Τάκης Ευδόκας, ο πρώτος αντικαθεστωτικός

Διεκδίκησε τη δημοκρατία στην πράξη, αμφισβητώντας ευθέως τον Μακάριο

Η Κύπρος έχει ανάγκη από αναστήματα: Πολιτικά, επιστημονικά, πνευματικά, ακαδημαϊκά, θρησκευτικά, ηθικά. Είναι κατ’ επειγόντως αναγκαία, για να μπορέσει ο τόπος να ανασάνει ξανά οξυγόνο ζωής για να επιβιώσει. Όσοι ζήσαμε τα προ του πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής χρόνια, θυμόμαστε υπό ποίες συνθήκες διήγε η Κύπρος και οι πολίτες. Ο Μακάριος ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης, αλλ’ ένας λαμπρός επιστήμονας στήθηκε ενώπιόν του και όρθωσε το πνευματικό του ανάστημα. Τόλμησε και τον αμφισβήτησε!

Ο γνωστός σε όλους ψυχίατρος και συγγραφέας Τάκης Ευδόκας, εκ Πάχνας, ήταν ο άνθρωπος που αναμετρήθηκε το 1968 με τον Αρχιεπίσκοπο και Πρόεδρο Μακάριο. Η ενέργειά του δεν ήταν ένα απονενοημένο διάβημα, αλλά μια πράξη προσωπικού ηρωισμού και κουράγιου, που στόχευε να αφυπνίσει έναν τόπο που, μετά από έναν υπέροχο και ανεπανάληπτο απελευθερωτικό αγώνα, βούλιαξε στο βάλτο της προσωπολατρίας, της ανελευθερίας, της καταπίεσης και της δίωξης όσων δεν ήταν «μακαριακοί». Ήταν άρνηση της οσφυοκαμψίας, της τυπολατρίας και της καπηλείας του αγώνα από μια νέα «τάξη πραγμάτων και προσώπων», που πίστεψε ότι ήμασταν ο… ομφαλός της γης. Η Κυπριακή Δημοκρατία ανακηρύχθηκε κράτος το 1960. Έπρεπε να γίνει και πραγματική δημοκρατία.

Πριν από λίγες ημέρες, το Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας διοργάνωσε μια σεμνή αλλά συγκινητική εκδήλωση, για να τιμήσει ακριβώς τον άνθρωπο, τον πολιτικό, τον ψυχίατρο και τον συγγραφέα Τάκη Ευδόκα. Ίσως να είναι ο πρώτος που επιχείρησε, με αρκετούς άλλους, στις πιο ακραίες και κρίσιμες στιγμές της Κύπρου, να θέσει τα θεμέλια μιας πραγματικά δημοκρατικής πολιτικής ζωής. Γι’ αυτό θεωρούμε ότι είναι ο πρώτος αντιστασιακός και αντικαθεστωτικός, με την έννοια της υπεράσπισης του διαλόγου, του αντίλογου και της σύγκρουσης των ιδεών υπό το πανίσχυρο καθεστώς του «ενός και του μόνου».

Διαφορετικός πολιτικός λόγος
Πρώτος ομιλητής ήταν ο δρ Ανδρέας Θεοφάνους, καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας και διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων. «Ο Τάκης Ευδόκας», είπε, «έχει ήδη προ πολλού καταθέσει το στίγμα και τη σφραγίδα του στον επιστημονικό τομέα και στο δημόσιο βίο της Κύπρου. Είναι από τους ανθρώπους οι οποίοι πραγματικά χαρακτηρίζονται από ένα ελεύθερο πνεύμα και που δεν διστάζουν να καταθέσουν τις απόψεις τους, ανεξάρτητα από τις συνθήκες που επικρατούν. Πέρα από την επιστημονική του προσφορά και καταξίωση, ο Τάκης Ευδόκας σε πολύ δύσκολες συνθήκες και περιόδους εξέφρασε πολιτική άποψη και κατέθεσε ένα διαφορετικό πολιτικό λόγο.

»Είναι πολύ χρήσιμο να αξιολογηθεί το συγγραφικό αλλά και ευρύτερο έργο του Τάκη Ευδόκα. Σε σχέση με την πρώτη περίοδο της ανεξαρτησίας, εξετάζοντας τους πρωταγωνιστές, τα δεδομένα αλλά και το ‘παρασκήνιο’ των γεγονότων, μπορούν να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα και να κατανοηθεί καλύτερα το ιστορικό περιβάλλον. Πολύ φοβάμαι», πρόσθεσε ο καθηγητής Θεοφάνους, «ότι παρά τη μεγάλη πρόοδο που έχει επιτελεσθεί, αρκετά πράγματα δεν έχουν αλλάξει από τους δύσκολους καιρούς του φίλου Τάκη. Πριν από το 1974, πολλές φορές διάφορα θέματα αντιμετωπίζονταν σε προσωπικό επίπεδο. Μεταξύ άλλων, αποφάσεις λαμβάνονταν είτε από τον Πρόεδρο είτε από Υπουργούς, χωρίς την επιστράτευση της επιστημονικής μεθοδολογίας. Όπως και τότε έτσι και σήμερα πολλά πράγματα αντιμετωπίζονται, όχι σε θεσμικό επίπεδο, αλλά σε προσωπικό επίπεδο». Και κατέληξε επισημαίνοντας ότι, «ενώ γιορτάζουμε τα 50χρονα της Κυπριακής Δημοκρατίας, η βάση των διαπραγματεύσεων για επίλυση του Κυπριακού στην ουσία καταργεί την Κυπριακή Δημοκρατία. Τα ζητήματα αυτά δεν έχουν μόνο φιλοσοφική σημασία. Και τούτο επειδή ο κυπριακός Ελληνισμός αλλά και η Κυπριακή Δημοκρατία γενικότερα αντιμετωπίζουν υπαρξιακά προβλήματα».

