Απόψεις Ανδρέας Θεοφάνους Οι διορθωτικές κινήσεις/συνταγές της Τρόικα αποτυγχάνουν: Πώς θα διορθωθεί η Τρόικα

Οι διορθωτικές κινήσεις/συνταγές της Τρόικα αποτυγχάνουν: Πώς θα διορθωθεί η Τρόικα

Ο Ανδρέας Θεοφάνους είναι Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας και Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας.

 



Δεν υπάρχει καμία μνημονιακή χώρα για την οποία η Τρόικα θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι πέτυχε. Τα μέτρα λιτότητας που απαιτούνται από την ΕΕ, την ΕΚΤ και το ΔΝΤ θυμίζουν τις συνταγές ενός γιατρού που επιδεινώνουν την κατάσταση του ασθενή. Και θα μπορούσε η κατάσταση να γίνει ακόμα χειρότερη για όλους μας: οι πολιτικές της Τρόικα δεν μπορούν να διατηρηθούν χωρίς περαιτέρω πιέσεις στην Ευρωζώνη και την ΕΕ στο σύνολό της.

Η συμμετοχή στην Ευρωζώνη καθιστά δύσκολο για μια χώρα να εφαρμόσει πολιτικές με διακριτική ευχέρεια για την αντιμετώπιση μιας σοβαρής ύφεσης, δεδομένου ότι πρέπει να τηρηθεί ένα αυστηρό σχέδιο μείωσης του δημοσιονομικού ελλείμματος. Αυτό οδηγεί στην εμβάθυνση της κρίσης με περαιτέρω περικοπές των δημόσιων δαπανών και αύξηση των φόρων. Στην πραγματικότητα έχουμε μια κατάσταση αυτόματων αποσταθεροποιητών! Αυτές οι πολιτικές, σε συνδυασμό με μια αυστηρή νομισματική πολιτική οδηγούν σε ένα φαύλο κύκλο αποπληθωρισμού. Για να μπορέσει η Ευρωζώνη να λειτουργήσει, πρέπει επίσης να υπάρχει ένα σύστημα δημοσιονομικής στήριξης από το Κέντρο, μια φιλοσοφία που προς το παρόν απουσιάζει.

Η Κύπρος σε κρίση

Ας πάρουμε την περίπτωση της Κύπρου. Η χώρα είχε ένα πολύ φίλο-ευρωπαϊκό ιστορικό: κατά τη διάρκεια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, οι δημοσκοπήσεις έδειχναν ένα επίπεδο ρεκόρ των συναισθημάτων υπέρ της ΕΕ στην Κύπρο. Αυτό σχετιζόταν με υψηλές προσδοκίες: ότι η ένταξη στην ΕΕ θα συνέβαλλε στην εξεύρεση λύσης για το Κυπριακό και επίσης στον εκσυγχρονισμό των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δομών.

Παρ’ όλα αυτά, όταν η Κύπρος βρέθηκε σε βαθειά κρίση, εξ αιτίας τόσο ενδογενών όσο και εξωγενών παραγόντων, η μεταχείριση που δέχθηκε ήταν απρόσμενη και εξαιρετικά σκληρή. Το 2012 η Κύπρος αντιμετώπιζε μια τεράστια τραπεζική κρίση, σοβαρές δημοσιονομικές ανισορροπίες και μια φούσκα ακινήτων. Ομολογουμένως οι κυπριακοί φορείς χάραξης πολιτικής και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη είχαν εμπλακεί σε απερίσκεπτες πρακτικές με καταστροφικά αποτελέσματα. Αλλά και εξωγενείς παράγοντες είχαν επίσης τη συμβολή τους: η παγκόσμια οικονομική κρίση, η κρίση στην Ευρωζώνη και πάνω απ’ όλα το κούρεμα του ελληνικού χρέους τον Οκτώβριο του 2011, κατά το οποίο κυπριακές τράπεζες έχασαν €4,5 δισεκατομμύρια - περίπου το 25% του ΑΕΠ της Κύπρου.

