές των γονιών. Τα παιδιά, δηλαδή, επηρεάζονται από τη συμπεριφορά των γονιών τους. Εάν, σε μια οικογένεια, ένας γονέας δεν πάει στην κάλπη, ενδεχομένως αυτό να είναι μια αιτία και τα παιδιά να πράξουν το ίδιο. Η οικογένεια αναφέρεται μάλιστα και ως μια από τις σημαντικότερες επιδράσεις οι οποίες επισκιάζουν τον πολιτικό προσανατολισμό ενός εκλογέα. Συνήθως, δηλαδή, τα παιδιά ενστερνίζονται την ιδεολογία των γονιών τους. Πέραν αυτού, η κληρονομικότητα αναφέρεται και στην τάση κανείς να απέχει. Εάν, δηλαδή, κανείς απέχει επανειλημμένα, τότε αυτό γίνεται συνήθεια.

Γ) ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑ ΕΚΛΟΓΙΚΩΝ ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΕΩΝ

Η αποχή διαφοροποιείται ανάλογα με το πόσο σημαντική είναι η αναμέτρηση. Συνήθως, υψηλότερη αποχή παρατηρείται στις Ευρωεκλογές, καθώς και σε δημοτικές εκλογές. Υψηλότερη προσέλευση παρατηρείται στις Βουλευτικές και ιδιαίτερα στις Προεδρικές, καθώς και σε Δημοψηφίσματα. Εάν, μάλιστα, η εκλογική αναμέτρηση, ιδιαίτερα εάν πρόκειται για Προεδρικές, κρίνεται σε κοντινό αποτέλεσμα, τότε η αποχή ίσως είναι ακόμα χαμηλότερη.

Δ) ΘΕΣΜΙΚΟΙ ΛΟΓΟΙ

Η νομοθεσία έχει υπάρξει ένας σημαντικός παράγοντας επιρροής. Συγκεκριμένα, η νομοθεσία που επιβάλλει την υποχρεωτική ψήφο αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την αποχή. Μέχρι και το 2009, οπότε η ψήφος θεωρείτο υποχρεωτική, η αποχή υπήρξε σχετικά χαμηλή και κυμαινόταν γύρω στο 10%-11%. Από το 2009, όταν υπήρξαν χαλαρώσεις στη νομοθεσία και ο εκλογέας γνώριζε ότι δεν θα υφίστατο κυρώσεις, η αποχή αυξήθηκε.

Ε) ΑΝΤΙΛΗΠΤΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΨΗΦΟΥ

Το πώς ο εκλογέας αντιλαμβάνεται ότι θα επιδράσει η ψήφος του στα δρώμενα, αυτό που λέμε αντιληπτή επίδραση της ψήφου, αποτελεί ακόμα ένα σημαντικό λόγο για να απέχει ή να προσέλθει στις κάλπες. Χώρες στις οποίες ο δικομματισμός είναι αυξημένος, ενδέχεται να έχουν αυξημένη αποχή, εάν οι εκλογείς θεωρούν ότι δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ των δύο κύριων κομμάτων. Επιπλέον, εάν οι εκλογείς θεωρήσουν ότι το αποτέλεσμα θα κριθεί με βάση νοθεία και δεν είναι δίκαιο, αυτό επίσης θα επηρεάσει την αντιληπτή επίδραση, άρα και την προσέλευση.

Ζ) ΑΛΛΟΙ ΛΟΓΟΙ

Κακές καιρικές συνθήκες, η εποχή την οποία θα λάβουν χώραν οι εκλογές, ακόμα και η μέρα των εκλογών επηρεάζουν την αποχή. Σαββατοκύριακα, ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες, αποθαρρύνουν την προσέλευση, αφού αρκετοί βρίσκονται σε διακοπές. Από την άλλη, το Σαββατοκύριακο θεωρείται καλό, αφού ο κόσμος δεν εργάζεται, συνεπώς είναι ευκολότερο να ασκήσει το δικαίωμα της ψήφου, νοουμένου, βέβαια, ότι οι εκλογές θα διεξαχθούν την άνοιξη, προτού αρχίσουν οι διακοπές.

Περαιτέρω, η επεξήγηση των λεπτομερειών μιας αναμέτρησης επίσης επηρεάζει. Για παράδειγμα, πού και πώς θα ψηφίσει ο εκλογέας, η ευκολία πρόσβασης στην κάλπη (περισσότερα εκλογικά κέντρα, καθώς και κέντρα στο εξωτερικό), η ευκολία ψήφου (δηλαδή να μην περιμένουν στη γραμμή), η χρήση ηλεκτρονικής ψήφου, αλλά και γενικά η λιγότερη γραφειοκρατία (όπως η αυτόματη εγγραφή στους καταλόγους) σαφέστατα επηρεάζουν.

Τέλος, οι πολλές αναμετρήσεις σε σύντομο χρονικό διάστημα προκαλούν κούραση και επηρεάζουν την προσέλευση.

ΔΡ ΝΑΣΙΟΣ ΟΡΕΙΝΟΣ
Εκλογικός Αναλυτής στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου