Το Ολοκαύτωμα στην… Κύπρο

Η έκρηξη παράνοιας των Ναζί έφερε στο νησί μας 52 χιλιάδες εβραίους την περίοδο 1946-1949
Ο Mosche Haelion, Ελληνοεβραίος επιβιώσας του Ολοκαυτώματος, μίλησε στην εκπομπή «Με την Ελίτα» για τις συγκλονιστικές στιγμές που έζησε, όταν ολόκληρη η οικογένειά του βρήκε τον θάνατο στους θαλάμους αερίων από τους Ναζί


Για την τραγική ιστορία του Ολοκαυτώματος των Εβραίων και τον τραγικό απολογισμό των 6 εκατομμυρίων νεκρών μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου πολέμου έχουν κατά καιρούς γραφτεί και ειπωθεί τόσα πολλά. Αυτό που ενδεχομένως να μην είναι σε όλους γνωστό -κυρίως στους νέους- είναι πως κατά τη διάρκεια του 1941-1945 ένας μεγάλος αριθμός εβραίων προσφύγων κατέφυγαν και στην Κύπρο μετά την απελευθέρωσή τους από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου έζησαν μέχρι και το 1949.

Μια σελίδα της τραγικής ιστορίας των εβραίων λοιπόν μετά από αυτήν την έκρηξη παράνοιας της ναζιστικής Γερμανίας γράφτηκε και στον τόπο μας, αφού τότε σύμφωνα με μαρτυρίες, σε διάφορα μέρη της Κύπρου οι Βρετανοί οργάνωσαν στρατόπεδα περιθάλψεώς τους με τη συμπαράσταση των Ελληνοκυπρίων.

Με αφορμή την έλευση του Ελληνοεβραίου επιβιώσαντος του Ολοκαυτώματος Mosche Haelion στην Κύπρο, η εκπομπή «Με την Ελίτα» παρουσίασε τη συγκλονιστική μαρτυρία ζωής του, αλλά παράλληλα και σημαντικά γεγονότα που σκιαγραφούν εικόνες της ιστορίας του Ολοκαυτώματος που εκτυλίχθηκαν τότε στον τόπο μας.

«Μας θεωρούσαν την κατώτερη φυλή»
Η μαρτυρία του Mosche Haelion, ο οποίος επιβίωσε του Ολοκαυτώματος και βρέθηκε στην Κύπρο για λίγες μέρες, με σκοπό να μιλήσει σε μαθητές σε σχολεία για την εμπειρία του που σημάδεψε τη ζωή του, ήταν το λιγότερο συγκλονιστική. Όπως δήλωσε στην εκπομπή, ο ίδιος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1925, όπου ζούσαν τότε 55 χιλιάδες εβραίοι.

«Θυμάμαι τον Οκτώβριο του 1942 τους Γερμανούς να δίνουν εντολή όλοι οι εβραίοι, από 18 έως 45 ετών, να συγκεντρωθούν στην Πλατεία Ελευθερίας για εγγραφή»…/ Μας είπαν ότι θα πηγαίναμε όλοι στην Κρακοβία όπου ζούσαν όλοι οι εβραίοι, για να είμαστε όλοι μαζί. Όταν φτάσαμε όμως στον προορισμό, μας είπαν να κατέβουμε γρήγορα χωρίς να πάρουμε τίποτα από τα πράγματά μας».

Τότε, όπως ανέφερε ο κ. Haelion, δεν ήξεραν ότι βρίσκονταν στο Άουσβιτς, ούτε καν τι ήταν και τι τους περίμενε εκεί, παραμόνο όταν είδαν τους φυλακισμένους με τις ριγέ στολές, με τους οποίους όμως δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν. «Μας ζήτησαν να χωριστούμε σε ομάδες: αυτοί που μπορούσαν να δουλέψουν, αυτοί που δεν ήταν σε θέση να δουλέψουν, ηλικιωμένοι και μητέρες με παιδιά.

Η αδερφή μου ήταν μόλις 16 χρονών και όταν αποφασίσαμε να ακολουθήσει στην ίδια ομάδα τη μητέρα και τη γιαγιά μου, την «καταδικάσαμε» σε άμεσο θάνατο αφού, όπως μάθαμε αργότερα, όλους τους ηλικιωμένους και τις γυναίκες με παιδιά τους σκότωσαν εκείνη τη νύχτα.../

Έμεινα με τον θείο μου στο Άουσβιτς, μας έβαλαν σε καλύβες και μας ζήτησαν να βγάλουμε τα ρούχα μας και στη συνέχεια μας πήραν ό,τι είχαμε και δεν είχαμε. Ακολούθως μας απολύμαναν και μας έκοψαν τα μαλλιά…/

Μας θεωρούσαν την κατώτερη φυλή της ανθρωπότητας», ήταν τα λόγια της σπαρακτικής εξομολόγησης του κ. Haelion, ο οποίος συνέχισε λέγοντας: «Θυμάμαι πως τουφέκιζαν ολόκληρες οικογένειες με παιδιά, αφού πρώτα τους έβαζαν να σκάψουν τους λάκκους που θα τους έβαζαν μέσα». Αυτό είναι μόνο ένα μικρό απόσπασμα από τις τραγικότερες αναμνήσεις που μπορεί να έχει άνθρωπος.

