Απόψεις Γιάννος Χαραλαμπίδης Ένας σουλτάνος σε αναμμένα κάρβουνα

Ένας σουλτάνος σε αναμμένα κάρβουνα

Ο Γιάννος Χαραλαμπίδης είναι διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων και Πολιτικός Αναλυτής


Εκείνο που διακυβεύεται στις σημερινές τουρκικές εκλογές είναι το στοίχημα του Ταγίπ Ερντογάν εάν θα καταφέρει να γίνει ο νέος Ατατούρκ, ο νέος δηλαδή πατέρας των Τούρκων. Η εκδίκηση, όμως, είναι πιάτο που σερβίρεται κρύο. Η τύχη των φιλοδοξιών του Ερντογάν δεν εξαρτάται μόνο από τον ίδιο αλλά και από τους Κούρδους, οι οποίοι εάν καταφέρουν μέσω του δικού τους Λαϊκού Δημοκρατικού Κόμματος (HDP) να ξεπεράσουν το φράγμα του 10% και εισέλθουν στη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση, θα μπορούν να συγκεντρώσουν ακόμη και 70 έδρες, τις οποίες θα στερηθεί το πρώτο κόμμα, δηλαδή το AKP των Ερντογάν και Νταβούτογλου.
 
Το Σύνταγμα και οι Κούρδοι
 
Το AKP χρειάζεται 367 από τις 550 έδρες για να προχωρήσει κοινοβουλευτικά στην αλλαγή του πολιτειακού συστήματος και να το μετατρέψει από Κοινοβουλευτική σε μια μορφή Προεδρικής Δημοκρατίας, στο πλαίσιο της οποίας οι εκτελεστικές εξουσίες θα μεταφερθούν από τα χέρια του Πρωθυπουργού σε εκείνα του Προέδρου. Η τελική μορφή ενός τέτοιου συστήματος θα εξαρτηθεί από τον Ερντογάν και τους συμβούλους. Λόγος, πάντως, γίνεται για ένα μοντέλο, όχι ίδιο αλλά παρόμοιο με το γαλλικό, όπου στα νομοθετικά κυρίως ζητήματα υπάρχει συγκατοίκηση με τον Πρωθυπουργό και τις Βουλές (Εθνοσυνέλευση και Γερουσία), ενώ ταυτοχρόνως ο Πρόεδρος διαθέτει «ειδικές εξουσίας» (pouvoirs exceptionnelles) σε επίπεδο εκτελεστικό.
 
Εάν το ποσοστό που θα συγκεντρώσει το AKP τού δίνει 330 έδρες, τότε θα είναι δυνατό να προχωρήσει στην αλλαγή πολιτειακού συστήματος μέσω δημοψηφίσματος. Σε κάθε άλλη περίπτωση το AKP και ο Ερντογάν δεν θα μπορούν από μόνοι τους να προχωρήσουν στην αλλαγή του συντάγματος και εδώ είναι που αρχίζουν τα δύσκολα. Εάν, δηλαδή, και με ποιους θα αναγκαστούν να συνεργαστούν οι Ερντογάν και Νταβούτογλου. Με τους Κούρδους, με το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα των Κεμαλιστών ή με τους Γκρίζους Λύκους;
 
Αληθές είναι ότι οι σφυγμομετρήσεις δίνουν πολύ πιο χαμηλό ποσοστό στο AKP από τις προηγούμενες εκλογές. Το ποσοστό του δεν ξεπερνά το 43%, εκτός κάποιων δημοσκοπήσεων, που το δείχνουν ακόμη και στο 48%. Στην περίπτωση που δεν καταφέρει να έχει τη δύναμη που χρειάζεται για να εφαρμόσει τις μεταρρυθμίσεις από μόνο του, τότε ως φαίνεται, μια από τις επιλογές του ΑΚP είναι η παροχή ανταλλαγμάτων στους Κούρδους, εάν και εφόσον μπουν στη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση.
 