Ο φαύλος κύκλος της λιτότητας

Παρά τις πολύ δύσκολες συνθήκες, θα μπορούσε να υπάρξει μια διαφορετική προσέγγιση. Τον Δεκέμβριο του 2012, το κυπριακό κοινοβούλιο ψήφισε μέτρα δημοσιονομικής εξυγίανσης,  περικοπές μισθών και υψηλότερη φορολογία - ένα συγκρατημένο βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Τον Φεβρουάριο του 2013 είχε εκλεγεί νέος Πρόεδρος, ο Νίκος Αναστασιάδης, ο οποίος δεσμεύθηκε για οικονομικό εξορθολογισμό σε συνεννόηση με τους εταίρους του στην ΕΕ. Φάνηκε επιτέλους ότι ήταν δυνατή η εξασφάλιση ενός ορθολογιστικού σχεδίου σταθεροποίησης. Οι φήμες και οι αναφορές του Τύπου για bail-in φαίνονταν να ξεθωριάζουν. Παρ’ όλα αυτά, ο τρόπος που διαχειρίστηκαν την Κύπρο τον Μάρτιο του 2013 ήταν όχι μόνο παράλογος, αλλά και βάναυσος και τιμωρητικός. Σύμφωνα με τον πρώην Υπουργό Εξωτερικών της Ισπανίας, Μιγκέλ Άνχελ Μορατίνος, η ΕΕ ενήργησε μυωπικά με το να μην βοηθήσει την Κύπρο στην αντιμετώπιση της κρίσης. Αντίθετα, με τις πολιτικές σκληρής λιτότητας που υπαγορεύτηκαν, εμβαθύνθηκε η κρίση.

Οι αποφάσεις του Eurogroup είχαν επηρεαστεί και από άλλους επίσης παράγοντες: αυτοί περιλαμβάνουν τη χρονική στιγμή των επικείμενων (τότε) γερμανικών εκλογών, την επιδίωξη για περιορισμό της ρωσικής παρουσίας στην Κύπρο, τη χρησιμοποίηση της Κύπρου ως πείραμα για μελλοντικές κρίσεις καθώς και για να σταλούν συγκεκριμένα μηνύματα σε άλλες, μεγαλύτερες, πιο προβληματικές, χώρες. Η Κύπρος δεν άξιζε αυτή τη μεταχείριση. Με τέτοιες στάσεις και πρακτικές, η ΕΕ δεν θα κινηθεί προς την εμβάθυνση της ολοκλήρωσης. Εκτός από το τεράστιο έλλειμμα αλληλεγγύης, υπάρχουν βαθειές θεσμικές, δομικές και πολιτιστικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Ολοένα και περισσότερο, πολλές χώρες θεωρούν τη Γερμανία ως ηγεμονική ενώ η Τρόικα αντιμετωπίζει προβλήματα νομιμοποίησης καθώς η οικονομική της φιλοσοφία, στη θεωρία και την πρακτική, στερείται λογικής και ευαισθησίας.

Αναχαιτίζοντας την καθοδική πορεία

Δεκαοκτώ μήνες μετά τις καταστροφικές αποφάσεις του Eurogroup του Μαρτίου του 2013 με την επιβολή σκληρής λιτότητας, η κυπριακή οικονομία παραμένει σε βαθειά ύφεση με τη χώρα να υποφέρει τη χειρότερη δημογραφική εκροή από την τουρκική εισβολή του 1974. Το τραπεζικό σύστημα έχει υποστεί σοβαρές καταστροφές ενώ ταυτόχρονα δεν έχει δημιουργηθεί ένα νέο οικονομικό υπόδειγμα. Η κυπριακή κυβέρνηση και η Τρόικα εξέφρασαν επανειλημμένα την ικανοποίηση τους για «την πρόοδο που έχει επιτευχθεί παρά τα πολύ μεγάλα εμπόδια ενόψει». Η σκληρή πραγματικότητα όμως είναι ότι η οικονομία εξακολουθεί να συρρικνώνεται. Η  σταθεροποίηση, αν επέλθει, θα είναι σε χαμηλά επίπεδα οικονομικής δραστηριότητας.