Παρόλ' αυτά, θυμάται πόση χαρά πήρε όταν το μαρτύριό τους έλαβε τέλος. Αν και δεν είχε πια την οικογένειά του, ήταν ελεύθερος να επιστρέψει στον τόπο του. Για αρκετά χρόνια, όλες αυτές οι εφιαλτικές σκηνές έρχονταν συνεχώς στο μυαλό του, όπως εξομολογήθηκε. Αφότου παντρεύτηκε όμως και δημιούργησε τη δική του οικογένεια, άρχισε να αισθάνεται πιο ήρεμος και ευλογημένος που κατάφερε να επιβιώσει.

Χιλιάδες εβραίοι στο νησί μας
Σύμφωνα με μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν τότε στην Κύπρο, όπως ο Emanuel Gutmann, ένας καθηγητής που είχε σταλεί στην Κύπρο από την εβραϊκή οργάνωση Χαγκάνα της Παλαιστίνης, για να εργαστεί ως δάσκαλος για τους έφηβους κρατουμένους, περίπου 52 χιλιάδες πρόσφυγες αναγκάστηκαν να ζήσουν δύσκολους και σκληρούς μήνες αλλά και χρόνια στην Κύπρο, στα στρατόπεδα κράτησης των Βρετανών, αφού στο νησί μας επικρατούσε τότε η Αγγλοκρατία.

Συγκεκριμένα, είχε αναφέρει πριν από λιγο καιρό όταν βρέθηκε στην Κύπρο για να μιλήσει για το Ολοκαύτωμα, ότι είχαν έρθει στον τόπο μας εβραίοι, κυρίως νέοι κάτω από 40 χρονών και ιδιαίτερα ορφανά που είχαν χάσει τους γονείς τους στο Ολοκαύτωμα. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της παραμονής τους εδώ, στοιχεία παρουσιάζουν πάνω από δύο χιλιάδες εβραιόπουλα να έχουν γεννηθεί στην Κύπρο. Όσο για τις συνθήκες διαβίωσής τους, ήταν κάτι περισσότερο από άθλιες αφού ήταν απομονωμένοι, δεν είχαν ρούχα να φορέσουν, υποσιτίζονταν και σαν αγρίμια λαβωμένα ήταν έρμαια των Άγγλων.

Όπως ανέφερε, τα στρατόπεδα κράτησης διακρίνονταν σε: «Summer Camp» όπως εκείνο στην περιοχή Καράολος, Βόρεια της Αμμοχώστου και «Winter camp» όπως εκείνο στην περιοχή της Ξυλοφάγου-Ορμήδειας.

Η βοήθεια των Κυπρίων
Η ΖΩΗ κάτω από δύσκολες συνθήκες λένε πως συνήθως φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά και η σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ τους είναι πολύ πιο δυνατή και αληθινή. Αυτό φαίνεται πως συνέβη και στην περίπτωση εβραίων και Ελληνοκυπρίων, όπως αποκαλύπτουν άνθρωποι που έζησαν την περίοδο 1946-1949.

Την ίδια στιγμή που οι εβραίοι ζούσαν στους «κάμπους» σαν αιχμάλωτοι πολέμου σε καθεστώς φυλακής, αφού οι Άγγλοι τους απαγόρευαν την έξοδο, αρκετοί Κύπριοι με κίνδυνο να τους ανακαλύψουν και να υποστούν δυσάρεστες συνέπειες, θέλοντας να βοηθήσουν τους εβραίους περνούσαν παράνομα, εκτός από φαγητό, και διάφορα άλλα αντικείμενα που χρειάζονταν οι κρατούμενοι και που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως όπλα, σύμφωνα με τον Χριστάκη Παπαβασιλείου, γιο του Πρόδρομου Παπαβασιλείου, ο οποίος ήταν ναυτιλιακός πράκτορας και εκτελονιστής στο λιμάνι της Αμμοχώστου το 1946.