Ελευθερία γνώμης, αξιοπρέπεια και κούρα ομορφιάς με… γιαούρτι
Στη συνέχεια ο Πρόδρομος Γ. Προδρόμου, διευθυντής του Ινστιτούτου Πολιτισμού του ΔΗΣΥ, αναφέρθηκε εκτενώς στην προσωπικότητα, στη ζωή και στην προσφορά του Τάκη Ευδόκα, για να επισημάνει ότι αυτά που τον χαρακτηρίζουν είναι θάρρος, κουράγιο, πρωτοπόρος επιστημονική έφεση, αλλά πιο πολύ το πνευματικό ανάστημά του στην κοινωνική, πολιτική και πνευματική ζωή της Κύπρου. «Προσωπικά καταλαβαίνω», είπε, «πως όσο μεγάλα και θαρραλέα κι αν ήταν τα βήματά του στην πολιτική -τότε που ανέλαβε να κάνει ένα βήμα μπροστά και στηθεί απέναντι σε “θεούς και δαίμονες”, όπως κάπου το λέει και ο ίδιος- αυτό πήγαζε από το πνευματικό παράστημά του. Εξήγηση δεν ήταν ούτε μόνο η διαπρύσια πίστη κι αγάπη στην ελληνική πατρίδα, ούτε ήταν ακόμα η ιδεολογία. Πιο βαθιά μέσα του πρέπει να ήταν η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η αίσθηση ευθύνης και η πνευματική ακεραιότητα. Πολιτικός δεν ήταν, αλλά έγινε. Ίσως όχι τόσο γιατί ήθελε να κάνει πολιτική, αλλά περισσότερο για να διεκδικήσει τις ελευθερίες των πολιτών, την ελευθερία της γνώμης και της έκφρασης και, τελικά, την ίδια την ανθρώπινη αξιοπρέπεια».

Ο Πρ. Προδρόμου αναφέρθηκε στη διαδρομή του Τάκη Ευδόκα από την Πάχνα μέχρι την Αθήνα, και από εκεί στη Νέα Υόρκη και στη σχολή της διάσημης ψυχιάτρου Κάρεν Χόρνεϊ, μέχρι την επιστροφή του στην Κύπρο, να θυμίσουμε, με παρότρυνση του Μακάριου. Διαφώνησε στη συνέχεια μαζί του και αποφάσισε ότι έπρεπε να υπάρξει ένα ανάχωμα στην πολιτική και στις πρακτικές του Εθνάρχη. Ο Μακάριος τον φυλάκισε, επειδή σε ένα άρθρο του στη «Γνώμη» εξέφρασε τη γνώμη και την άποψή του! Ίδρυσε το ΔΕΚ, το πρώτο ίσως κόμμα με αυτόνομο και διακριτό λόγο ύπαρξης και σκοπό, μπροστά την παντοκρατορία του μονόλογου του Μακάριου. Και το 1968 αποφάσισε ότι θα τον αντιπολιτευτεί, κατεβαίνοντας ανθυποψήφιός του.
«Το “θράσος” του Τάκη Ευδόκα, να εννοήσει κυριολεκτικά τα συνταγματικά δικαιώματα, ανταμείφθηκε με μια... κούρα ομορφιάς με γιαούρτι», επισήμανε ο Πρ. Προδρόμου. «Αν υπήρχε τότε η σημερινή ανάπτυξη των αγοραίων ηθών, σίγουρα οι πρώτες και μόνες, μετά την εγκαθίδρυση εκλογές της Κυπριακής Δημοκρατίας, θα είχαν βρει αντάξιο χορηγό κάποια... γαλακτοβιομηχανία! Δεν καταλαβαίνω, όμως, γιατί ο Ευδόκας και οι συνεργάτες του το έφεραν βαρέως. Όπως πολύ καλά το είπε μια κάποια γυναίκα του λαού, τότε, ‘’πώς θέλει αυτός ο κύριος και τολμά, παντρεμένος άνθρωπος με παιδιά και δίχως γένια καν, να θέλει να γίνει και δεσπότης;’’».