Μάλιστα υπάρχουν φήμες στην Τουρκία που θέλουν τον Ερντογάν, χάριν των φιλοδοξιών του, να είναι έτοιμος να αποφυλακίσει ακόμη και τον Αμπντουλάχ Οτσαλάν. Ένα τέτοιο σενάριο θα είναι ανατρεπτικό για τα τουρκικά δεδομένα και την πολιτική ζωή της χώρας. Δίκοπο μαχαίρι. Από την άλλη, εάν ο Ερντογάν αναγκαστεί να στραφεί προς τους Κεμαλιστές, θα του «ψήσουν το ψάρι στα χείλη» και, βεβαίως, δεν είναι διατεθειμένοι με τη δική τους συνδρομή να γίνει παντοδύναμος.
 
Υπό αυτές, λοιπόν, τις συνθήκες έχουμε έναν σουλτάνο, ο οποίος εισήλθε μεν μεγαλοπρεπέστατα στο παλάτι του στην Άγκυρα, αλλά επί του παρόντος κάθεται πάνω σε αναμμένα κάρβουνα! Οι εξουσίες μετά την εκλογή του στην Προεδρία της Δημοκρατίας δεν ανήκουν σε αυτόν, αλλά στον Πρωθυπουργό, δηλαδή στον Αχμέτ Νταβούτογλου. Ενδεχομένη αποτυχία του ΑKP στις εκλογές μπορεί να προκαλέσει και εσωτερικά στο κόμμα προβλήματα, παρότι, όπως φαίνεται, ο Ερντογάν ελέγχει την κατάσταση.
 
Τα σκάνδαλα και η διαφθορά
 
Επειδή ακριβώς η αλλαγή του Συντάγματος και του πολιτειακού συστήματος είναι προσωπικό -κυρίως- στοίχημα του Ερντογάν, παρότι ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα έπρεπε να τηρήσει τα προσχήματα της ουδετερότητας, έχει άμεση εμπλοκή στις προεκλογικές συγκεντρώσεις θέτοντας τον Νταβούτογλου κάτω από τη σκιά του. Η εικόνα του Τούρκου Προέδρου είναι τσαλακωμένη και στο εσωτερικό και διεθνώς λόγω των σκανδάλων, του αυταρχικού του χαρακτήρα και των μεθόδων αστυνομικού κράτους που χρησιμοποιεί για τη δίωξη των αντιπάλων του και κυρίως των δημοσιογράφων.
 
Σε σημείο, μάλιστα, που θα τον ζήλευαν ακόμη και οι στρατοκράτες, οι οποίοι πλέον συμβαδίζουν μαζί του. Ή, κατά το δοκιμότερον, συγκατοικούν στην εξουσία αλλά υπό τη σκιά του. Διότι, χωρίς την ισχύ του στρατού, η Τουρκία έχει πρόβλημα συνοχής. Στα θέματα, πάντως, εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας δεν έχουν διαφορές. Ο ένας έχει εμβολιάσει τον άλλο. Άλλωστε, το στρατηγικό βάθος του Νταβούτογλου και η πολιτική του για την ανάδειξη της χώρας σε περιφερειακή δύναμη είναι στην ίδια γραμμή με την κεμαλιστική παραδοσιακή πολιτική, εάν δεν είναι και πέραν αυτής.
 
Το ίδιο συμβαίνει και με την πορεία της Τουρκίας στην Ε.Ε. Ο Ερντογάν εμφανίστηκε δυτικότερος των δυτικοτέρων στρατιωτικών και Κεμαλιστών. Τους εξουδετέρωσε πολιτικά και πρόσθεσε στα θετικά του στοιχεία την οικονομική ανάκαμψη της Τουρκίας, η οποία στηρίχθηκε στις μεγάλες επενδύσεις από αραβικές μουσουλμανικές χώρες, κυρίως από το Κατάρ. Χωρίς, βεβαίως, να παραλείπονται οι συναλλαγές με το Ιράν, που γίνονταν κάτω από το τραπέζι, εξ ου και τα σκάνδαλα διαφθοράς που ξέσπασαν το 2014 και ανάγκασαν τον Τούρκο Πρόεδρο να αποκεφαλίσει αρκετά των στελεχών της Κυβέρνησής του, μεταξύ των οποίων και ο Υπουργός για Ευρωπαϊκές Υποθέσεις, Εγκεμέν Μπαγίς.
 