Θα ήταν συνετό αν οι όροι της συμφωνίας μεταξύ της Τρόικα και της Κύπρου χαλαρώσουν. Αν και είναι σημαντικό να συνεχισθεί ο εξορθολογισμός της οικονομίας, είναι απαραίτητη η μείωση των φόρων, η ενίσχυση των στοχευμένων δαπανών και η ενθάρρυνση μεγαλύτερης ρευστότητας. Η μείωση των φόρων θα τονώσει την οικονομική δραστηριότητα, θα ενισχύσει την κατανάλωση και τις επενδύσεις και έμμεσα θα μετριάσει την κατάσταση των μη-εξυπηρετούμενων δανείων. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η αποπληρωμή του ιδιωτικού και του δημόσιου χρέους δεν μπορεί να λάβει θέση, ενώ η οικονομική δραστηριότητα υποχωρεί.  Με τις κατασχέσεις δεν θα επιλυθεί το πρόβλημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Η εφαρμογή της προτεινόμενης πολιτικής δεν θα επιδεινώσει τη δημοσιονομική κατάσταση.  Οι φορολογικοί συντελεστές θα μειωθούν, αλλά τα έσοδα θα αυξηθούν λόγω μίας δυναμικής διαδικασίας η οποία θα επιφέρει μείωση της ανεργίας σε συνδυασμό με μια νέα προσέγγιση των υψηλών ποινών για μη συμμόρφωση.

Σε σχέση με τις τραπεζικές πρακτικές, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ενώ στο παρελθόν υπήρχαν απερίσκεπτες  πρακτικές, μετά τον Μάρτιο του 2013 οι αυστηρές διαδικασίες έχουν περιορίσει ουσιαστικά τη χορήγηση των δανείων. Αυτό έχει αρνητικό αντίκτυπο. Έχουμε περάσει από μια κατάσταση μεγάλης απερισκεψίας σε εκείνη της ασφυξίας. Αυτό πρέπει να αντιστραφεί. Πράγματι, πρέπει να εφαρμοστεί η αρχή της χρυσής τομής. Επιπλέον, δεδομένου ότι το bail-in ήταν σκληρό και αχρείαστο η ΕΕ θα πρέπει να βρει τρόπους για να αποζημιώσει την Κύπρο με ένα συγκεκριμένο μικρό σχέδιο τύπου Μάρσαλ. Τελευταίο, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, τα σχέδια εξορθολογισμού θα πρέπει επίσης να λαμβάνουν υπ’ όψιν τις θεσμικές ρυθμίσεις και πολιτιστικές πτυχές.

Η βαθειά κρίση μεταδίδεται

Πέραν της Κύπρου, οι οικονομικές συνθήκες σε άλλες χώρες  που εκτίθενται στη θεραπεία της Τρόικας είναι επίσης τουλάχιστον προβληματικές. Στην περίπτωση της Ελλάδας οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες είναι αντίξοες: η ανεργία αγγίζει το 30%, παρά το γεγονός ότι πολλοί Έλληνες έχουν μεταναστεύσει.  Υπάρχει ένας τεράστιος δημοσιονομικός γκρεμός. Ο αποπληθωρισμός και η μείωση των μισθών και των συντάξεων δημιουργούν ασφυκτικές συνθήκες. Στην πραγματικότητα πράγματι, «η Ελλάδα αντιμετωπίζει την μεγάλη κρίση του αιώνα», σύμφωνα με τον οικονομολόγο Θεόδωρο Πελαγίδη.

Χωρίς να αποτελεί έκπληξη, οι υφεσιακές πιέσεις, επηρεάζουν επίσης και τη  Γερμανία. Εάν η υφιστάμενη φιλοσοφία και οι πρακτικές της Ευρωζώνης δεν αναστραφούν, θα υπάρξουν επιπρόσθετες και βαθύτερες πιέσεις και τριβές. Θα πρέπει να καταστεί σαφές ότι η Κύπρος, η Ελλάδα, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία και ίσως και άλλοι δεν μπορούν πλέον να συνεχίσουν τη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική που υπαγορεύεται από τη Γερμανία. Ίσως ούτε και η ίδια η Γερμανία.


Top