News Opinions Sigmalive Αποσαφήνιση όρων ασύλου και μετανάστευσης

Αποσαφήνιση όρων ασύλου και μετανάστευσης

Πολύ συχνά δημόσιες και ιδιωτικές συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από το ζήτημα μετανάστες, πρόσφυγες και αιτούντες ασύλου. Συνήθως, οι συζητήσεις αυτές διαπνέονται και από μια αρνητική χροιά καθώς φέρονται να συνδέονται με την αύξηση της ανεργίας και της φτώχειας εξαιτίας των μεταναστών ή και την αύξηση της εγκληματικότητας.

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια μαζική εισροή μικτών μεταναστευτικών ρευμάτων, όπου τα όρια μεταξύ προσώπων που δικαιούνται διεθνούς προστασίας (πρόσφυγες και δικαιούχοι επικουρικής προστασίας) και οικονομικών μεταναστών είναι ολοένα και πιο δυσδιάκριτα και ρευστά, ενώ οι περιβαλλοντικές καταστροφές δημιουργούν μια νέα κατηγορία αναγκαστικά μετακινούμενων πληθυσμών. Η έλλειψη ενός ομοιόμορφου και αποτελεσματικού συστήματος ασύλου σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε συνδυασμό με τη γενικότερη αμηχανία των κυβερνήσεων, την αυξανόμενη ξενοφοβία και την αποσπασματικότητα των μέτρων για την αντιμετώπιση της άτυπης μετανάστευσης, δημιουργούν πρόσθετες προκλήσεις αναφορικά με την αποτελεσματική προστασία των προσφύγων που χτυπούν την πόρτα της «ευρωπαϊκής ευημερίας».

Αποτελεί ρεαλιστικό γεγονός ότι η κάθε χώρα υιοθετεί διοικητικούς ή νομοθετικούς μηχανισμούς για τη νομιμοποίηση της παραμονής Υπηκόων Τρίτων Χωρών, ενώ η ΕΕ προσπαθεί να υιοθετήσει κοινά αποδεκτά κριτήρια για τις βασικές, τουλάχιστον κατηγορίες μεταναστών. Γενικότερα, όμως, τα κριτήρια με τα οποία εξετάζεται η παροχή νόμιμης αδείας παραμονής διαφέρουν, καθώς η κάθε μια ευρωπαϊκή χώρα έχει διαφορετικούς δεσμούς και προϊστορία με χώρες  είτε από την Αφρική, την Ασία αλλά και τη Λατινική Αμερική.

Σύμφωνα με την Υπάτη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες και σε συνάρτηση με τη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 και το Πρωτόκολλο του 1967 για το καθεστώς των Προσφύγων, έχουν καθοριστεί οι κατηγορίες μεταναστών, ώστε να εξυπηρετούν τις ανάγκες Υπηκόων Τρίτων Χωρών που επιθυμούν είσοδο σε μία Ευρωπαϊκή χώρα. Για την καλύτερη κατανόηση ακολουθούν οι ορισμοί των διάφορων κατηγοριών μεταναστών, που ισχύουν στην περίπτωση της Κυπριακής Δημοκρατίας οι οποίες διαρθρώνονται ως ακολούθως:

Αιτούντες άσυλο: θεωρούνται τα πρόσωπα που έχουν εισέλθει είτε από τα επίσημα σημεία διέλευσης της Κυπριακή Δημοκρατίας (αεροδρόμια, λιμάνια) στη χώρα είτε από μη οριοθετημένα σημεία και αιτήθηκαν άσυλο εξαιτίας φόβου δίωξης στην χώρα τους.

Επικουρική Προστασία: Σύμφωνα με την Σύμβαση της Γενεύης του 1951 και το Πρωτόκολλο του 1967 για το Καθεστώς των Προσφύγων, εμπίπτει στις  συμπληρωματικές μορφές προστασίας και παραχωρείται σε άτομα τα οποία κινδυνεύουν να υποστούν ή έχουν υποστεί σοβαρή βλάβη, όπως θανατική ποινή, βασανιστήρια στη χώρα καταγωγής τους ή επίκειται σοβαρή απειλή κατά της ζωής λόγω βίας ασκούμενης αδιακρίτως σε καταστάσεις διεθνούς ή εσωτερικής ένοπλης σύρραξης.

Αναγνωρισμένοι Πρόσφυγες: Σύμφωνα με την Συνθήκη του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (Σύμβαση της Γενεύης 1951), πρόσφυγας θεωρείται το άτομο που βρίσκεται εκτός της χώρας καταγωγής του, κινδυνεύει πραγματικά να υποστεί παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του στη χώρα του εξαιτίας της ταυτότητάς του ή των πεποιθήσεών του και δεν μπορεί ή δε θέλει να επιστρέψει, επειδή η κυβέρνησή του δεν μπορεί ή δε θέλει να τον/την προστατέψει.