Το σκοτσέζικο ντους των Κούρδων
 
Εκεί, όμως, που φαίνεται ότι την «πατά» ο Ερντογάν είναι στο θέμα των Κούρδων. Ενώ αρχικά τους είχε φέρει με τα νερά του, αφού σε μια τουλάχιστον μερίδα από αυτούς είχε τάξει λαγούς με πετραχήλια, τώρα φαίνεται ότι ήρθε η ώρα να εφαρμόσουν μόνοι τους κάτι ανάλογο με το «σκοτσέζικο μοντέλο», όπως το είδαμε στις τελευταίες εκλογές. Ένα σκοτσέζικο ντους! Αντί, δηλαδή, να συμμετάσχουν με τα παραδοσιακά αγγλικά κόμματα, μπήκαν στη Βουλή ως Σκοτσέζοι με 56 έδρες. Το ίδιο προσδοκούν και οι Κούρδοι, με τους οποίους το παιχνίδι εξελίσσεται επί μακρόν κατά τρόπον επικίνδυνο για την Τουρκία.
 
Ήδη οι Κούρδοι έχουν δικό τους κρατίδιο στο Βόρειο Ιράκ, ελέγχουν τμήμα της Συρίας και ποτέ το PKK δεν έβαλε τα όπλα παρά πόδα. Η πολιτικοποίηση του κουρδικού ζητήματος και μια πιθανή είσοδος του HDP στο Κοινοβούλιο μπορεί να αλλάξει την πολιτική κατάσταση στη χώρα. Οι Κούρδοι διαθέτουν σε αρκετές περιοχές δική τους διοίκηση, ελέγχουν εδάφη με γηγενή πληθυσμό και έχουν εξαπλωθεί στις τουρκικές μεγαλουπόλεις, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη. Αρά και να θέλουν οι Τούρκοι -αν και το προσπάθησαν- είναι δύσκολο να τους εξαφανίσουν.
 
Άλλωστε, εκτός των άλλων, οι Κούρδοι διαθέτουν στρατό και τώρα θέλουν την πολιτική νομιμοποίηση εντός του συστήματος. Βεβαίως, κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι μια τέτοια εξέλιξη, δηλαδή συνεργασίας τους με τον Ερντογάν, ενδέχεται να οδηγήσει τελικά στην πολιτική τους αποδυνάμωση και την αφομοίωσή τους, πράγμα όμως δύσκολο, υπό την έννοια ότι δεν υπάρχει μία μόνο πειθαρχημένη πολιτική τάση στο τουρκικό στρατόπεδο, αλλά διάφορες. Εάν, λοιπόν, διαπιστωθεί ότι λοξοδρομεί το HDP, δεν σημαίνει ότι θα συμβεί το ίδιο και με το PKK.
 
Η σιγουριά στο Κυπριακό και η εμπλοκή της Ε.Ε.
 
Το Κουρδικό είναι μπελάς ακατάλυτος, μόνιμη πληγή που εξελίσσεται σε καρκίνωμα για το υφιστάμενο μοντέλο τουρκικής διακυβέρνησης. Σε αντίθεση με το Κυπριακό, που έχει μπει στο περιθώριο της ατζέντας των εκλογών. Άλλωστε, ο Ερντογάν δεν έχει κόστος από την κατοχή της Κύπρου. Εάν το Κυπριακό επιλυθεί στη βάση της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας των δυο ισότιμων συνιστώντων κρατών με την εξουσία να πηγάζει εξίσου από Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους, όπως προβλέπει η συμφωνία της 11ης Φεβρουαρίου, θα υλοποιηθεί ο στόχος της διχοτόμησης, θα προκύψει η τριχοτόμηση της κυπριακής ΑΟΖ, που θα σημαίνει τον τουρκικό έλεγχο του φυσικού αερίου, και θα γίνει άλμα στη στρατηγική της Τουρκίας για εδραίωσή της ως περιφερειακής δύναμης.
 