Καλεσμένος στην εκπομπή «Με την Ελίτα», ο κ. Παπαβασιλείου είπε πως σύμφωνα με τα όσα του ανέφερε ο πατέρας του, που έγινε φίλος των εβραίων που στρατοπέδευσαν στον τόπο μας τότε, στηρίζοντάς τους με κίνδυνο της ζωής του, οι Βρετανοί προσπάθησαν να παρέχουν στους εβραίους πρόσφυγες καλές συνθήκες διαβίωσης και ότι η κακομεταχείριση που έτυχαν δεν έγινε ηθελημένα. Ωστόσο, όπως ανέφερε ο κ. Προδρόμου, αρκετοί Κύπριοι έδειξαν μεγάλη αλληλεγγύη στους εβραίους που επέζησαν του Ολοκαυτώματος και μέσω μυστικών οργανώσεων, τους φυγάδευαν με λαγούμια κάτω από συρματοπλέγματα, τους έκρυβαν μέσα σε φορτηγά που μετέφεραν τρόφιμα και στη συνέχεια τους έκρυβαν μέσα στα κιβώτια των πλοίων για να φύγουν για το Ισραήλ.

Η μαρτυρία ενός ταξιδιώτη περιηγητή
ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΗ είναι η μαρτυρία ενός περιηγητή που συναντάμε στο βιβλίο της Ρίτας Σεβέρη «Μνημεία και Μνήμες, Αμμόχωστος: Το εμπόριο της Ανατολής», που επιβεβαιώνει τη σχέση των εβραίων προσφύγων με την Κύπρο: «το 1946, ένα χρόνο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Αμμόχωστος φιλοξένησε ένα άλλο είδος προσφύγων. Λίγο έξω από τα τείχη στήθηκε ένας μεγάλος καταυλισμός για να στεγάσει τους εβραίους μετανάστες και εκδιωχθέντες από την Παλαιστίνη.

Το 1948, όταν ένα πλοίο ξεφόρτωσε πολλούς μετανάστες, ο πληθυσμός του καταυλισμού διπλασιάστηκε μέσα σε μια νύχτα σε 32.000. Η ζωή δεν ήταν εύκολη. Η κρατούμενοι χρειάζονταν φαγητό, ρούχα και ιατρική περίθαλψη. Η ζέστη του καλοκαιριού έκανε τη διαμονή σε αντίσκηνα αφόρητη και η έλλειψη ρουχισμού είχε σαν αποτέλεσμα να μην υπάρχει πια φοδράρισμα στα αντίσκηνα. Φασαρία και επεισόδια αλατοπιπέριζαν εκείνες τις μέρες τόσο μέσα στον καταυλισμό όσο και στο λιμάνι.

Ένα πρωί του 1947, ανατινάχτηκε το πλοίο Ocean Vigour, που εκτελούσε δρομολόγια από τη Χάιφα στην Αμμόχωστο μεταφέροντας εβραίους. Φαίνεται ότι ένας εβραίος δύτης κατάφερε να τοποθετήσει βόμβα κάτω από το πλοίο καταστρέφοντάς το. Μια άλλη φορά ένα από τα πλοία που αγκυροβόλησαν μετέφερε μια μοναδική ομάδα επιβατών, οχτακόσιες γυναίκες από τη Σουηδία. Άνθισαν αμέσως οι έρωτες και οι γάμοι έδιναν και έπαιρναν μέσα στον καταυλισμό».

«Ένας σταθμός στο επίπονο μονοπάτι προς τη γη του Ισραήλ»
Άλλη μια τρανή απόδειξη για τα βασανιστήρια που είχαν υποστεί οι εβραίοι που έζησαν στην Κύπρο της Αγγλοκρατίας είναι μια σειρά από ξυλογραφίες που φιλοτέχνησαν 26 εβραίοι, ενώ βρισκόντουσαν στην περιοχή του «Καράολου». Τα έργα αυτά απεικονίζουν τις συνθήκες διαβίωσης στο κρατητήριο όπου ζούσαν, τη σκληρή και βάναυση συμπεριφορά που αναγκάζονταν να υποστούν μη έχοντας άλλη επιλογή. Ανάμεσά τους έργα με τίτλο «Γυναίκες στο Αντίσκηνο», «Διανομή Νερού», «Νέα από την πατρίδα», «ο Καθαρισμός», «Κάτω από την «Hupa», «Μελετώντας τη γραφή».

Συγκλονιστικό είναι το εισαγωγικό κείμενο που έγραψαν: «Η Κύπρος είναι ένας σταθμός στο επίπονο μονοπάτι προς την γη του Ισραήλ. Αυτός ο σταθμός σημαίνει για τους εβραίους αγκαθωτά συρματοπλέγματα, μια καταδίκη σε απραξία και παράλυση. Αλλά ακόμα και κάτω από αυτές τις συνθήκες υπήρξε ζωή. Αυτό φέρνουν στο φως, φίλοι από το Κρατητήριο Εκτοπισμού ''Ισραήλ'' της Κύπρου».

Top