Παράτυποι μετανάστες: περιγράφονται άνθρωποι που εισήλθαν στη χώρα από μη οριοθετημένα σημεία χωρίς να έχουν καταφέρει να αποκτήσουν τα απαραίτητα ταξιδιωτικά έγγραφα (διαβατήρια, VISA). Επιπλέον, στην κατηγορία αυτή ανήκουν και τα άτομα που παρέτειναν αυτοβούλως και παρατύπως τη διαμονή τους στην Κύπρο, παρόλο που το αίτημα τους για παροχή ασύλου απορρίφθηκε από τις αρμόδιες αρχές του Κράτους (Υπηρεσία Ασύλου).

Νόμιμοι μετανάστες: Αναφέρονται σε άτομο/α ή/και οικογένεια ή/και ομάδα που δεν κατάγεται από κάποια χώρα της ΕΕ, αλλά επιθυμεί να μεταβεί σε κάποια από αυτές, ή/και προσέρχεται κυρίως για λόγους εργασίας. Τα άτομα της συγκεκριμένης κατηγορίας εισέρχονται από τα επίσημα σημεία διέλευσης της Κυπριακής Δημοκρατίας (αεροδρόμια, λιμάνια) και παραμένουν στη χώρα, διαθέτοντας τα απαραίτητα έγγραφα νομιμοποίησης. Η φυσική τους παρουσία είναι καταγεγραμμένη από τις αρμόδιες αρχές (Τμήμα Αρχείου Πληθυσμού και Μετανάστευσης) και είναι εφοδιασμένοι με την απαιτούμενη άδεια παραμονής. Η πλειοψηφία των ατόμων της εν λόγω κατηγορίας εισέρχεται στη χώρα για λόγους εργασίας σε διάφορους τομείς ενώ υπάρχουν επίσης άτομα που επέλεξαν την Κύπρο ως χώρα κατοικίας ακολούθως της συνταξιοδότησής τους (μικρός αριθμός διαμενόντων). Κάθε υπήκοος τρίτης χώρας, ο οποίος εισέρχεται σε ευρωπαϊκό έδαφος οφείλει να έχει διαβατήριο ή άλλο ταξιδιωτικό έγγραφο που αναγνωρίζεται από διεθνείς συμβάσεις. Τα έγγραφα αυτά πρέπει να φέρουν, εφόσον αυτό απαιτείται από τις ισχύουσες διεθνείς συμβάσεις, το κοινοτικό δίκαιο και τις εθνικές ρυθμίσεις, θεώρηση εισόδου (VISA).

Θεώρηση Εισόδου: Η θεώρηση εισόδου χορηγείται από την προξενική αρχή, στην οποία υπάγεται ο τόπος κατοικίας του υπηκόου τρίτης χώρας, αφού ληφθούν υπόψη λόγοι που αφορούν ιδίως στη δημόσια τάξη και ασφάλεια της Χώρας και τη δημόσια υγεία και διακρίνεται σε θεώρηση βραχείας διαμονής (θεώρηση “Σένγκεν”) & σε θεώρηση μακράς διαμονής (εθνική θεώρηση). Εκδίδεται βάσει των αντίστοιχων για την άδεια διαμονής νομοθετικών ρυθμίσεων του παρόντος και η διάρκεια της συναρτάται, κατά περίπτωση, με εκείνη της προβλεπόμενης διαμονής.