Και, ως εκ τούτου, ο Τούρκος Πρόεδρος θα πετά το φέσι του! Κύριος εχθρός του και εμπόδιο δεν είναι η ελληνοκυπριακή ηγεσία, αλλά η αλαζονεία του. Ήδη, πάντως, από τον εμβολιασμό του «ιού της ευφορίας» που έγινε από τον κ. Έιντε στους θεσμούς της Ε.Ε., η Ευρωπαϊκή Επιτροπή βρίσκει την ευκαιρία, με την ανοχή της Λευκωσίας, να σχεδιάζει το άνοιγμα νέων κεφαλαίων και την εμβάθυνση της τελωνειακής ένωσης, χωρίς προηγουμένως να εκπληρώσει η Τουρκία τις υποχρεώσεις όπως αυτές προκύπτουν από το Πρόσθετο Πρωτόκολλο. Το οποίο είναι τμήμα της τελωνειακής ένωσης και του οποίου η εφαρμογή συνιστά ομαλοποίηση των σχέσεων της Άγκυρας με την Κυπριακή Δημοκρατία και αποδοχή της στη λογική του «acknowledgment», που σημαίνει μορφή αναγνώρισης.
 
Μια εξέλιξη που θα δημιουργούσε διαφορετική από την υφιστάμενη βάση συνομιλιών. Σημειώνεται, δε, ότι η προσπάθεια για την εμβάθυνση της τελωνειακής ένωση Τουρκίας - Ε.Ε. είναι μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας, που οδηγεί σε ειδική σχέση, η οποία θα προσφερθεί προς την Άγκυρα ως αντάλλαγμα για το πάγωμα της πλήρους ένταξης. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής των ανταλλαγμάτων για την ειδική σχέση εντάσσεται πλέον και η λύση του Κυπριακού στη βάση της ομοσπονδίας με τη σύμφωνη γνώμη της κυπριακής Κυβέρνησης.
 
Αυτή η πολιτική τροχοδρομείται με τη συνδρομή της Ε.Ε. στη διαδικασία λύσης για να εξεύρει εκείνη τη φόρμουλα στην πρακτική εφαρμογή του πρωτογενούς δικαίου, ώστε οι αποκλίσεις που θα επιβληθούν επί του εδάφους, των δικαιωμάτων και των εξουσιών, να ενδυθούν, όπως ζήτησε ο κ. Έιντε από τις Βρυξέλλες, με τον μανδύα της Ε.Ε. Κάτι ανάλογο μ' εκείνο το οποίο είχε συμβεί το 2004 με το σχέδιο Ανάν. Η άλλη επιλογή στο Κυπριακό, που επίσης δεν προκαλεί κόστος στον κ. Ερντογάν, είναι η παραμονή της κατάστασης στο νησί ως έχει. Διότι με το υφιστάμενο status quo βρίσκει, εκτός των άλλων, την ευκαιρία να δικαιολογεί στο εσωτερικό και στην ίδια την Ε.Ε. τα αδικαιολόγητα.
 
Δηλαδή, να ισχυρίζεται ότι οι μεταρρυθμίσεις στη χώρα του δεν προχωρούν από δική του υπαιτιότητα, αλλά επειδή τα ενταξιακά κεφάλαια είναι παγωμένα λόγω Κυπριακού. Ενώ, λοιπόν, το Κουρδικό προκαλεί κόστος και έναν διαρκή πονοκέφαλο στον Ερντογάν, σε ό,τι αφορά το Κυπριακό, όπως και να 'ρθουν τα πράγματα, η κατάσταση τον βολεύει. Κοιμάται ήσυχα. Οι φιλοδοξίες του είναι που τον βασανίζουν κάνοντάς τον να ομοιάζει, όπως έχουμε ήδη γράψει, με Σουλτάνο που κάθεται σε αναμμένα κάρβουνα. Και με τους Κούρδους, όμως, να κρατούν στο ένα χέρι μπιτόνι με νερό και στο άλλο να χειρίζονται την κάνουλα της βενζίνης!
 

Top