Πώς ο Ευδόκας έκρινε τον Μακάριο; Ο Πρ. Προδρόμου επισημαίνει: «Η αντιμετώπιση, οι περιγραφές, οι αναλύσεις και οι κρίσεις του Ευδόκα για τον Μακάριο, βρίσκω ότι φανερώνουν ευθυκρισία, αλλά και ηθική ακεραιότητα, εντιμότητα. Τον κρίνει. Αυστηρά. Ίσως κάποτε σκληρά, διότι αυτό επιβάλλει η ακριβοδίκαιη κρίση, λαμβάνοντας υπ’ όψιν το μέγεθος σχεδόν έξω από τα ανθρώπινα που ευτύχησε (;) να αποκτήσει ο μεγάλος ηγέτης, δηλαδή τις τεράστιες δυνατότητες και ευκαιρίες να διαμορφώσει τη μοίρα του λαού που τον εμπιστεύτηκε τυφλά. Τον κρίνει αυστηρά, αλλά δεν τον αδικεί. Τον κρίνει ανθρώπινα, φροντίζοντας να λάβει υπ’ όψιν και τα ελαφρυντικά και πάντα να έχει κατά νουν και την “άλλη” πλευρά. Οι κρίσεις, τα σχόλια και οι περιγραφές του Τάκη Ευδόκα για τον “θεόρατο” αντίπαλό του, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, βρίσκω ότι είναι μετρημένα και σχεδόν αγαπητικά αυστηρές. Όσο χρειάζεται, ίσως, ακριβοδίκαιες. Αλλά πολύ ανθρώπινες».

Σύμβολο αντίστασης
Ο γνωστός συγγραφέας Άντης Ροδίτης έκανε τη δική του αποτίμηση για τον Τάκη Ευδόκα, σε συνάρτηση προς την προσωπικότητα Μακαρίου. Διερωτήθηκε: «Πώς, ένας μειλίχιος, χαμηλών τόνων ευγενικός άνθρωπος, σεμνός επιστήμονας, συγγραφέας, μεταφραστής αξιόλογων έργων, τολμά να βγει από το γραφείο του και να αντιμετωπίσει σε εκλογές την ενορχηστρωμένη οργή ενός λαού; Οργή, μάλιστα, σκόπιμα υποδαυλισμένη ως ηθικά, τάχα, δικαιωμένη, αφού ο ‘’ένοχος’’ τολμά ν’ αμφισβητήσει τον αρχηγό ενός αγώνα, που κατέπληξε την υφήλιο αλλά παρέμενε ακόμα αδικαίωτος». Και προσθέτει: «Στα μάτια της δικής μου γενιάς, φοιτητές ακόμα την εποχή των διαβόητων εκλογών του ’68, ο Τάκης Ευδόκας στήθηκε και θα είναι πάντα το σύμβολο της πνευματικής αντίστασης σε όλα τα απαράδεκτα που εδραιώθηκαν και κυριάρχησαν στα πρώτα χρόνια της Κυπριακής Δημοκρατίας, που αναπτύχθηκαν με ακόμα περισσότερο πάθος μέχρι και το ’74, και που έφτασαν την κορύφωσή τους στα αμέσως μετά την καταστροφή χρόνια.

»Ο Τάκης Ευδόκας επισφράγισε, κατά τη γνώμη μου, την ιδιότητά του ως πνευματικού ανθρώπου, με τις προσπάθειές του να προσεγγίσει και να εννοήσει επιστημονικά και καλλιτεχνικά την κομβική αυτή φυσιογνωμία στην Ιστορία της Κύπρου, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Παρατήρησε τον ίδιο και τη συμπεριφορά των ανθρώπων της εποχής του, εν πολλοίς οφειλόμενη στη δική του πολιτική συμπεριφορά και προσωπικότητα, τον ανέλυσε με αδέκαστη τόλμη, περιέγραψε τα προτερήματα και τα μειονεκτήματά του με θάρρος και παρρησία, τον αντιπολιτεύτηκε, αρθρογράφησε εναντίον του, τον πολέμησε ως ίσος προς ίσον, και γι’ αυτό σύρθηκε στα δικαστήρια, δυσφημήθηκε, φυλακίστηκε, απειλήθηκε η ζωή του. Ο Τάκης Ευδόκας, ως γνήσιος πνευματικός άνθρωπος, δεν χαρίστηκε στην παντοδύναμη εκκλησιαστική και πολιτική εξουσία. Ούτε στη χαρίεσσα, πολυτάλαντη προσωπικότητα του αντιπάλου του. Γι’ αυτό στήθηκε εξίσου ατρόμητος και αμετακίνητος. Έκανε ως γνήσιος Έλληνας της Κύπρου, γνήσιος πνευματικός άνθρωπος, το χρέος του», κατέληξε ο Άντης Ροδίτης.

Για τον Τάκη Ευδόκα ειδικές και συγκινητικές αναφορές έκαναν ο πρόεδρος της Ψυχιατρικής Εταιρείας Νεόφυτος Παπανεοφύτου και ο δικηγόρος και στενός φίλος του τιμωμένου, Πολύκαρπος Πετρίδης. Η εκδήλωση έληξε με αντιφώνηση και ευχαριστίες από τον Τάκη Ευδόκα.

Top