Επιπρόσθετα, κρίνεται  απαραίτητο να προβούμε σε διακρίσεις του πρόσφυγα από τις υπόλοιπες συγγενείς κατηγορίες ατόμων. Ο πρόσφυγας, αν και αλλοδαπός δεν πρέπει να ταυτίζεται με αυτόν. Ο αλλοδαπός απολαμβάνει διπλωματικής προστασίας από τη χώρα της ιθαγένειας του, ενώ ο πρόσφυγας στερείται παρόμοιας προστασίας είτε διότι έχει στερηθεί της ιθαγένειας της χώρας του είτε διότι δεν έχει ιθαγένεια αλλά και δεν επιθυμεί να τεθεί υπό την προστασία της χώρας καταγωγής του. Ο πρόσφυγας δεν απολαμβάνει κανένα από τα ευεργετήματα που παρέχει η πολιτεία στους αλλοδαπούς που διαμένουν στο έδαφος της. Μέχρι τη στιγμή που θα αναγνωριστεί η ιδιότητα του ως πρόσφυγα, βρίσκεται στη χώρα χωρίς δικαίωμα εργασίας, χωρίς υλική βοήθεια χωρίς τα αναγκαία μέσα να απολαύσει ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής. Επίσης ο πρόσφυγας δεν θα πρέπει να συγχέεται με τον ανιθαγενή. Ο τελευταίος δεν θεωρείται υπήκοος καμιάς χώρας και στερείται οιασδήποτε προστασίας. Ο πρόσφυγας βρίσκεται εκτός των συνόρων της χώρας της ιθαγένειας του και φοβάται να επιστρέψει σε αυτή μήπως διωχθεί. Εάν οι λόγοι που τον οδήγησαν εκτός των συνόρων της πατρίδας του παύσουν να υπάρχουν και επιστρέψει σε αυτήν τότε παύει να είναι πρόσφυγας. Έτσι, ο ανιθαγενής θεωρείται ότι υπάγεται σε μια νομική κατάσταση σε αντίθεση με τον πρόσφυγα που αντικατοπτρίζει μια πραγματική κατάσταση. Συχνά, ο πρόσφυγας ονομάζεται ανιθαγενής de facto διακρινόμενος από τον ανιθαγενή de jure που είναι ο στερούμενος ιθαγένειας. Ο πρόσφυγας μπορεί να είναι και ανιθαγενής, ένας ανιθαγενής δεν είναι υποχρεωτικά και πρόσφυγας. Και οι δύο ωστόσο στερούμενοι εθνικής προστασίας χαρακτηρίζονται στο διεθνές δίκαιο ως ''μη προστατευόμενα άτομα''. Επίσης ο πρόσφυγας δεν θα πρέπει να συγχέεται με τον μετανάστη, που εγκαταλείπει τη χώρα του προς μια άλλη για να εργαστεί και να καλυτερεύσει το επίπεδο της ζωής του. Ο μετανάστης έχει τη δυνατότητα να επιστρέψει στην πατρίδα του όποτε θελήσει, ο πρόσφυγας δεν μπορεί να επιστρέψει όποτε το επιθυμεί διότι η κατάσταση στη χώρα του εξαρτάται από συνθήκες που ο ίδιος δεν μπορεί να ελέγξει.

Ο πρόσφυγας και μετανάστης, έννοιες και θεσμοί στην καθημερινή διαχρονική πραγματικότητα, γνωστά από αρχαιοτάτων χρόνων εξακολουθούν να μονοπωλούν το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας και τον 21ο αιώνα. Παρ' όλο το αισιόδοξο μήνυμα της Eleanor Roosevelt κατά την ημέρα της υπογραφής της Σύμβασης του 1951 '' ότι από τώρα και στο εξής δεν θα υπάρχει κανένας πρόσφυγας'' σήμερα αριθμούνται σε όλο τον κόσμο 65 εκατομμύρια προσφύγων από τα οποία τα 35 βρίσκονται εκτός της χώρας της μόνιμης κατοικίας τους. Το Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο ασχολήθηκε με το ζήτημα των προσφύγων ήδη από την εποχή της Κοινωνίας των Εθνών, ενώ σε περιφερειακό επίπεδο διαπιστώνουμε τη βούληση των κρατών να προχωρήσουν σε πιο δραστικά μέτρα. Από την άλλη πλευρά, η διεθνής κοινότητα και ιδιαίτερα ο ΟΗΕ δεν κατάφεραν μέχρι σήμερα να διευρύνουν την έννοια του πρόσφυγα ενσωματώνοντας και άλλες κατηγορίες προσφύγων π.χ. από φυσικές καταστροφές ή από ομαδικές εξόδους, ως αποτέλεσμα κυρίως εμφυλίων συρράξεων. Η πρόσφατη κατάσταση στη Συρία είναι ένα τραγικό παράδειγμα της αδυναμίας του ΟΗΕ να αντιμετωπίσει όχι μόνο την έκρυθμη κατάσταση στην περιοχή αλλά και την παροχή ασύλου στους εκατοντάδες Σύριους πρόσφυγες.

Δρ Στέφανος Σπανέας
Αναπληρωτής Καθηγητής
Κοινωνικής Εργασίας
Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
spaneas.s@unic.ac.cy 

 

Το έργο ‘Τηλεοπτική εκπομπή μαγειρικής: Γνωριμία του πολιτισμού τρίτων χωρών μέσω της γαστρονομίας’, συγχρηματοδοτείται από το Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης και την Κυπριακή Δημοκρατία.

Top